Sköpun manngerðra snjódreka til að bæta kynbótaárangur Saimaa-hringsins, Finnlands

Loftslagsbreytingar eru langvarandi ógn við Saimaa selastofninn, vegna þess að árangursrík ræktun tegundarinnar fer eftir ís og snjóþekju. Selir fæða yfirleitt einn hvolp í subnivean bæli sem er staðsett í snowdrifts myndast á ströndinni í vatninu. Móðurparið notar bælið yfir hjúkrunartímann. Það veitir skjól gegn rándýrum og sterku loftslagi.

Á veturna með góðum snjóskilyrðum finnast um 8% af hvolpunum dauðir á bæli. Hins vegar getur mildur vetur og skortur á snjó valdið hærri burðartíðni (eins og árin 2006 og 2007, u.þ.b. 30%). Snjóþekjan í Saimaa-vatni hefur verið ófullnægjandi undanfarin ár. Sem dæmi má nefna að veturinn 2020 var einstaklega mildur, sem olli algjörum skorti á snjóþröngum sem þörf var á fyrir selagryfjurnar. Þetta ástand versnar enn frekar vegna loftslagsbreytinga sem tengjast hnattrænni hlýnun. Greining byggð á líkönum á ís- og snjóaðstæðum í Saimaa-vatni við sviðsmyndir af loftslagsbreytingum sýnir skýra langtímalækkun á gæðum búsvæða til undaneldis. Til dæmis er gert ráð fyrir að meðaldýpt snjódýptar strandlengjunnar minnki um u.þ.b. 50% frá viðmiðunartímabilinu 1981–2010 í 2070–2099. Gert er ráð fyrir að ísbreiðan styttist um 1,5 mánuði, þar sem ís bráðnar þegar fyrir lok brúðuvertíðarinnar á mildustu vetrum (J akkila o.fl., 2024). Þar að auki, vegna landlæsts búsvæðis vatnsins, geta Saimaa selirnir ekki flutt til hagstæðari svæða til að bregðast við loftslagsbreytingum.

Saimaa innsiglið hefur IUCN stöðu undirtegundar í útrýmingarhættu. Í búsvæðatilskipuninni felur þessi staða í sér að slík tegund þarfnist strangrar verndar (tilskipun ráðsins 92/43/EBE, IV. viðauki). Samkvæmt þessu síðarnefnda er bannað að spilla og eyða búsvæði, ræktunarstað og hvíldarstað sem er mikilvægur til að lifa af tegund (eða undirtegund) undir ströngu vernd. Þess vegna hefur LIFE-verkefnið, sem styrkt er af ESB, fengið leyfi frá svæðismiðstöð efnahagsþróunar, samgangna og umhverfismála til að hlaða upp manngerðum snjódrekum á bæli selsins.

Að auki skipta eftirfarandi lagalegir þættir máli fyrir Saimaa selaverndarverkefnið.

Verndarstefna

Saimaa-innsiglið var friðað árið 1955 með lögum sem byggðu á finnskum veiðilögum. Árið 1993 var lögverndun færð yfir í náttúruverndarlögin. Umhverfisráðuneytið bar ábyrgð á stjórnun og í reynd Parks & Wildlife Finland. Það er opinber stofnun sem er hluti af ríkisreknu fyrirtæki Metsähallitus. Verndaráætlun og aðgerðaáætlun fyrir Saimaa hringað innsiglið var samþykkt árið 2011 og uppfærð árin 2017 og 2022 (Saimaannorpan suojelun strategia ja toimenpidesuunnitelma 2022).

Verndarsvæði og -áætlanir

Í Lake Saimaa hverfi, stofnun Linnansaari National Park í 1956 fulltrúa verulegan grundvöll til verndar Saimaa innsigli (9,600 hektarar, vetur birgðir 65-86 selir). Kolovesi National Park var stofnað árið 1990 og verndun Saimaa hringur innsigli var helsta stuðla ástæða fyrir verndun svæðisins (2,300 ha, vetur birgðir app. 9-12 selir). Einnig eru nokkur verndarsvæði í einkaeigu stofnuð til að vernda Saimaa innsigli.

