Fjölþætting fiskveiða og lagareldis

Fjölþætting fiskveiða og lagareldis merkir umtalsverðar breytingar á framleiðslustarfsemi, sem svara breytingum á tiltækileika fiskistofna (fyrir fiskveiðar) og/eða breytingum á umhverfisástandi sjávarkerfisins sem eru knúin áfram af loftslags- og öðrum áskorunum. Fjölþættingaráætlanir fela í sér tilfærslu yfir í aðrar tegundir eða, ef um er að ræða lagareldi, nýja erfðastofna sem og til stjórnunaraðferða sem henta betur breyttum aðstæðum. Aðlögunarferlið getur einnig falið í sér (tímabundið eða varanlegt) framtaksverkefni um fjölbreytni fyrirtækja utan geirans. Þetta felur í sér þróun á nýrri fiskveiðitengdri starfsemi (t.d. vistvænni ferðaþjónustu með fiskiskipum) sem veitir rekstraraðilum viðbótartekjur og framtaksverkefni til að styðja við umhverfisvernd (t.d. sameiginleg stjórnun á hafverndarsvæðum). Aðrir möguleikar eru m.a. að færa sig úr sjávarútvegi yfir í lagareldi eða flytja sig úr lagareldi í landeldi. Fjölbreytni er ferli sem framkvæmt er af einstökum staðbundnum framleiðendum eða betur af netum og samtökum framleiðenda sem hafa sterkari frumkvöðlagetu og njóta góðs af samstarfi þvert á atvinnugreinar við önnur tengd fyrirtæki (td markaði, ferðaþjónustu) og frá stuðningi opinberra yfirvalda.

Að því er varðar fiskveiðar fela aðgerðir í sér aðlögun á veiðarfærum (nýjum sjálfbærum veiðarfærum eða sveigjanlegum veiðarfærum sem geta veitt mismunandi tegundir, sem eru betur aðlöguð breyttum aðstæðum, í mismunandi umhverfi) og aðlögun skipa sem geta stundað auðlindina á mismunandi stöðum og aukið hreyfanleika fiskimanna sem tilfærslur í dreifingu fiskistofna með breyttum sjávarskilyrðum.

Að því er varðar lagareldi geta breytingar á ræktuðum tegundum og/eða mismunandi erfðafræðilegum stofnum stuðlað að því að draga úr viðkvæmni geirans fyrir loftslagsbreytingum og færst yfir í loftslagsþolnari lífverur sem vaxa betur við breyttar aðstæður. Til dæmis, saltvatn afskipti og stormur bylgja mun stuðla að búskap ísölt vatn og euryhaline tegundir, en hátt hitastig vatn og grugg gæti styðja tegundir sem þola lágt uppleyst súrefnisgildi. Aðrar breytingar á starfsvenjum í lagareldi hafa í auknum mæli verið hvattar til að bæta vistvænleika, framleiðni og arðsemi lagareldisframleiðslu, sem hefur í för með sér jákvæð áhrif á mildun og aðlögun að loftslagsbreytingum, jafnvel þegar loftslagsbreytingar eru ekki sérstaklega teknar með í meginþáttum. Sem dæmi má nefna hringrás lagareldiskerfa, samþætt lagareldi og lagareldi á hafi úti sem veitir viðbótartækifæri til að nota nýjar tegundir eða stofna í lagareldi. Áhættumiðuð svæðaskipting og staðsetning lagareldis, þ.m.t. áhætta vegna breytileika og breytinga á loftslagi, getur stutt við fjölbreytni þegar verið er að kanna ný framleiðslusvæði og forðast efnahagslegt tap vegna valkosta sem taka ekki á tilhlýðilegan hátt tillit til allra áhyggna og áhættu. Fjölbreytni í fiskeldi var umfang tæknismiðju FAO sem haldin var í Róm í júní 2016 þar sem lögð var áhersla á hlutverk hennar til að veita seiglu í ljósi breytts loftslags og annarra utanaðkomandi ökumanna og bæta efnahagslegum, félagslegum og vistfræðilegum tryggingum við lagareldiskerfi.

