Vatnstakmarkanir og vatnsskömmtun

Á þurrum svæðum eða svæðum sem standa frammi fyrir vatnsskorti vegna endurtekinna þurrka eru vatnstakmarkanir og vatnsskömmtun almennt beitt mjúkum ráðstöfunum. Vatnstakmarkanir takmarka tiltekna notkun vatns, t.d. vökvun grasflata, bílaþvott, áfyllingarsundlaugar eða notkun niður gangstéttarsvæði. Takmarkanir geta takmarkað aðgengi að vatni með tilliti til rúmmáls og/eða tíma þegar hægt er að nota það. Vatnsskömmtun felur í sér tímabundna stöðvun vatnsveitu eða lækkun þrýstings undir því sem krafist er fyrir fullnægjandi birgðir við venjulegar aðstæður sem hafa áhrif á alla vatnsnotendur. Rökstuðningur tryggir að mjög takmörkuðum vatnsbirgðum sé dreift á þann hátt að nægilegt vatn sé veitt til að vernda lýðheilsu og öryggi.

Vatnstakmarkanir og í minna mæli vatnsskömmtun eru oft notaðar við aðstæður þar sem vatnsskortur er tímabundinn, t.d. við þurrka. They allow local or even regional and national administrations to cope with water crises, by reducing consumption. Engu að síður eru þessar tímabundnu lággjaldaráðstafanir ekki studdar af neinum hegðunarbreytingum í átt að meðvitaðri vatnsnotkun fólks,  búist er við að vatnsþörf og notkun hækki aftur og fari aftur á fyrri stig þegar takmarkanir hafa verið fjarlægðar. 

Til að auðvelda framkvæmd vatnstakmarkana og vatnsskömmtunar sem neyðarráðstafana við langvarandi þurrkaaðstæður eru forgangsröðunarkerfi fyrir mismunandi vatnsnotkun gagnlegt tæki. Hægt er að þróa þessi kerfi sem hluta af áætlunum um þurrkastjórnun og raða mismunandi vatnsnotkun í samræmi við staðbundna forgang þeirra. Til að skilgreina forgangsröðunaráætlunina er hægt að nota mismunandi vísa til að skilja áhrif langvarandi þurrka á bæði umhverfislega og félagslega og hagræna notkun, s.s.: 

• áhrif á drykkjarvatnsbirgðir, 
• Vísar um umhverfisáhrif: t.d. dánartíðni fisktegunda, áhrif á árbakka og líffræðilega fjölbreytni (flóru), tap á líffræðilegri fjölbreytni á landsvæðum eftir vatnakerfum, áhrif á votlendi, aukin hætta á skógareldum, vistfræðilegt ástand o.s.frv., 
• Áhrifavísar fyrir félagshagfræðilega notkun (t.d. notkun í iðnaði, orkuframleiðsla, landbúnaður, ferðaþjónusta, vatnsréttindi, flutningar o.s.frv.).

Vatnsdrykkja er forgangsnotkun í flestum Evrópulöndum og forgangsröðunarkerfi ættu alltaf að tryggja nægilegt magn til að veita íbúum. 

Þurrkar hafa áhrif á umtalsverðan hluta íbúa Evrópu á hverju ári og er gert ráð fyrir að tíðni og alvarleiki aukist vegna áhrifa loftslagsbreytinga. Búist er við að Suður-Evrópa verði fyrir mestum áhrifum. Vatnstakmörkun og vatnsskömmtun geta veitt tímabundin neyðarviðbrögð við þurrkum og vatnsskorti. Vegna væntanlegra áhrifa loftslagsbreytinga og ef um er að ræða viðvarandi eða endurtekinn vatnsskort ætti að velja aðrar ráðstafanir og viðhalda þeim til lengri tíma litið, t.d. ráðstafanir til að draga úr vatnssparnaði til að draga úr eftirspurn eftir vatni og nýstárlegar aðferðir til að auka vatnsframboð með endurnotkun vatns, s.s. uppskeru regnvatns, endurvinnslu grávatns og afsöltun. 