Finnska National Shoreline Conservation Program, samþykkt árið 1990, gefur leið til að vernda ræktun búsvæði Saimaa hringur innsigli. Í vatninu Saimaa nær verndaráætlunin yfir 92.000 ha (aðallega vatnssvæði). Mest af dreifingarsvæði innsiglisins er einnig að finna í Natura 2000 Network. Natura 2000 svæðin þekja samtals 157,426 ha (33,022 ha land, 124,404 ha vatn). Hver um sig vernda verndaráætlun strandlengjunnar og Natura 2000-netið, sem skarast að hluta í landfræðilegu útbreiðslunni, u.þ.b. 70% og 95% af strandlengjunni þar sem bæli selanna eru staðsett. Til að hrinda í framkvæmd verndaráætlun og verndunarmarkmiðum Natura 2000 netsins voru náttúruverndarsvæði stofnuð og svæði sem ríkið eignaðist í verndarskyni. Evrópunet verndarsvæða (Natura 2000) er einnig hrint í framkvæmd með landnotkunaráætlunum í samræmi við lög um landnýtingu og byggingar, takmarkanir á veiðum samkvæmt finnsku fiskveiðilögunum og stofnun takmörkunarsvæða samkvæmt lögum um notkun vélknúinna ökutækja í landi.

Takmarkanir á veiðum

Á Lake Saimaa, veiði hefur verið takmörkuð síðan 1980 til að vernda Saimaa hringur innsigli. Veiðilokun og takmarkanir eru helstu verndarráðstafanir fyrir hringþéttistofninn. Takmörkunarsvæðin hafa aukist úr 1,5% í u.þ.b. 7% af yfirborði vatnsins. Sem stendur var í ákvörðuninni um fiskveiðitakmarkanir (357/2026) komið á einum stað (sem nær yfir u.þ.b. 70% vatnsins) og tveimur tímabundnum (vortíma- og árið um kring) veiðitakmörkunum. Á vorin (frá 15. apríl til 30. júní), mikilvægasta tímabilið til að lifa af ungum, er notkun tálknaneta bönnuð. Að auki er bannað að nota flestar banvænar veiðarfærategundir fyrir seli allt árið um kring (t.d. fiskgildrur með op sem er stærra en 15 cm, tálknanet, króka sem eru beittir með fiski og margþáttunarnet). Þrátt fyrir staðbundnar stækkanir er flatarmál úrskurðarins enn minna en dreifingarsvæði Saimaa hringþéttisins, sérstaklega í norður- og suðurhluta vatnsins. Til viðbótar við tilskipunina eru gerðir frjálsir samningar um takmarkanir á veiðum bæði á því svæði sem tilskipunin tekur til og á aðliggjandi vatnssvæðum. Greiða skal fébætur til eigenda vatnasvæða (veiðiréttarhafa) sem gera þessa samninga. Þessir samningar gera einnig kleift að stækka svæðið sem tilskipunin gildir um á gildistíma tilskipunarinnar. Þetta á til dæmis við þegar nýir hvolpar sjást á svæðum við jaðar eða utan núverandi skipunarsvæðis.

The EU LIFE Saimaa innsigli verkefni og Saimaa Seal LIFE okkar eftirfylgni verkefni sem miðar að því að draga úr helstu ógnir við Saimaa hringur innsigli, sem voru greind í Saimaa innsigli verndun stefnu og aðgerð áætlun. Einkum var leitast við að draga úr áhættu í tengslum við loftslagsbreytingar, fiskveiðar og ónæði af mannavöldum. Niðurstöður verkefnanna voru nýttar í verndaráætlun og uppfærslu tengdra reglugerða.

