Sköpun af manngerðum snjófjöðrum til að bæta ræktunarárangur Saimaa hringinn innsiglisins

Loftslagsbreytingar eru langtíma ógn við selstofna Saimaa vegna þess að vel heppnuð ræktun undirtegundarinnar veltur á ís og snjóþekja. Selir fæða venjulega einn hvolp í subnivean bæli sem er staðsett við snjóþak sem myndast á strandlengju vatnsins. Lairinn veitir skjól gegn rándýrum og sterku loftslagi og móðir-pup par notar það á hjúkrun tímabilinu.

Á veturna með góðum snjóaðstæðum finnast um 8 % unganna dauðir í bælum. Hins vegar getur mildur vetur og snjóleysi valdið mikilli dánartíðni við fæðingu (eins og 2006 og 2007, um 30 %). Snjóþekjan á Saimaa-vatni hefur verið óvenju þunn á undanförnum árum. Til dæmis, á veturna 2014 var alls skortur á vindi á snjóflóðum sem þörf var á fyrir selabindin. Þetta ástand getur versnað enn frekar með hnattrænni hlýnun og tengdum breytingum á loftslagsskilyrðum. Þar að auki, vegna landlukts stöðuvatns, geta selir Saimaa ekki flutt til hagstæðari svæða til að bregðast við loftslagsbreytingum.

Saimaa selaverkefnið miðar að því að draga úr helstu ógnum við Saimaa hringinnsigli, sem greindust í Saimaa verndaráætlun og aðgerðaáætlun um sel. Einkum er leitast við að draga úr áhættu sem tengist loftslagsbreytingum, fiskveiðum og truflunum af völdum manna. Niðurstöður verkefnisins verða nýttar við uppfærslu á verndarstefnu og tengdum reglugerðum.

Eitt af meginmarkmiðum verkefnisins er að auðvelda aðlögun að loftslagsbreytingum með því að ýta upp manngerðum snjórekum til að bæta ræktunarárangur Saimaa selsins á mildum vetrum. Önnur markmið eru að draga úr dánartíðni með veiðum með því að þróa selvænar veiðiaðferðir, draga úr truflunum af mannavöldum, með þátttöku íbúa í verndaraðgerðum og auka vitund þeirra og uppfæra þekkingu á mikilvægum vistfræðilegum málefnum og um hugsanlega ógn við seli, sem grundvöll skilvirkrar varðveislu og vöktunar.

Tilbúnu snjódrifsaðferðin var þróuð við Háskólann í Austur-Finnlandi. Full útfærsla þess sem ný varðveisluaðferð hefur verið gerð á meðan á LIFE Saimaa Seal verkefninu stendur, til að bæta lífslíkur selsins í mildum vetrum þegar snjóþekja er ekki nóg fyrir bæli.

Á veturna með slæmar snjókomur á árunum 2014-2016 voru alls 519 manngerðir snjórekar hlaðið upp á ræktunarsvæði selsins. Reksturinn var haldinn árlega í janúar og byrjun febrúar. Lögun og stærð manngerðra rekanna líkir eftir náttúrulegum vindi sem rak snjóhvolfur. Saimaa Ringed seal lairs eru staðsett á ís í snjófjöðrum á strandlengju. Manngerðum snjórekum var hlaðið niður með náttúrulegum snjó sem safnað var í grennd við rekstaðinn með snjóskóflum og stjakum og voru rekin staðsett í grennd við hugsanlega bælistaði. Lágmarks snjóþekja á ís til að gera snjófjöður er um 5 sentímetrar. Nákvæm stærð snjóflóðsins fer eftir staðsetningu og magni snjós í boði. Snjófjöðrun ætti þó að vera nógu stór fyrir stóra fæðingarbýli, þ.e. um það bil 1 m á hæð, 3-6 m breiður og 8-15 m langur.

Yfir 200 manns tóku þátt í snjófjöðrum og flestir voru sjálfboðaliðar. Á grundvelli manntals sem gert er árlega (á árunum 2014-2016) í mars-apríl virðist snjórekiaðferðin vera skilvirk verndaraðgerð. starfsmenn á staðnum eru vel til þess fallnir að hrinda þeim í framkvæmd. Á þessum þremur vetrum var meirihlutinn (> 75 %) notaður af selum sem bæli og á einstaklega vægum vetrum árið 2014 fæddust yfir 90 % unganna í þeim reki. Vegna þessarar verndaraðgerða hélst dánartíðnin marktækt lægri miðað við fyrri vetur með slæmum snjóaðstæðum.

