Nýskógrækt og endurræktun skóga

Loftslagsbreytingar og skógarvistkerfi eru nátengd, þar sem loftslag hefur aðallega áhrif á hraða, tíðni, styrk og tímasetningu lofthita, sólargeislunar og úrkomu. Loftslagsbreytingar gætu skapað ógn fyrir vistkerfi og þjónustu skóga, einkum á Miðjarðarhafssvæðum, þar sem búist er við að hærri dánartíðni trjáa og skógareldar, vegna aukins hitastigs og þurrkaaðstæðna, muni aukast (EEA, 2016a; 2016b). Breyttar loftslagsbreytingar hafa þegar leitt til neikvæðra áhrifa, svo sem breytinga á: samsetningu skógategunda og líffræðilega fjölbreytni, vaxtarhraða, þol gegn skaðvöldum og sjúkdómum, útbreiðslu ágengra tegunda, stjórn á skógareldum og eldhættu skóga.

Skógar geta virkað sem kolefnissökkvi; þau geta safnast fyrir CO2 í andrúmsloftinu sem kolefni í gróðri og jarðvegi. Hins vegar getur starfsemi manna, sem hefur áhrif á landnotkun og eiginleika skógræktar, breytt kolefnishringrásinni milli andrúmsloftsins og landvistkerfanna sem leiðir til meiri losunar CO2. Þar eð skógar geta virkað sem kolefnissökkvi falla þeir undir alþjóðlegar stefnur (reglugerð ESB um landnotkun, breytta landnotkun og skógrækt 2018/841) til að takast á við loftslagsbreytingar, bæði með mildandi ferlum og aðlögunarferlum, Tenging þessara tveggja þátta ætti að vera ákjósanlegri.

Verkefni á sviði skógræktar og endurræktunar skóga geta gegnt þessu tvöfalda hlutverki fyrir vistkerfi skóga. Skógrækt (þ.e. umbreyting lands sem ekki er skóglendi í langan tíma í skóg) vísar til þess að komið sé á skógum þar sem áður hefur ekki verið um skóga að ræða eða þar sem skóga hefur lengi vantað (50 ár samkvæmt rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar). Með endurræktun skóga er átt við endurplöntun trjáa á nýverið skóglendi (þ.e. umbreytingu nýverið lands í skógi sem ekki er skóglendi). Ef litið er á þessar tvær aðferðir sem fyllingar geta þær gert möguleika á „vinna-vinna“ stefnu. Hins vegar, ef þeim er stjórnað á ósjálfbæran hátt, geta báðar aðferðirnar verið umdeildar þar sem þær geta leitt til eyðingar á upprunalegum vistkerfum sem ekki eru skógar (t.d. náttúrulegu graslendi).

Á alþjóðavettvangi hefur nýskógrækt og endurræktun skóga í upphafi verið viðurkennd sem mildandi aðferðir og hefur verið ýtt undir markmið um kolefnisbindingu. Hins vegar geta þeir einnig hjálpað skógum að aðlagast loftslagsbreytingum með því að draga úr þrýstingi manna (til dæmis með því að draga úr eyðingu eða niðurbroti búsvæða) og auka tengsl landslags og draga úr sundrun (þannig að auðvelda flutning tegunda við loftslagsbreytingar). Skógrækt og endurræktun skóga getur einnig stuðlað að því að varðveita heita reiti líffræðilegrar fjölbreytni, forðast jarðvegsniðurbrot og vernda aðrar náttúruauðlindir (t.d. vatn).