Mjög mikilvægt er að aðgerðir til að auka fjölbreytni auki ekki sóknina og séu í samræmi við markmið sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar, sem miða að sjálfbærum fiskveiðum sem og verndun fiskistofna og sjávarauðlinda. Í öllum tilvikum ætti fjölbreytni tegunda, sem fönguð eru eða ræktaðar, að fylgja vísindalegu mati að því er varðar heilbrigði vistkerfa, líföryggi og líföryggi, sem og yfirgripsmiklum efnahagslegum og félagslegum rannsóknum. Auk þess má fjölbreytni vara og kerfa ekki leiða til þess að geirinn verði berskjaldaðri til meðallangs tíma til að ná fram ávinningi til skamms tíma. Ósjálfbærar starfsvenjur, s.s. fiskveiðar utan sjálfbærnimarka eða á nýjum stað án sjálfbærniábyrgðar eða án sjálfbærra veiðarfæra, eru dæmi um vanskapandi viðbrögð við þeim áskorunum sem loftslagsbreytingar og aðrar breytingar hafa í för með sér, með skaðlegum langtímaáhrifum á stofna og vistkerfi sjávar.

Fjölbreytni afurða úr lagareldi og fiskveiðum felur einnig í sér fjölbreytni markaða sem ættu að aðlagast til að bregðast við áskorunum og tækifærum sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér. Í þessu samhengi fela aðgerðir í sér ráðstafanir sem miða að því að auka skilning neytenda á fiskafurðum með vörumerki sem er sjálfbært og breyta hegðun neytenda. Hvetja skal til eftirspurnar neytenda eftir öðrum tegundum og stuðla skal að sölu afla nýtilkominna tegunda, sem leiðir einnig af tilviksrannsóknum sem eru þróaðar innan ramma Horizon 2020 fjármögnuðu ClimeFish (t.d. Adriatic Sea Fisheries, West of Scotland Fisheries).

Öll fjölbreytni sem felst í þessum valkosti ætti að stuðla að því að létta álagi á ofnýtta fiskistofna og styðja umskipti yfir í ný viðskiptatækifæri sem byggjast á minna viðkvæmum auðlindum. Í þessu sambandi eru niðurstöður úr verkefninu Muses, sem fjármagnað er af Horizon 2020, sem miðaði að því að kanna möguleikana á margnota fiskimiðum í Evrópu, til kynna nokkur dæmi um fjölbreytni í fiskveiðum í átt að starfsemi sem tengist vistvænni ferðaþjónustu, sem stuðlar að því að draga úr veiðiþrýstingi, stuðla að sjálfbærum veiðiaðferðum og veita sjómönnum viðbótartekjur.

Fiski- og fiskeldisaðilar, einkum klasaðir í samvinnusamtökum, eru helstu aðilarnir að fjölbreytni sem geta einnig notið góðs af öðrum atvinnurekstri (vinnsluiðnaði, markaðssamtökum) og neytendasamtökum til að ná markmiðum sem gagnkvæmt samkomulag er um. Opinber yfirvöld, s.s. þeir sem taka ákvarðanir og eftirlitsaðilar, staðbundið innleiðing evrópskrar og landsbundinnar stefnu og útgáfu leyfa fyrir nýrri starfsemi, geta gegnt mikilvægu hlutverki og gert fjölbreytnina mögulega og sveigjanlegri.

Samþykkt veiðarfæra og skipa, sem eru aðlöguð að veiðum mismunandi tegunda og/eða á mismunandi búsvæðum, getur útheimt stærri skip til lengri ferða og umtalsverðar fjárfestingar í þróun veiðarfæra. Lengri ferðir og lengri tími á sjó hafa einnig í för með sér hærri kostnað vegna eldsneytis- og áhafnarlauna og aukna áhættu. Í þessu samhengi ætti að þróa allar nýjar starfsvenjur með tilliti til meginreglnanna um sjálfbærni sem settar eru fram í sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni og ættu ekki að leiða til ofnýtingar á fiskistofnum.