LIFE Saimaa selaverkefnið er einnig að innleiða aðrar aðgerðir sem taka ekki beint á áhrifum loftslagsbreytinga en draga úr dánartíðni sela og auka þannig viðnámsþol þeirra gagnvart loftslagsbreytingum. Sel-örugg fyke net (gerð fiskigildra notuð af fagmönnum, fyrir karfa og pike-perch) hafa verið þróuð í samvinnu við fagmenn á staðnum. Einnig hafa næstum 300 gill net af tómstundaveiðimönnum verið skipt út fyrir sel-öruggar fiskigildrur (mismunandi veiðarfæragerð, minni en fykenetið aðallega notað af fagmönnum). Markmiðið er að alls verði skipt út fyrir sel-öruggar fiskigildrur meðan á verkefninu stendur (svo fyrir árið 2018). Þar að auki hafa næstum 1.500 tappar, sem gera hefðbundnar fiskgildrur innsiglisöryggi (með því að koma í veg fyrir að hámarksbreidd opsins verði breiðari en 15 cm og þannig að loka seljunum leið inn í gildruna), hafa verið gefnar út ókeypis. Til viðbótar við þessar áþreifanlegu aðgerðir getur tómstundaveiðimaður undirritað skuldbindingu um að nota einnig selaöryggisaðferðir utan takmörkunartímabilsins. Hingað til hafa yfir 400 sjómenn skrifað undir skuldbindinguna.

Stjórnunaráætlanir fyrir Natura 2000 svæði sem eru mikilvæg fyrir innsigli Saimaa hafa verið unnin eða eru í undirbúningi og 34 ha land (eyjar) og 670 ha af vatni hefur verið aflað til náttúruverndar. Að lokum er einnig unnið að ýmsum verkefnum í þágu vitundar og menntunar.

Metsähallitus, Parks & Wildlife Finland ber ábyrgð á flestum varðveislu- og eftirlitsráðstöfunum Saimaa selsins. Rannsóknir háskólans í Austur-Finnlandi hafa gegnt lykilhlutverki við að þróa tilbúnu snjódrifsaðferðina og taka þátt í árlegum manntölum.

Hlutverk sjálfboðaliðanna er einnig afar mikilvægt bæði við gerð snjóflóðanna og til að fylgjast með og meta stofnvirkni. Á undanförnum árum hafa reynslumiklir sjálfboðaliðar tekið þátt í árlegu manntali Saimaa hringinnsiglisins. Sjálfboðaliðarnir þekkja krefjandi vinnuskilyrði á ísnum og hefðbundin ræktunarsvæði hringinna selanna. LIFE Saimaa selaverkefnið miðar að því að byggja upp stærra net sjálfboðaliða sem byggir á þessum fyrsta hópi lykilsjálfboðaliða til að ná yfir allt dreifingarsvæði selsins til að vera viðbúinn mögulegum áskorunum vegna hlýnunar vetrarloftslags. Auk náttúruverndarsinna voru sjálfboðaliðarnir meðal annars tómstundaveiðimenn, stjórnmálamenn (staðbundnir og innlendir), stefnumótendur, heimamenn, sumarbúar og meðlimir nokkurra frjálsra félagasamtaka. Þannig er það gott dæmi um hvernig markviss verndunaraðgerð getur valdið hreinskilni og þátttöku heimamanna til verndar og fært fólk saman.

Á veturna 2014-2016 þurfti gríðarlegt átak til að hlaða upp manngerðum snjófjöðrum vegna slæmra snjóaðstæðna á Saimaavatni. Yfir 200 sjálfboðaliðar hafa gert þessa vinnu mögulega. Á u.þ.b. tveggja vikna árlegum rekstri árin 2014 og 2016, þegar framkvæmd snjórekanna náði yfir flesta hluta útbreiðslusvæðis selsins, unnu sjálfboðaliðarnir alls 169 (þ.e. átta mánuðir) og 247 (næstum 12 mánuðir) í fullu starfi, eftir því sem við á. Auk sjálfboðaliða og Metsähallitus tóku einnig nokkrir samstarfsaðilar, s.s. Háskólinn í Austur-Finnlandi, WWF Finnland og staðbundnar miðstöðvar fyrir efnahags-, samgöngu- og umhverfismál, þátt í framkvæmd á manngerðum snjófjöðrum með eftirtektarverðu átaki. Fjöldi manngerðra snjóreka var 240 árið 2014 og 211 árið 2016. Á veturna 2015 voru 68 manngerðum snjófjörum hlaðið upp í miðhluta vatnsins þar sem snjórinn var veikastur og sjálfboðaliðar gegndu einnig mikilvægu hlutverki.