Sjálfbær stjórnun á landi sem er breytt í skóglendi eða skóglendi hjálpar til við að bregðast við aðlögun, þar sem það viðheldur stöðu skóga og tryggir þjónustu vistkerfa, einkum á staðnum, með því að draga úr varnarleysi gagnvart loftslagsbreytingum og tapi á líffræðilegri fjölbreytni. Ef um er að ræða uppskerubrest vegna loftslagsbreytinga geta skógar veitt staðbundnum samfélögum öryggisnet með vörum sínum (t.d. bæði með viði eða vörum sem ekki eru úr viði, svo sem veiðidýrum, hnetum, fræjum, berjum, sveppum, lækningaplöntum). Skógar aðstoða einnig við að stýra vatnsflæði og vatnsauðlindum með vatnafræðilegri vistkerfisþjónustu sinni (t.d. verndun grunnflæðis, stjórnun stormflæðis og eftirlit með veðrun). Að auki getur gróðursetning trjáa skapað ný búsvæði fyrir þolnari tegundir og aukið líffræðilega fjölbreytni, sérstaklega þegar margar tegundir plantna (velja innfæddar tegundir og forðast ágengar, minna aðlagaðar búsvæðum) eru ákjósanlegar. Skógrækt og endurskógrækt geta einnig stjórnað jarðvegseyðingu, vökva- og skriðuáhættu og hvatt nærsamfélög til landbúnaðarskógræktar eða silvo-pastoral kerfa og þannig skapað ný tekjutækifæri. Að lokum geta skógarstjórnunaraðferðir, svo sem hreinlætisuppskera, hjálpað til við að draga úr meindýrum og sjúkdómaárásum.

Skógar eru ekki aðeins mikilvægir fyrir líffræðilega fjölbreytni heldur einnig fyrir atvinnustarfsemi, svo sem viðskipti með við og aðrar vörur en við og vistvæna ferðaþjónustu. Árið 2021 störfuðu um 473 100 manns við skógrækt og skógarhögg í Evrópu. Heildarbrúttóvirðisauki (GVA) sem skógræktar- og skógarhöggsiðnaðurinn í ESB myndar var 25 milljarðar evra árið 2021 (Eurostat). Skógar eru oft taldir fagurfræðilega ánægjulegir fyrir ferðaþjónustuna: Þeir bjóða upp á ýmis tækifæri til gönguferða og hjólreiða. Nýir eða endurreistir skógar geta skapað töfrandi landslag sem laðar að ferðamenn sem leita útivistar. Ferðamenn laðast sérstaklega að líffræðilegum fjölbreytileika, t.d. vegna möguleika á fuglaskoðun. Af þessum sökum má líta á nýskógrækt og endurræktun skóga sem aðlögunarmöguleika fyrir ferðaþjónustuna. Þetta vísar til þeirra tilvika þar sem þau eru hluti af svæðisbundnum eða landsbundnum áætlunum um fjölbreytni og efla sjálfbæra ferðamennsku sem virðir og stuðlar jafnvel að varðveislu skóga. Með áætluninni Dagskrá 2000 var nýskógrækt ætluð sem hliðarráðstöfun sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB (CAP). Nýskógræktarstefna ESB hefur stutt við gróðursetningu um 2 milljón hektara trjáa á landbúnaðarlandi á tímabilinu 1994-2015. Þrátt fyrir að nýskógrækt sé sem stendur talin mildandi áætlun vegna bindingar CO2, hefur nýskógrækt minnkað á undanförnum áratugum. Úthlutunin í dreifbýlisþróunaráætlunum ESB (2014-2020) skipulagði gróðursetningu frekari 510 000 hektara.

Ekki liggja fyrir nægar upplýsingar til að meta hlutdeild barrtrjáa á móti breiðblaða tegundum í áætlunum um nýskógrækt og endurræktun skóga. Engu að síður hefur hlutdeild víðfeðmra og blandaðra skóga verið að aukast í Evrópu á síðustu áratugum, jafnvel þó að nýskógrækt með barrtrjám sé enn ráðandi í sumum löndum.

Mismunandi hagsmunaaðilar geta tekið þátt í nýskógrækt og endurræktun skóga, allt eftir umfangi og eignarhaldi landsins sem um ræðir. Æskilegt er að stjórnvöld, frjáls félagasamtök og borgaraleg samtök, einkageirar og rannsóknarstofnanir taki þátt í að tryggja aðlögun á stærri stað- og tímaskala. Hagsmunaaðilar ættu að taka þátt í framkvæmdaráfanga nýskógræktar- og endurræktunaraðferðanna (t.d. við val á svæði þar sem nýskógrækt er stunduð eða nýskógrækt er stunduð og við greiningu á eiginleikum trjáplantekrunnar). Hagsmunaaðilar gegna þó mikilvægu hlutverki á stjórnunarstigi svæða þar sem nýskógrækt og endurræktun skóga fer fram, þar eð þeir geta lagt sitt af mörkum til aðgerða sem tryggja vöxt þeirra, viðhald og vernd.

