Árachas mar uirlis bainistíochta riosca

Is cúis mhór imní don tsochaí iad rioscaí agus caillteanais tubaiste, ós rud é go bhfuil méadú tagtha orthu le blianta beaga anuas. Meastar go dtiocfaidh méadú breise ar na himeachtaí sin mar gheall ar thosca amhail forbairt dhéimeagrafach, athruithe ar úsáid talún, leathnú gníomhaíochtaí cónaithe agus eacnamaíocha i limistéir atá i mbaol tubaistí agus athrú aeráide réamh-mheasta. Léiríonn an fhianaise gur mhéadaigh an t-athrú aeráide minicíocht agus déine teagmhas adhaimsire agus aeráide áirithe cheana féin, amhail triomaigh, tonnta teasa agus frasaíocht throm, i roinnt réigiún Eorpach. Meastar go leanfaidh na treochtaí sin ar aghaidh mura gcuirtear bearta éifeachtacha maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin chun feidhme (TuarascáilLEE 15/2017). Thairis sin, beidh tionchar ag rioscaí a eascraíonn as an aeráid ar an tionscal árachais agus athróidh siad é (ÚEÁPC,2022). Dá bhrí sin, tá tábhacht níos mó agus níos mó ag baint le cur chun feidhme an tsásra bainistíochta riosca chomhbhrúigh (amhail árachas).

Aistríonn árachas riosca ó dhuine árachaithe, ó réad nó ó eagraíocht chuig árachóir. Braitheann cúiteamh ar an measúnú ar chaillteanais de bharr na dteagmhas guaise sonraithe, e.g. caillteanas barr sa talmhaíocht, caillteanais i dtithe de bharr tuilte, caillteanais foraoise de bharr stoirme nó dóiteáin foraoise. I gcás adhaimsire, is uirlis luachmhar é an t-árachas toisc go gcabhraíonn sé le cosc a chur ar na caillteanais airgeadais a bheith ina ndamáistí eacnamaíocha fadtéarmacha. Má dhéantar damáiste do theach nó do ghnó, is féidir le hárachas na costais a bhaineann le hatógáil nó cúiteamh a chlúdach, rud a ligeann do na daoine lena mbaineann téarnamh go tapa. Sular féidir árachas a sholáthar le haghaidh teagmhais adhaimsire, ní mór don árachóir an riosca a shainaithint, an méid damáiste a d’fhéadfadh sé a dhéanamh a chainníochtú, agus a bheith in ann na costais a sheasamh má tharlaíonn an teagmhas foircneach. Ar deireadh, d'fhonn árachas a bheith agat le haghaidh adhaimsire, caithfidh sé a bheith intuartha.  Ní féidir am agus suíomh cruinn an imeachta a bheith ar eolas roimh ré.

Is cuid de phacáiste na Straitéise Oiriúnaithe é Páipéar Uaine 2013 ón gCoimisiún Eorpach maidir le hárachas le haghaidh tubaistí nádúrtha agus tubaistí de dhéantús an duine. Is é is aidhm dó feabhas a chur ar an gcaoi a mbainistíonn árachóirí rioscaí maidir leis an athrú aeráide, an rochtain ar árachas tubaistí a leathnú, agus leas iomlán a bhaint as an bpraghsáil árachais agus as táirgí airgeadais eile.

I dtuarascáil ón gCoimisiún Eorpach maidir le hárachas aimsire agus riosca tubaiste a bhaineann leis an aeráid, déantar anailís ar scéimeanna árachais éagsúla atá bunaithe i roinnt Ballstát. Bunaithe ar a measúnú, is féidir na margaí árachais (ar fud tíortha agus earnálacha) a roinnt ina dtrí ghrúpa leathana:

• Margadh árachais dheonaigh: Sa mhargadh sin, cinneann sealbhóirí polasaí an gceannóidh siad cumhdach árachais agus cinneann na hárachóirí an soláthróidh siad an cumhdach.
• Margadh árachais leathdheonaigh: Tá sé cosúil leis an margadh deonach, áit ar féidir leis an árachóir agus leis an sealbhóir polasaí a roghnú a bheith rannpháirteach. Mar sin féin, d’fhéadfadh brú indíreach a bheith ann, amhail ceanglais ó iasachtóirí morgáiste nó comhaontuithe neamhfhoirmiúla, a spreagann daoine aonair chun páirt a ghlacadh sa mhargadh árachais.
• Margaí éigeantacha: Sa mhargadh sin, ceanglaítear go dlíthiúil ar an árachóir nó ar an sealbhóir polasaí a bheith rannpháirteach. Mar shampla, d’fhéadfadh oibleagáid dhlíthiúil a bheith ar árachóirí cumhdach a thairiscint le haghaidh adhaimsire, agus d’fhéadfadh sé go gceanglófaí ar shealbhóirí polasaí de réir an dlí árachas dóiteáin a cheannach lena n-áirítear cumhdach le haghaidh teagmhais adhaimsire.

Tá árachas monaplachta stáit nó garstáit ag roinnt tíortha (e.g. an Fhrainc, an Eilvéis) agus tá ‘réitigh saormhargaidh’ struchtúrtha tráchtála ag tíortha eile (e.g. an Ghearmáin, an Iodáil, an Ríocht Aontaithe), atá cúpláilte go córasach le faoiseamh ad hoc státchistithe. Tá cistí tubaiste poiblí ag tíortha eile (e.g. an Ostair, an Danmhairg) a mhaoinítear le hairgead cáiníocóirí agus tá réitigh mheasctha éagsúla ag tíortha eile fós ó sholáthraithe árachais phríobháidigh arna bhforlíonadh le cistí tubaiste poiblí (e.g. an Bheilg, an Ísiltír, an Iorua) (Schwarze et al., 2009). Tá scéim comhpháirtíochta príobháidí poiblí ag an Spáinn ina gclúdaíonn an t-eintiteas poiblí (Consorcio de Compensación de Seguros - CSS) rioscaí urghnácha aeráide (agus rioscaí eile) agus ina mbailíonn sé a phréimheanna trí fhormhuirear comhréireach a áirítear i sonraisc na gcuideachtaí príobháideacha (EEA,2017).

Tá sé ag éirí níos tábhachtaí do dhaoine aonair agus do ghnólachtaí rioscaí arb í an aeráid is cúis leo a sheachaint. Baineann straitéisí éagsúlaithe riosca go nádúrtha le cleachtas bainistíochta gnó. I bhfianaise ábharthacht mhéadaitheach na rioscaí a bhaineann leis an aeráid, i dtéarmaí damáistí do shócmhainní fisiceacha agus cur isteach ar ghníomhaíochtaí gnó, tá sé inmholta go smaoineodh gnólachtaí ar pholasaithe árachais a shuibscríobh in aghaidh tubaistí nádúrtha, nó tionchair aeráide eile ar dócha go mbeidh tionchar acu ar a n-oibríochtaí.