Snjóflóðin af mannavöldum hafa reynst árangursrík aðferð til að draga úr dánartíðni unga á veturna með slæmum snjóaðstæðum. Dánarhlutfallið sveiflast úr 8 % í 16 % á þessum þremur vetrum (2014-2016) þegar manngerðum snjófjörum var hlaðið niður sem verndarlög, en dánartíðni við fyrstu væga vetur, áður en aðferðin var þróuð, hefur verið nálægt 30 % (t.d. 2006 og 2007). Selirnir hafa tekið við um 75 % af manngerðum snjófjöðrum sem bæli og síðustu þrjá vetur fæddust 59 % unganna í manngerðum snjófjörum.

Verkefnið hefur hlotið Biodiversity Award 2013-2014 af landsnefnd Finnlands fyrir IUCN, International Union for Conservation of Nature. Bráðabirgðaniðurstöðurnar hafa einnig vakið áhuga utan Finnlands sem nýja, einfalda og nýstárlega lausn til að draga úr skaðlegum áhrifum loftslagsbreytinga á íbúa í mikilli útrýmingarhættu.

Hins vegar er manngerð snjórekiaðferðin aðeins skilvirk svo lengi sem snjórinn er í boði og vatnið hefur samliggjandi ís. Nú þegar, magn af snjó og/eða ís hefur verið takmarkandi þáttur á sumum svæðum einnig fyrir manngerðum snjófjökum. Þess vegna hefur þróun og prófun á langvarandi mannvirkjum einnig byrjað í þessu verkefni til að tryggja kápa fyrir nýfædda Saimaa sela hvolpa í framtíðinni.

Heildar fjárhagsáætlun LIFE Saimaa Seal verkefnisins er 5,261, 612 EUR. Frá heildarfjárlögum er 75 % styrkt af LIFE+ Nature and Biodiversity Fund Evrópusambandsins. Aðgerðin "Að bæta ræktunarskilyrði Saimaa hringþéttis með tilbúnum snjórekum" er ein af 63 aðgerðum verkefnisins og kostnaðurinn við þessa sértæku aðgerð er um 4 % af heildarfjárhagsáætlun verkefnisins.

Flestir (59 %) unga sem fæddir voru á árunum 2014-2016 fæddust í bælum sem framleiddir voru í manngerðum snjórekum og dánartíðni var marktækt lægri miðað við fyrri vetur með slæmum snjóaðstæðum þegar aðferðin var ekki í notkun, sem undirstrikar gagnsemi og árangur tækninnar (nánari upplýsingar er að finna í kaflanum um árangur og takmarkandi þætti).

Innsiglið í Saimaa hefur stöðu undirtegunda í útrýmingarhættu (EN) og í Habitat-tilskipuninni er staða tegundar sem þarfnast strangrar verndar (tilskipun ráðsins 92/43/EBE, IV. viðauki). Samkvæmt þessu síðara er bannað að spilla og eyða búsvæðum, ræktunarstöðum og hvíldarstöðum sem eru mikilvæg til að lifa af tegund (eða undirtegund) sem nýtur strangrar verndar. Þess vegna hefur LIFE verkefnið fengið leyfi frá miðstöð efnahagsþróunar, samgangna og umhverfisins til að koma upp manngerðum snjórekum við hýsi selsins. Að auki eru eftirfarandi lagalegir þættir viðeigandi fyrir Saimaa selaverndarverkefnið.

Verndunarstefna

Innsigli Saimaa var verndað árið 1955 með lögum sem byggð voru á lögum um veiðar. Árið 1993 var lögvernd færð yfir í lög um náttúruvernd og var ábyrgðin á stjórnun veitt umhverfisráðuneytinu og í raun til þjóðgarða og dýralífs Finnlands sem er opinber stofnun sem er hluti af ríkisreknu fyrirtækinu Metsähallitus. Verndaráætlun og aðgerðaáætlun fyrir innsigli Saimaa var samþykkt árið 2011 og er nú verið að uppfæra hana.