Meirihluti skóga í Evrópu eru í einkaeigu (um 60% skóglendis) frekar en almenningsskógar (40%) (ESB-upplýsingablað). Nýskógrækt og endurræktun skóga tekur því oft til landeigenda í einkaeigu og til að ná árangri þurfa þessir hagsmunaaðilar að samþykkja þá með því að vinna bug á stofnanalegum þáttum, s.s. réttindum og aðgangi að skógum. Sérstaklega nýskógrækt á sér aðallega stað með því að planta trjám á einkasvæðum, þar sem landeigendur geta búist við miklum tekjum en af landbúnaði. Að auki mun nýskógrækt ná árangri ef einkaaðilar landeigendur samþykkja að taka þátt í nýskógræktarverkefnum yfir langan tíma.

Að yfirfæra eignarhald á stærri svæðum sameiginlegs skógar til staðbundinna samfélaga og tengdar tekjur sem byggjast á bættri kolefnisgeymslu gætu að miklu leyti verið árangursríkur þáttur í að draga úr loftslagsbreytingum (aðal) en geta einnig auðveldað viðhald vistkerfisþjónustu sem skiptir máli fyrir aðlögun á staðarvísu (t.d. þjónusta sem stýrir vatnsnotkun, varðveislu jarðvegs, skógarafurðir o.s.frv.).

Félagslýðfræðileg einkenni landeigenda (þ.e. stærð bújarða og ábúð), félagslegur ásættanleiki samfélagsins á nýskógrækt (t.d. ef þau stangast ekki á við markmið í landbúnaði), sem og færni landeigenda, þekking og reynsla sem skiptir máli fyrir nýskógrækt og endurræktun skóga, geta verið árangurs-/takmarkandi þættir við samþykkt slíkra starfsvenja.

Miðlun upplýsinga um samlegðaráhrif milli aðlögunaraðferða og aðferða til að draga úr áhættu gæti einnig komið að góðum notum við nýskógrækt og endurræktun skóga. Bændur ættu að þekkja tækifæri (þ.m.t. markaðstækifæri) og eiga á hættu að koma upp nýskógrækt og/eða endurræktun skóga í löndum sínum, bæði til að draga úr áhættu og vegna aðlögunar.

Nýskógrækt og endurræktun skóga getur breytt landslaginu og tengdri vistkerfisþjónustu. Vel stjórnað vistkerfi geta þó hjálpað samfélögum að aðlagast loftslagsbreytingum með því að skapa margvíslegan félagslegan og vistfræðilegan ávinning og stuðla að langtímaaðferðum við aðlögun að loftslagsbreytingum.

Samþykkt nýskógræktar og endurræktunar skóga sem aðlögunaraðferðir, með því að samþætta mildandi markmið, gæti hjálpað til við að sigrast á fjárhagslegum hindrunum á aðlögun þar sem hún getur notið góðs af kolefnisfjármögnun (CDM, REDD+, valfrjálsir kolefnismarkaðir). Sem aðlögunaraðferðir geta þær einnig hjálpað til við að auka staðbundnar mildunarbætur og staðbundna getu til að takast á við loftslagsbreytingar.

Nýskógrækt og endurræktun skóga getur tryggt félagslegar, efnahagslegar og umhverfislegar umbætur, stuðlað að sjálfbærri þróun (t.d. aukið framleiðni og seiglu lands) og veitt viðbótartekjur. Þessar aðferðir stuðla einnig að því að tryggja þjónustu vistkerfa með því að draga úr viðkvæmni fyrir loftslagsbreytingum (þ.e. skógar hjálpa til við að stjórna náttúruauðlindum, stjórna vatnafræðilegum ferlum og hnignun lands, viðhalda líffræðilegri fjölbreytni tegunda og draga úr árásum á skaðvalda og sjúkdóma).