Eitt af meginmarkmiðum verkefnisins var að auðvelda aðlögun að loftslagsbreytingum með því að hlaða upp manngerðum snjórekum og byggja gervihreiður til að bæta Saimaa seal´s ræktunarárangur á mildum vetrum. Önnur markmið fela í sér að draga úr meðafli dánartíðni. Þetta náðist með því að þróa selvænar veiðiaðferðir, draga úr truflunum af mannavöldum, með þátttöku ýmissa (staðbundinna) hagsmunaaðila í verndaraðgerðum og framtaksverkefnum til vitundarvakningar. Verkefnin miðuðu einnig að því að uppfæra þekkingu sem grundvöll skilvirks eftirlits og varðveislu, s.s. mikilvægrar starfsemi vistfræðilegra víxlverkana og hugsanlegrar ógnar við innsiglin.

The mannavöldum Snowdrift aðferð var þróuð við Háskólann í Austur-Finnlandi. Það var innleitt sem ný varðveisluaðferð á fullum skala til að bæta lífslíkur selsins á mildum vetrum þegar snjóþekjuna nægir ekki fyrir bæli. Það var hrint í framkvæmd á ESB LIFE Saimaa Seal verkefni og hélt áfram í Saimaa innsigli verkefni okkar.

Á vetrum með lélegum snjóaðstæðum var manngerðum snjórekum hlaðið upp í ræktunarbúsvæði selsins. Rekarnir voru hlaðið árlega í janúar og byrjun febrúar. Lögun og stærð af mannavöldum rekur líkja náttúrulega vindur rak snjó haugar. Saimaa hringur innsigli bæli eru staðsett á ís í snowdrifts á ströndinni. Tilbúnum snjódrifum var hlaðið með náttúrulegum snjó sem safnað var nálægt reksvæðinu með snjóskóflum og stjakum. Rekarnir voru staðsettir í nágrenni mögulegra bæjasvæða. Lágmarks snjóþekja á ís til að búa til snjórekt er um 5 sentimetrar. Nákvæm stærð snjódrifsins fer eftir staðsetningu og snjómagni sem er í boði. Snjódrekar ættu þó að vera nógu stórir fyrir stór fæðingarból, þ.e. u.þ.b. 1 m hár, 3-6 m breiður og 8-15 m langur.

Á hverju ári tóku meira en 300 sjálfboðaliðar þátt í lair censuses og / eða byggingu manngerðra snjódreka. Byggt á niðurstöðum úr lair manntalinu, sem gerð var árlega, leiddi stofnun manngerðra snjódreka til árangursríkrar varðveisluaðferðar. Í verkefninu „Saimaa seal LIFE“ voru smíðaðir 1.130 snjódrekar, að mestu gerðir af sjálfboðaliðum. Um helmingur þessara snjódreka var notaður sem hvíldar- eða fæðingarból og í þeim fæddust 171 ungi. Vegna þessarar verndaraðgerðar hélst burðarmálsdauði marktækt lægri miðað við fyrri vetur með lélega snjóa. Þegar snjóskilyrðin gerðu það ómögulegt að búa til manngerð snjórek, voru gervi fljótandi hreiður mannvirki byggð og sett. Gervihreiðrin eru fljótandi mannvirki sem hægt er að setja upp annað hvort í opnu vatni eða á ís. Í gegnum verkefnið voru 120 gervihreiður notuð og helmingur þeirra var notaður af selunum.

Í verkefnunum var einnig hrundið í framkvæmd öðrum ráðstöfunum sem taka ekki á áhrifum loftslagsbreytinga heldur draga úr dánartíðni sela og auka þar með viðnámsþrótt þeirra gegn loftslagsbreytingum. Seal-öruggar fyke net (tegund af fiski gildru notuð af faglegum fiskimönnum, fyrir karfa og Pike-perch) voru þróaðar í samvinnu við staðbundna faglega fiskimenn. Í fyrsta Saimaa Seal verkefninu var næstum 300 tálknanetum í eigu afþreyingarveiðimanna skipt út fyrir selaöruggar fiskigildrur (önnur gerð veiðarfæra, minni en fykenetið sem aðallega er notað af atvinnuveiðimönnum). Þar að auki var tæplega 1.500 „stoppurum“ dreift til sjómanna. Tappar gera hefðbundnar fiskigildrur „innsigli-öruggar“: þau koma í veg fyrir að hámarksbreidd opsins sé meiri en 15 cm og loka þannig fyrir innsiglin inn í gildruna. Meðan á verkefninu „Okkar Saimaa selir LIFE“ stendur hafa yfir 1700 þátttakendur í 135 vinnustofum reist eina þúsund sela öruggar fiskigildrur til viðbótar. Þessar aðgerðir gátu komið í stað u.þ.b. 150 tálknaneta með 600 innsiglisöruggum fiskigildrum. Á veiðum á meðan á Lífsverkefnunum tveimur stóð skrifuðu um 1100 einstakir frístundaveiðimenn undir samning um að sleppa því að veiða tálknanet á ræktunarsvæðinu í skiptum fyrir selaöruggar fiskigildrur. Þar að auki náði Saimaa Seal LIFE verkefnið yfir 23.000 manns í gegnum umhverfisfræðslu.