Varðveislusvæði og -áætlanir

Í Saimaa Lake héraði var stofnun Linnansaari þjóðgarðsins árið 1956 mikilvægur þáttur í verndun Saimaa sel (9,600 hektarar, vetrarstofn 65-86 sela). Kolovesi National Park var stofnað árið 1990 og verndun Saimaa hringur innsigli var helsta stuðla að varðveislu svæðisins (2,300 ha, vetur birgðir app. 9-12 innsigli). Einnig eru nokkur friðlýst svæði í einkaeigu til verndar Saimaa seli.

Finnska strandlínuáætlunin var samþykkt árið 1990. Það gefur einnig leið til að vernda ræktun búsvæða Saimaa hringinnsigli. Í Saimaavatni nær áætlunin yfir 92,000 hektara (aðallega vatnssvæði). Flest dreifingarsvæði innsiglisins er að finna í Evrópuneti Evrópunets verndarsvæða, Svæði í Evrópuneti verndarsvæða eru 157,426 ha (33,022 ha land, 124,404 ha vatn). The Shoreline Conservation Programme and the Natura 2000 net nær u.þ.b. 70 % og 95 % af strandlengjunum þar sem selstæði eru staðsett. Til að hrinda í framkvæmd verndaráætlun og verndarmarkmiðum Natura 2000 netsins hafa náttúruverndarsvæði verið stofnuð og svæði keypt fyrir ríkið í verndarskyni. Framkvæmd Evrópunets verndarsvæða er einnig framkvæmd með landnotkunaráætlunum í samræmi við lög um landnotkun og byggingar, veiðitakmarkanir samkvæmt fiskveiðilögum og setningu takmörkunarsvæða samkvæmt löggjöf um notkun vélknúinna ökutækja í landslagi.

Takmarkanir á fiskveiðum

Við Saimaa-vatn hefur veiði verið takmörkuð síðan á níunda áratugnum til að vernda innsigli Saimaa. Lokun veiði og takmarkanir eru helstu verndarráðstafanir fyrir hringþéttistofninn og hafa takmörkunarsvæðin aukist úr 1,5 % í u.þ.b. 60 % af yfirborði vatnsins. Á þessari stundu er veiðitakmörkunartilskipunin (259/2016) ein rúm (þekja u.þ.b. 60 % af vatninu) og tvær tímabundnar takmarkanir á veiðitíma og allt árið um kring. Á vorin (frá 15. apríl til 30. júní) sem er mikilvægasti tíminn til að lifa af unga, er notkun tálkn neta bönnuð. Notkun flestra banvænna veiðarfæra fyrir seli (t.d. fiskigildrur með op sem eru breiðari en 15 cm, sterk möskvanet, krókar með fiski og fjölþráða net) er bönnuð allt árið um kring. Þrátt fyrir stækkun svæðisins árið 2016 er umfang tilskipunarinnar enn minni en ræktunar- eða dreifingarsvæði Saimaa, sérstaklega í norður- og suðurhluta vatnsins. Til viðbótar við tilskipunina eru einnig valfrjálsir samningar um takmarkanir á fiskveiðum innleiddir á hafsvæðum nálægt ákvörðunarsvæðinu (sem ná yfir 81 km² í september 2016). Fébætur eru greiddar vatnseigendum (eigendum veiðiréttar) vegna undirritunar á frjálsum fiskveiðitakmörkunarsamningi á eða í nágrenninu.

Manngerðir snjórekar voru byggðir árlega (á árunum 2014-2016) á stuttum tíma (vikur á veturna og fyrir æxlunartíma). Rek verður einnig hlaðið upp í framtíðinni, ef þörf er á þeim vegna slæmra snjóaðstæðna.

Manngerðir snjórekar endast aðeins eitt ræktunartímabil og þarf því að endurbyggja hann á hverju ári. The manngerður snjódrift aðferð er að fara að vera með í laug staðfest varðveislu venjur Saimaa hringur innsigli.

Raisa Tiilikainen
Project Manager
Metsähallitus Parks & Wildlife Finland
Tel.:  +358 40 754 1449
E-mail: raisa.tiilikainen@metsa.fi

Miina Auttila
miina.auttila@metsa.fi

Umhverfisáætlun fyrir lífríki