Kostnaður ætti að vera viðvarandi til að undirbúa jörðina, kaupa og planta trjátegundir, frjóvga og girðingu landið, stjórna gróðri og öllum viðhalds- og stjórnunaraðferðum, sérstaklega á fyrstu þremur / fimm árunum. Kostnaður við viðhald er breytilegur frá að meðaltali 300 € á hektara á fyrsta ári, til um 100 € á hektara á þriðja ári (European Forest Institute, 2000). Aðstoðarsjóðir eru þó veittir til að styðja staðbundna landeigendur við að koma á fót aðferðum við endurræktun skóga og nýskógrækt. Aðstoð fyrir nýskógrækt veltur á trjátegundum, breytileg frá að hámarki um 2400€ ha^-1 fyrir tröllatré til 4800€ ha^-1 fyrir broadleaves blandað plantations. Auk þess eru greiddar bætur til landeigenda til að standa straum af tekjutapi vegna nýskógræktar í landbúnaðarlandi. Að hámarki 725 € ha^-1 ár^-1 er í raun áætlað fyrir bændur aðallega af tekjum sínum af landbúnaðarstarfsemi, en 180 € ha^-1 ár^-1 er áætlað fyrir aðra einkaaðila. Þessum kostnaði var komið á með reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1054/94 til að setja reglur um fjárhagsáætlunina sem var samþykkt 5. maí 1994.

Sameiginlega landbúnaðarstefnan (CAP) er helsta uppspretta ESB-sjóða fyrir skóga.  Um 90% af fjárframlögum ESB til skóga kemur frá Dreifbýlisþróunarsjóði evrópsks landbúnaðar, EAFRD. Þetta felur í sér nýskógrækt og endurræktun skóga. Alls er 27% af 8,2 milljörðum evra sem stofnað er til fyrir tímabilið 2015-2020 úthlutað til endurræktunar skóga, en 18% er tileinkað því að gera skóga seigari og 18% til að koma í veg fyrir tjón. Sameiginlega landbúnaðarstefnan veitir fjárstuðning til dreifbýlissvæða, en ESB-löndin geta valið að fjármagna skógræktarráðstafanir með innlendum dreifbýlisþróunaráætlunum sínum. Eins og fram kemur í VIII. kafla reglugerðarinnar um dreifbýlisþróun 1257/1999 skal slíkur fjárstuðningur einungis veittur skógum og svæðum í eigu einkaeigenda, samtaka þeirra, sveitarfélaga eða samtaka þeirra.

Viðskiptaáhugi (skráning) eða tekjur af ferðaþjónustu geta einnig verið fjármögnun fyrir þennan aðlögunarvalkost. Nýskógrækt og nýskógrækt geta loksins skapað nýja möguleika á vistvænni ferðaþjónustu. Þeir geta einnig bætt fyrir neikvæðar afleiðingar vetrarferðamennsku, svo sem breytingar á fjallalandslagi vegna t.d. skíðabrekkna og tengdra innviða.

Starfsemi á sviði nýskógræktar og endurræktunar skóga fellur undir kerfi hreinleikaþróunar (e. Clean Development Mechanism (CDM)), sem er helsti alþjóðlegi stefnugerningurinn samkvæmt rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem tengir mildun og aðlögun. 2% af kolefnisjöfnun í kerfi hreinleikaþróunar eru lögð á til að fjármagna aðlögunarsjóðinn (Kyoto Protocol grein 12.8), jafnvel þótt verkefni í kerfi hreinleikaþróunar séu ekki formlega nauðsynleg til að taka upp aðlögunaraðgerðir.

REDD-verkefnið (Reducing Emissions from Deforestation and forest Degradation) er einnig gagnlegt til að fjármagna varðveislu skóga, auka kolefnisbirgðir í skógarvistkerfum og kynna nýlega sjálfbæra skógarstjórnun með tengingu við aðlögunarsvið.

Á alþjóðavettvangi hafa alþjóðasamningar, svo sem Kýótóbókunin og Parísarsamningurinn, lagt sig fram um að stuðla að aðlögun og mildun í skógarvistkerfum, en þessi möguleiki hefur ekki enn að fullu orðið að veruleika.

Á evrópskum vettvangi felur samþykkt áætlun ESB um líffræðilegan fjölbreytileika 2030, sem hluti af Græna samkomulaginu í Evrópu, í sér að endurheimta hnignuð vistkerfi um alla Evrópu með því að gróðursetja að minnsta kosti 3 milljarða trjáa til viðbótar fyrir 2030. Það miðar einnig að því að þróa viðmiðunarreglur um líffræðilega fjölbreytni-vingjarnlegur nýskógrækt og endurræktun skóga beita nær-til-náttúru-skógrækt venjur.