Enn fremur er talið nauðsynlegt að tryggja erfðafræðilega fjölbreytni innan selastofnsins til að takast á við breyttar umhverfisaðstæður sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér. Til að takast á við þetta mál voru þrír selir innan Saimaa Lake fluttir og fylgst með meðan á verkefninu stóð. Framtíðarrannsóknir geta hjálpað til við að sannreyna hvort þetta hafi hjálpað til við að auka erfðafræðilega fjölbreytni.

Stjórnunaráætlanir fyrir Natura 2000 svæði sem eru mikilvæg fyrir Saimaa hringur innsiglið voru unnin á LIFE Saimaa Seal verkefninu frá 2013-2018. 34 ha land (eyjar) og 670 ha af vatni voru keypt til náttúruverndar. Að lokum voru einnig gerðar aðgerðir til vitundarvakningar og fræðslu.

Á næstu árum (2020-2025) var gripið til frekari verndar- og verndarráðstafana fyrir tvö mikilvægustu búsvæði Eystrasaltshringsins, staðsett í Eyjahafinu og Álandseyjum. Innan „Saimaa sela okkar LIFE“ voru stofnuð þrjú ný vernduð svæði á Álandseyjum. Þar að auki var vernd innsiglishrings í Eystrasalti bætt við sem lögboðin viðmiðun fyrir sex verndarsvæði sem fyrir eru (Saimaa Seal LIFE skýrsla okkar 2025).

Niðurstöður mælinga benda til þess að manngerð snjódreki hafi dregið úr dánartíðni sela við burðarmál. Veturinn 2014-2016, þegar manngerðum snjóþröngum var hrapað, sveiflast dánartíðnin úr 8% í 16%. Áður en aðferðin var notuð var dánartíðnin hins vegar nálægt 30% (t.d. 2006 og 2007). Á síðustu fimm árum (2020-2025) hafa selirnir samþykkt um 50% af manngerðum snjódrekum sem bæli og 171 hvolpur hefur fæðst í þeim. Á sama tímabili, vegna verndarráðstafananna sem innleiddar voru, fjölgaði selastofninum í Saimaa úr 425 í 530 einstaklinga. Þessar niðurstöður koma frá Lair manntal sem hefst á hverju ári í vor þegar þökum snjó Lair hrynja og verða greinanleg. Þessi manntal nær yfir um 70% af ströndum Saimaa-vatns (um 11500 km).

Metsähallitus, Parks & Wildlife Finland er ábyrgur fyrir flestum varðveislu og eftirlit ráðstafanir Saimaa innsigli. Háskólinn í Austur-Finnlandi gegndi lykilhlutverki, ekki aðeins í þróun á manngerðum snjóþröng aðferð og taka þátt í árlegum Lair censuses. Í víðara samhengi þróaði Saimaa einnig vernd sela með því að bjóða upp á nýjar vöktunar- og varðveisluaðferðir, auk vísindalegrar þekkingar til að styðja við ákvarðanatöku.