Aðgangur að fjármagni og kostnaði við ný skip er mikilvægt mál, sérstaklega fyrir smærri fyrirtæki, en að skipta um gír er jafnvel ekki mögulegt fyrir mjög sérhæfð skip eins og geislaskip. Enn fremur er heimilt að breyta fiskimiðum með skipum út í sjó annarra landa og útheimta þannig fiskveiðisamninga og stjórnun kvótaúthlutunar yfir landamæri.

Að því er varðar lagareldi eru kostnaður við að þróa tækni fyrir nýjar tegundir eldisstöðva og sá tími sem þarf til að koma þessum tegundum á markað verulegar takmarkanir, sem og takmarkanir á löggjöf og stjórnun, sem hindra breytingar og sveigjanleika.

Almennt séð geta rannsóknarþróun og tækninýjungar, einnig hvatt til opinberra fjárfestinga, hjálpað til við að finna aðrar tegundir, loftslagsaðlagaða stofna og ný búskapar- eða uppskerukerfi sem draga úr næmi fyrir loftslagsbreytingum. Til að auka fjölbreytni í lagareldi, einkum í nýrri framleiðslutækni og nýjum landsvæðum, eru helstu árangursþættir táknaðir með viðeigandi lagareglum og hugsanlega hvötum sem hvetja til tækniþróunar og viðskiptabreytinga.

Upplýsingaherferðir og fræðslustarfsemi geta hjálpað til við hegðunarbreytingar neytenda og opnað markaði fyrir nýjar tegundir. Þjálfunarverkefni fyrir sjómenn og rekstraraðila fiskeldis geta einnig stuðlað að fjölbreytniferli og hvatt til nýrra viðskiptatækifæra, þ.m.t. þeirra sem tengjast ferðaþjónustu.

Upplýsingar um kostnað vantar yfirleitt í fyrirliggjandi dæmi um aðlögun, einnig að teknu tilliti til þess að litlar vísbendingar eru um að aðgerðir til að auka fjölbreytni séu nú notaðar til að bregðast við loftslagsbreytingum. Búist er við að kostnaðurinn sé mjög breytilegur, að teknu tilliti til mismunandi möguleika á fjölbreytni sem felast í þessum aðlögunarvalkosti. Fjárfestingarkostnaður vegna breytinga á vörum og kerfum er tilgreindur sem helstu takmarkanir á aðlögun, einkum fyrir lítil fyrirtæki.

Innan sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB styður Sjávarútvegs-, sjávarútvegs- og lagareldissjóður Evrópu (EMFAF) sjávarútvegs- og lagareldisgeirana í Evrópu við sjálfbærari fiskveiðiaðferðir og strandsamfélög við að auka fjölbreytni í hagkerfum sínum. Þótt EMFAF sé ekki sérstaklega tengt loftslagsbreytingum styður það (samkvæmt forgangi 3 í reglugerð EMFAF) staðbundnar þróunaráætlanir undir forystu samfélagsins sem beinast að fjölbreytni staðbundinna samfélaga (30. gr.). Samkvæmt vinnuskjali framkvæmdastjórnarinnar varðandi meginreglur og tilmæli um samþættingu sjónarmiða um aðlögun að loftslagsbreytingum innan aðgerðaáætlana EMFF (lokagerð SWD(2013) 299) getur það leitt til þess að dregið verði úr þrýstingi á fiskistofna og skapað fyrirtæki sem eru þolin gagnvart núverandi og áætluðum breytingum á veðurfarsskilyrðum.

Oft vantar upplýsingar um tímaramma í tengslum við aðlögunaráætlanir og mat á árangri í sjávarútvegs- og lagareldisgeiranum. Frekari rannsókna er þörf til að meta aðlögunartíma. Tími veltur einnig á mismunandi tegundum aðgerða og er breytilegur frá fyrirhuguðum aðlögunaraðgerðum (sem taka til stjórnunarhátta, lagasetningar og stefnubreytinga) og viðbragðsaðlögun, þ.m.t. sjálfstæð uppfærsla á fiskveiði- og lagareldiskerfum til að bregðast við breytileika í loftslagi.