« Skógaráætlun ESB fyrir árið 2030 er eitt af forystuverkefnum Græna samkomulagsins í Evrópu og byggir á stefnu ESB um líffræðilega fjölbreytni árið 2030 Áætlunin mun stuðla að því að ná ýmsum markmiðum: markmið ESB um líffræðilega fjölbreytni sem og markmið um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda eigi síðar en 2030, markmið um aðlögun að loftslagsbreytingum og hlutleysi í loftslagsmálum eigi síðar en 2050. Stefnan leggur einnig sérstaka áherslu á ferðaþjónustu: þar kemur fram að framkvæmdastjórnin muni stuðla að samstarfi milli ferðaþjónustunnar, skógareigenda og náttúruverndarþjónustu og setja staðla og viðmið fyrir starfsemi á sviði vistvænnar ferðaþjónustu. Ferðaþjónustan ætti að vinna í nánu samstarfi við skógarstjórnendur til að þróa sjálfbærar ferðavörur sem hafa jákvæð áhrif á heilsu manna, án þess að hafa neikvæð áhrif á náttúruleg gildi fyrirhugaðra áfangastaða, sérstaklega á vernduðum svæðum.

FOREST EUROPE (Ráðuneytisráðstefna um verndun skóga í Evrópu) er samevrópskt sjálfboðastarf á háu stigi í skógrækt. Frá árinu 1990 hefur markmið þess verið að þróa sameiginlegar áætlanir fyrir 46 undirritunaraðila (45 Evrópulönd og ESB) um hvernig eigi að vernda og stjórna skógum á sjálfbæran hátt.

Aðalfjármögnunarleið fyrir nýskógrækt er CAP. ESB-löndin semja reglur um stuðning við stefnumótandi áætlanir samkvæmt sameiginlegu landbúnaðarstefnunni (reglugerð (ESB) 2021/2115) (framseld reglugerð (ESB) 2022/126). Reglur um fjármögnun, stjórnun og eftirlit með sameiginlegu landbúnaðarstefnunni eru settar fram í reglugerð (ESB) 2021/2116) (framkvæmdarreglugerð (ESB) 2022/128). Það mun fjármagna næstum 623 000 hektara fyrir nýskógrækt eða endurheimt landbúnaðarskógræktar (CAP 2023-27 – 28 CAP stefnumótandi áætlanir í hnotskurn).

Þar að auki tryggir reglugerð (ESB) 2018/841 að losun og upptaka frá landnotkun, breyttri landnotkun og skógrækt sé tekin með í loftslags- og orkurammann og aðildarríkin verða að tryggja að losun frá landnotkun, breyttri landnotkun eða skógrækt sé jöfnuð með a.m.k. jafngildri fjarlægingu CO2 í geiranum („ekki skuldareglu“).

Enn fremur geta landsbundnar stefnur veitt hvata eða lagt á reglugerðir til að stuðla að samlegðaráhrifum milli mildunar og aðlögunar, þ.m.t. aðlögun í landsbundnum viðmiðunarreglum og málsmeðferð við samþykki fyrir mildandi verkefnum gæti örvað aðlögun á starfsemi á sviði nýskógræktar og endurræktunar skóga.

Nýskógrækt og endurræktun skóga krefst langs framkvæmdatíma þar eð þeir fela í sér fjölmarga aðila og geta orðið fyrir margbreytileika stofnana, bæði á landsvísu og á alþjóðavettvangi.

Nýskógrækt og endurræktun skóga sem aðlögunaraðferðir eru hluti af meginreglunum um sjálfbæra skógarstjórnun. Þeir ættu einnig að verða hluti af staðbundnum eða innlendum landnotkunaráætlunum og hafa því yfirleitt langan líftíma (árafjölda). Auk þess verða eigendur að tryggja viðhald nýskógræktarlands í a.m.k. 5 ár til að fá fjármagn til aðstoðar og bætur til að mæta tapi vegna nýskógræktar í landbúnaðarlandi.