Hlutverk sjálfboðaliðanna er einnig afar mikilvægt bæði til að gera snjóþröngina og til að fylgjast með og meta íbúafjölda. Í áranna rás tóku reyndir sjálfboðaliðar á staðnum þátt í árlegum bækistöðvum Saimaa hringaðs innsiglis. Þessir sjálfboðaliðar þekkja krefjandi vettvangsvinnuskilyrði á ísnum og staðsetningu hefðbundinna ræktunarstaða hringuðu selanna. Þetta net sjálfboðaliða óx verulega í Saimaa Seal LIFE verkefninu okkar frá 2020-2025. Byggt á þessum upphaflega hópi lykilsjálfboðaliða byrjaði verkefnið að byggja upp stærra net sjálfboðaliða til að ná yfir allt dreifingarsvæði innsiglisins til að undirbúa sig fyrir mögulegar áskoranir við hlýnun vetrarloftslags. Auk náttúruverndarsinna voru sjálfboðaliðarnir afþreyingarveiðimenn, stjórnmálamenn (staðbundnir og innlendir), stefnumótendur, íbúar á staðnum, sumarbúar og meðlimir frjálsra félagasamtaka. Það er gott dæmi um hvernig steypuvernd getur valdið hreinskilni og þátttöku heimamanna í náttúruvernd og leitt fólk saman.

Á tímabilinu 2020-2025 voru meira en 300 sjálfboðaliðar virkir árlega í gerð snjódreka og eða bæklaða manntals. Viðleitni þeirra nam samtals næstum 3500 virkum dögum. Miðað við allt tímabilið í tveimur ESB LIFE verkefnum (2013-2018 og 2020-2025), var átak sjálfboðaliða 5770 vinnudagar. Auk sjálfboðaliða og Metsähallitus tóku einnig aðrir samstarfsaðilar, eins og Háskólinn í Austur-Finnlandi, WWF Finnlandi og svæðismiðstöðvar efnahagsþróunar, flutninga og umhverfis, þátt í að gera sér grein fyrir manngerðum snjóþröngum í athyglisverðu átaki.

135 vinnustofur voru skipulagðar til að upplýsa og fræða hagsmunaaðila. Á þessum viðburðum voru selaöruggar fiskigildrur byggðar með hjálp sjómanna, skólabarna og stjórnenda vatnssvæðis.

Árangursþættir

Mikilvægur þáttur í árangri fyrir þennan aðlögunarvalkost er almennt jákvætt staðbundið og landsbundið viðhorf til Saimaa Seal (IUCN SSC, 2025). Í þessu sambandi, sjálfboðaliðar voru grundvallaratriði fyrir velgengni verkefnisins og til að fylgjast með segl íbúa gangverki. Tilbúnu snjódrifin hafa reynst árangursrík aðferð til að draga úr dánartíðni hvolpa á veturna með slæmum snjóaðstæðum. Lykill velgengni þáttur er að vegna stöðugleika þeirra, selir aftur á sama stað á hverju ári til að byggja bæli þeirra. Þetta hjálpar til við að auðvelda árangursríka staðsetningu manngerðra snjódreka (IUCN SSC, 2025).

Árangurinn sem sýnt var með fyrsta verkefninu (LIFE Saimaa innsigli verkefnið) leiddi til eftirfylgni þess í gegnum Saimaa Seal LIFE verkefnið. Þetta verkefni hefur hlotið Biodiversity Award 2013-2014 veitt af National Committee of Finland for the International Union for Conservation of Nature (IUCN). Vegna útgáfu í alþjóðlegum tímaritum og miðlun fjölmiðla vöktu niðurstöðurnar einnig áhuga utan Finnlands.  Það var kynnt sem ný, einföld og nýstárleg lausn til að draga úr skaðlegum áhrifum loftslagsbreytinga á íbúa í mikilli útrýmingarhættu sem tókst að prófa við raunverulegar aðstæður.

Takmarkanir

Hins vegar er manngerð snjódrift aðferð aðeins árangursrík svo lengi sem það er einhver snjór í boði og vatnið hefur samliggjandi íshlíf. Frá fyrsta LIFE verkefninu hefur magn snjós og/eða íss á sumum svæðum verið takmarkandi þáttur í myndun manngerðra snjódreka. Þess vegna hófst þróun og prófun á langvarandi manngerðum burðarvirki, sem hófst í fyrsta LIFE verkefninu, hélt áfram í öðru verkefninu og voru talin sérstaklega viðeigandi.

