Fjölþætting lagar- og lagareldisafurða og -kerfa

Fjölbreytni fiskveiða og lagareldis merkir umtalsverða breytingu á framleiðslustarfsemi sem bregst við breytingum á tiltækileika fiskistofna (til fiskveiða) og/eða á breytingum á umhverfisástandi sjávarkerfisins sem knúin er af loftslagsbreytingum og öðrum áskorunum. Fjölþættingaráætlanir fela í sér tilfærslu yfir í aðrar tegundir eða, ef um er að ræða lagareldi — nýja erfðastofna, auk stjórnunaraðferða sem henta betur breyttum aðstæðum. Aðlögunarferlið getur einnig falið í sér framtaksverkefni um fjölþættingu fyrirtækja (tímabundið eða varanlegt) utan geirans, þróun nýrrar fiskveiðitengdrar starfsemi (t.d. vistvænni ferðamennsku með fiskiskipum) sem getur veitt rekstraraðilum viðbótartekjur. Fjölþætting er ferli sem unnið er af einstökum staðbundnum framleiðendum eða betra af netum og samtökum framleiðenda sem hafa sterkari viðskiptagetu og njóta góðs af samstarfi þvert á atvinnugreinar við önnur tengd fyrirtæki (t.d. markað, ferðaþjónustu) og með stuðningi opinberra yfirvalda.

Að því er varðar fiskveiðar eru aðgerðir m.a. að aðlaga veiðarfæri (ný sjálfbær veiðarfæri eða sveigjanleg veiðarfæri sem geta náð mismunandi tegundum, lagað betur að breyttum aðstæðum, í mismunandi umhverfi) og aðlögun skipa sem geta stundað fiskauðlindina á mismunandi stöðum, aukið hreyfanleika sjómanna með breyttum aðstæðum í hafinu.

Að því er varðar lagareldi geta breytingar á ræktuðum tegundum og/eða mismunandi erfðastofnum stuðlað að því að draga úr varnarleysi geirans gagnvart loftslagsbreytingum og færast yfir í loftslagsþolnari lífverur sem vaxa betur við breyttar aðstæður. Til dæmis munu innskot saltvatns og stormar stuðla að búskap á ísöltu vatni og euryhalíntegundum, en hátt hitastig vatns og gruggs gætu verið hagstæðar tegundir sem þola lítið magn uppleysts súrefnis. Aðrar breytingar á starfsvenjum í lagareldi hafa í auknum mæli stuðlað að því að bæta árangur í umhverfismálum, framleiðni og arðsemi lagareldisframleiðslu, sem leiðir til jákvæðra áhrifa á mildun og aðlögun að loftslagsbreytingum, jafnvel þegar loftslagsbreytingar eru ekki beinlínis taldar með meðal helstu hvata. Dæmi um þetta má nefna hringrás lagareldiskerfa, samþætt fjölsækna lagareldi og lagareldi á hafi úti sem veitir frekari tækifæri til að nota nýjar tegundir eða stofna í lagareldi. Áhættumiðað skipulag og staðsetning lagareldis, þ.m.t. áhætta vegna breytileika í loftslagi og breytinga, getur stuðlað að fjölbreytni þegar verið er að kanna ný framleiðslusvæði og koma í veg fyrir efnahagslegt tap af völdum valkosta sem taka ekki tilhlýðilegt tillit til allra áhyggjuefna og áhættu. Fiskeldisdreifing var umfang tæknivinnustofu Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í Róm í júní 2016 þar sem lögð var áhersla á að veita viðnámsþrótt í ljósi breytts loftslags og annarra ytri drifkrafta og bætti efnahagslegum, félagslegum og vistfræðilegum tryggingum við fiskeldiskerfi.

Það er mjög mikilvægt að aðgerðir til að auka fjölbreytni auki ekki sóknina og séu í samræmi við markmið sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar, þar sem unnið er að sjálfbærum fiskveiðum og varðveislu fiskistofna og sjávarauðlinda. Í öllum tilvikum ætti fjölbreytni tegunda, sem eru fangaðar eða ræktaðar, að fylgja vísindalegu mati að því er varðar heilbrigði vistkerfa, líföryggi og líföryggi, auk yfirgripsmikilla efnahagslegra og félagslegra rannsókna. Auk þess má fjölbreytni vara og kerfa ekki hafa í för með sér meiri varnarleysi geirans til meðallangs tíma til að ná fram ávinningi til skamms tíma. Ósjálfbærar starfsvenjur, svo sem fiskveiðar út fyrir sjálfbærnimörk eða á nýjum stað án sjálfbærniábyrgðar eða án sjálfbærra veiðarfæra, eru dæmi um vansköpunarviðbrögð við þeim áskorunum sem stafa af loftslagsbreytingum og öðrum breytingum, með skaðlegum langtímaáhrifum á stofna og vistkerfi sjávar.

Fjölbreytni afurða frá lagareldi og sjávarútvegi felur einnig í sér fjölþættingu markaða sem ættu að laga sig að áskorunum og tækifærum sem stafa af loftslagsbreytingum. Í þessu samhengi fela aðgerðir í sér ráðstafanir sem miða að því að auka skilning neytenda á fiskafurðum með sjálfbærni vörumerki og breyta hegðun neytenda. Hvetja skal til eftirspurnar neytenda eftir öðrum tegundum og efla ætti sölu á nýtilkomnum tegundum, sem einnig leiðir af tilfellarannsóknum sem þróaðar voru innan ramma Horizon 2020 sem fjármagnaður var af ClimeFish (t.d. Adriatic Sea Fisheries, West of Scotland Fisheries).

Að lokum eru umskipti frá fiskveiðum yfir í sjálfbært lagareldi, að færa sig frá sjó til framleiðslu á landi og byggja upp viðbótarhagfræðilega starfsemi yfir í fiskveiðar og lagareldi (t.d. framtaksverkefni tengd ferðaþjónustu með fiskiskipum) önnur dæmi um fjölbreytni utan geirans, draga úr þrýstingi á fiskistofna og skapa umskipti yfir í ný viðskiptatækifæri sem byggja á minna viðkvæmum auðlindum. Í þessu sambandi benda niðurstöður Muses-verkefnisins, sem styrkt var Horizon 2020, sem miðar að því að kanna möguleikana til fjölnota í Evrópu, nokkur dæmi um fjölbreytni fiskveiða í átt að umhverfisferðamennsku, stuðla að því að draga úr álagi á fiskveiðar, stuðla að sjálfbærum fiskveiðum og veita sjómönnum viðbótartekjur.