Þörf er á þátttöku hagsmunaaðila ýmissa aðila til að greiða fyrir samþykkt og framkvæmd vatnstakmörkunar- og vatnsskömmtunarráðstafana. Mikilvægustu atvinnugreinarnar sem verða fyrir áhrifum eru vatnsveita innanlands, landbúnaður, iðnaður og ferðaþjónusta þar sem hagsmunaaðilar eru einstaklingar, samtök, stofnanir, ákvarðanatökur eða stefnumótendur, sem ákvarða eða verða fyrir áhrifum af þessum ráðstöfunum. Auk möguleika á beinu eftirliti og framfylgd af hálfu opinberra yfirvalda skiptir þátttaka hagsmunaaðila sköpum fyrir víðtæka og rétta framkvæmd og fínstillingu slíkra ráðstafana til að ná sem mestum árangri. 

Vatnstakmarkanir og vatnsskömmtunarráðstafanir eru oft framkvæmdar sem hluti af þurrkastjórnunaráætlunum eða áætlunum. Mikilvægt er að stuðla að virkri þátttöku allra viðkomandi hagsmunaaðila við gerð þessara áætlana til að fá mismunandi álit hagsmunaaðila og draga úr árekstrum milli hagsmunaaðila áður en ákvarðanatökuferlið hefst. Markviss lýsing á lögmætum hagsmunaaðilum, þ.m.t. hagsmunir þeirra, gildi og aðferðir við áhættu, er forsenda þróunar slíkra áætlana og áætlana og til að tryggja skilning á tengslum þeirra við stefnu stofnana varðandi þurrka. Hagsmunaaðilar á hverjum stað búa yfir bestu þekkingu á mismunandi vatnsnotkunargeirum og -þáttum vatnafarsferlisins og geta tryggt að markmiðin séu samræmd og þeim hrint í framkvæmd þar sem félagslegur og hagrænn kostnaður er lægstur. Virk þátttaka stuðlar að því að ná sem bestu sjálfbæru jafnvægi, að teknu tilliti til félagslegra, efnahagslegra og umhverfislegra þátta og að því að greiða fyrir áframhaldandi ákvarðanatöku með samhljóða samþykki til langs tíma. 

Dæmi um mögulegan árekstur er dreifing vatnsauðlinda milli neysluvatnsgeirans og landbúnaðargeirans við þurrkaaðstæður. Forgangur er venjulega veittur drykkjarvatnsgeiranum sem uppfyllir 100% af þörfinni, en magnið sem úthlutað er til áveitu í landbúnaði fer eftir því sem eftir er af vatnsframboði og passar sjaldan við þarfir. Til að auka viðurkenningu á forgangsröðun vatnsnotkunar við þurrka eins og hún er sett fram í áætlunum og áætlunum um þurrkastjórnun er mikilvægt að leiða hagsmunaaðila úr neysluvatns- og landbúnaðargeiranum saman og gera ráð fyrir umræðum um hvernig eigi að setja forgangsröðun og koma jafnvægi á mismunandi hagsmuni. 

Vatnstakmarkanir og skömmtun eru mjög skilvirkar ráðstafanir til að draga úr vatnsþörf meðan á vatnsskorti og neyðarástandi stendur. Þeir geta verið hrint í framkvæmd mjög fljótt og hafa skjót áhrif á að draga úr vatnsþörf. Í sumum tilvikum eru þau jafnvel árangursrík til lengri tíma litið, þegar takmarkanir eru ekki lengur settar vegna námsáhrifa. Þó skal ekki beita báðum ráðstöfunum af ásetningi til að draga úr vatnsskorti til lengri tíma litið. Mikilvægur árangursþáttur almennt er meðvituð þátttaka hagsmunaaðila og almennings og lagalegt vald til að setja vatnstakmarkanir á samfélagið. 