Kostnaður

Heildarfjárhagsáætlun LIFE Saimaa Seal verkefnisins var EUR 5.261.612. Hluti af 75% af heildarfjárveitingunni var fjármögnuð af LIFE+ (Náttúru-og líffræðilegri fjölbreytniáætlun Evrópusambandsins). Aðgerðin „Improving breeding conditions of the Saimaa ringed seal with man-made snowdrifts“ er ein af 63 aðgerðum verkefnisins. Kostnaður við þessa aðgerð er um 4% af heildaráætlun verkefnisins. Heildarfjárhagsáætlun verkefnisins „Okkar Saimaa Seal LIFE“ var 7,1 milljón evra, þar af lagði ESB til 5,3 milljónir evra.

Bætur

Um það bil 50% hvolpanna fæddust í bælum sem voru búin til í manngerðum snjódrekum. Dánartíðni við burðarmál var marktækt lægri en fyrri vetur við lélegar snjóaðstæður þegar aðferðin var ekki í notkun. Þetta undirstrikar gagnsemi og árangur tækninnar (sjá nánar í hlutanum „Leysilausnir“).

Fyrir utan beinar náttúruverndarniðurstöður hefur þátttaka hundruða staðbundinna sjálfboðaliða haft mikilvægar félagslegar bætur. Þátttaka í verndarstarfi bætti viðhorf almennings til Saimaa innsiglisins og verndar þess. Það styrkti einnig traust milli sveitarfélaga og verndaryfirvalda. Fishers, nemendur og Lake gestir voru menntaðir í sel náttúruvernd viðleitni. Þess vegna er gert ráð fyrir að meðvitaðri hegðun og virðingarverðar veiðiaðferðir muni auka árangur aðlögunarráðstafananna sem framkvæmdar eru í tveimur ESB LIFE verkefnum. Seal-vingjarnlegur ferðaþjónustu var einnig þróað. Þátttakendur í selaferðum fengu upplýsingar um selina og þær verndarráðstafanir sem gerðar voru til að vernda þessa tegund.

The LIFE Saimaa Seal verkefnið, hljóp frá 2013 til 2018. Það var fylgt eftir með Saimaa Seal Life sem hljóp frá 2020 til 2025. Á hverju ári er haldið áfram að byggja upp manngerð snjódreka. Framkvæmd þeirra tekur stuttan tíma (nokkrar vikur á veturna og fyrir æxlunartímabilið).

Tilbúnar snjódrekar endast aðeins eitt ræktunartímabil og því þarf að endurbyggja þær á hverju ári. Tilbúnu snjódrifsaðferðina var að finna í safni viðurkenndra verndaraðferða Saimaa hringaðs innsiglis.

Metsähallitus Parks & Wildlife Finland
E-mail: saimaannorppa@metsa.fi

I ucn-ssc-conservation-success-stories-2021-2025

Kunnasranta, M., Niemi, M., Auttila, M., Valtonen, M., Kammonen, J., & Nyman, T. (2021). Innsiglað í stöðuvatni — líffræði og varðveisla Saimaa-hringþéttisins sem er í útrýmingarhættu: endurskoðun. Biological Conservation, 253, 108908.

« Líkan af áhrifum loftslagsbreytinga á ís og snjó vatnsins sýnir ræktun búsvæði hnignun í útrýmingarhættu Saimaa hringur innsigli | Climatic Change | Springer Nature Link

Kunnasranta, M., Niemi, M. & Auttila, M. (2022). Þróa gervi hreiður kassa fyrir stórt vatnaspendýr. Vatnsvernd: Sjávar- og ferskvatnsvistkerfi, 32(8), 1365–1371. https://doi.org/10.1002/aqc.3851

Saimaa Seal LIFE Layman skýrsla okkar 2025