Takmarkandi þáttur er sá að ráðstafanirnar eru einungis skilvirkar ef eftirlit er haft með því að farið sé að tilskildum ákvæðum sem getur leitt til mikils vöktunarkostnaðar. Að auki er mjög tímafrekt ferli í tengslum við stjórnunarkostnað að búa til nauðsynlegar þurrkastjórnunaráætlanir, verklagsreglur og lög. 

Lögboðnar vatnstakmarkanir geta valdið umtalsverðum vatnssparnaði á stuttum tíma, sem er aðeins sambærilegt við verulegar verðhækkanir. Takmarkanir eru yfirleitt hagstæðari en efnahagsleg stjórntæki við tímabundnar aðstæður með mjög takmörkuðum vatnsbirgðum. Slíkar ráðstafanir tengjast þó minni félagslegri og hagrænni vellíðan og umtalsverðri lækkun á tekjustraumum hins opinbera sem kann að vera þörf á til að hrinda ráðstöfunum um skilvirkni kerfisins í framkvæmd. Vatnstakmarkanir hafa í för með sér kostnað vegna óþæginda, kostnað vegna hagræðingar og umtalsverðan kostnað vegna framfylgdar. 

Aðrar ráðstafanir, s.s. ítarlegar áætlanir um stjórnun þurrka og innleiðing áreiðanlegs viðvörunarkerfis fyrir þurrka sem gerir kleift að nota vatnsauðlindirnar sem eftir eru með varúð, skipta máli út frá efnahagslegu sjónarmiði þar eð þær geta hjálpað til við að draga úr hættunni á að koma á alvarlegum takmörkunum á vatni eða ráðstöfunum vegna skömmtunar. 

Rammatilskipunin um vatn (WFD) getur vísað þar til bærum stjórnsýslustofnunum almennt í átt að vatnssparnaði. Hægt er að innleiða 9. gr. (vatnsverðlagning) WFD ásamt vatnstakmörkunum. Þurrkastjórnunaráætlanir, sem einnig geta fallið undir WFD áætlun um ráðstafanir, fela venjulega í sér takmarkanir og aðferðir við skömmtun ef um þurrkaviðburði er að ræða. Sú venja að takmarka vatnsnotkun á tímum vatnsskorts eða þurrka er tekin með í stefnu margra aðildarríkja um vatnsúthlutun og í sumum aðildarríkjum eru takmarkanir ákvarðaðar í samræmi við stigskiptingu vatnsnotenda. Útdráttur er stundum strangari á svæðum sem þjást af langvarandi vatnsskorti. Ný reglugerð ESB um lágmarkskröfur varðandi endurnotkun vatns til áveitu í landbúnaði hefur verið gefin út árið 2020 (reglugerð (ESB) 2020/741). Endurnýtt vatn er viðeigandi auðlind á tímum vatnsskorts. 

Hægt er að innleiða vatnstakmörkun og skömmtunarráðstafanir mjög fljótt við vatnsskort og þurrkaaðstæður (innan nokkurra daga til vikna). Skýrar verklagsreglur, t.d. skilgreindar í áætlun um stjórnun þurrka, geta flýtt fyrir framkvæmd þessara ráðstafana. Samkomulagið um slíkar verklagsreglur getur þó verið tímafrekara ferli þar eð það ætti að taka til allra viðkomandi hagsmunaaðila og kann að hafa hagsmunaárekstra, t.d. um forgangsröðun vatnsveitu til ýmissa geira. 

Ævitími vatnshvíldar-og skömmtunarráðstafana er yfirleitt 1 ár þar eð þeim er beitt sem neyðarráðstöfunum við vatnsskort og þurrkaaðstæður. Stöðugt skal meta skilvirkni þessara ráðstafana og aðlaga verklagsreglur um framkvæmd þessara ráðstafana til samræmis við það. Ef um er að ræða viðvarandi vatnsskort ætti að velja aðrar ráðstafanir sem eru framkvæmdar og viðhaldið til langs tíma.