Aðlögunarhæf stjórnun náttúrulegra búsvæða

Líffræðilegur fjölbreytileiki veitir fjölbreytta vistkerfisþjónustu (veitingu, stjórnun og viðhald, menningarþjónustu) sem er nauðsynleg fyrir velferð manna. Meðal annarra gegna þessar þjónustur mikilvægu hlutverki við að stýra loftslaginu og leggja þannig sitt af mörkum til að draga úr loftslagsbreytingum og aðlagast þeim. Hins vegar eru aðgerðir manna ábyrgar fyrir vaxandi þrýstingi og áhrifum á líffræðilega fjölbreytni og vistkerfi og búist er við að loftslagsbreytingar auki verulega þessar ógnir sem leiða til:

• breytingar á gnægð og dreifingu tegunda, einnig vegna breytinga og taps á búsvæðum (t.d. vegna hækkunar sjávarborðs),
• Breytingar á fenology sem geta leitt til taps á samstillingu milli tegunda;
• Breytingar á samsetningu samfélagsins (breytingar á tegundum og gnægð tegunda í vistkerfi vegna mismunandi getu þeirra til að laga sig að breytilegum aðstæðum af völdum loftslagsbreytinga);
• Breytingar á vistkerfisferlum, starfsemi og þjónustu;

Það er forgangsverkefni á heimsvísu að varðveita líffræðilega fjölbreytni og viðhalda getu náttúrunnar til að afhenda vörur og þjónustu. Með hliðsjón af samtengingu líffræðilegrar fjölbreytni, vistkerfa og loftslagsbreytinga er mikilvægt fyrir skilvirka varðveislu að taka á áhrifum þeirra á heildrænan hátt. Mikilvægur þáttur er að taka upp vistkerfismiðaða nálgun við aðlögun að loftslagsbreytingum og samþætta náttúrumiðaðar lausnir í þróunar- og verndarstefnu.

Viðnámsþolin vistkerfi og tengd þjónusta þeirra eru háð flóknum samspili tegunda og umhverfis. Þessar milliverkanir eru mjög öflugar og fela oft í sér ólínuleg ferli. Stjórnun líffræðilegrar fjölbreytni og búsvæða krefst þess einnig að tekið sé tillit til ýmissa áhrifaþátta, svo sem hugsanlegra loftslagsáhrifa, þróunar félagslegs og hagræns þrýstings og tengdrar óvissu. Lögð er áhersla á þessa breytingu frá kyrrstöðuverndarsjónarmiði yfir í aðlögunarstjórnunarnálgun í „Viðmiðunarreglum um loftslagsbreytingar og Evrópuneti verndarsvæða“ („Guidelines on climate change and Natura 2000“). Natura 2000-netkerfið, þ.m.t. yfir 27.000 staðir og meira en 1 milljón km ^2, undirstrikar mikilvægi aðlögunarstjórnunar náttúrulegra búsvæða fyrir þessi vernduðu svæði og landsvæðið sem þau eru hluti af.

Aðlögunarhæf stjórnun vistkerfa og félagsvistfræðilegra kerfa er ítrunarferli sem sameinar stjórnunaraðgerðir og markvissa vöktun. Þessi yfirstandandi námsnálgun miðar að því að auka aðlögunarhæfni búsvæða sem verða fyrir áhrifum og tegunda plantna og dýra í útrýmingarhættu. Í tengslum við loftslagsbreytingar felur aðlögunarstjórnun í sér: i. greiningu á þekkingu á hugsanlegum loftslagsáhrifum og tengdri óvissu, ii. hönnun aðgerða til að takast á við slík áhrif, iii. vöktun á tegundum sem eru viðkvæmar fyrir loftslagsbreytingum, búsvæðum, vistkerfisþjónustu og ferlum til að meta skilvirkni stjórnunar og iv. endurhönnun og framkvæmd bættra (eða nýrra) stjórnunaraðgerða. Til að tryggja skilvirka aðlögunarstjórnun náttúrulegra kerfa við loftslagsbreytingar skal taka tillit til eftirfarandi áætlana:

• Skilningur á náttúrulegum ferlum: Skilja að náttúrulegir ferlar eru kraftmiklir og að búist er við að tegundir bregðist hver við fyrir sig við áhrifum loftslagsbreytinga. Þannig þarf búsvæðastjórnun að vera sveigjanleg, aðlögunarhæf og sértæk.
• Aðlaga forgangsröðun við verndun: Bregðast við breyttum forgangsröðunum við verndun (vegna loftslagsbreytinga) og læra af reynslu á staðbundnum, svæðisbundnum, innlendum og alþjóðlegum vettvangi með því að laga verndunarmarkmið, kerfi og áætlanir.
• Almenn aðlögunarstjórnun: Meginreglan um aðlögunarstjórnun náttúrulegra búsvæða innan annarra stjórnunaráætlana og landnotkunaráætlana. Þetta mun gera kleift eða styðja við náttúrulega þróun loftslagsþolinna vistkerfa og stuðla að þeirri þjónustu sem þau geta veitt einnig með tilliti til aðlögunar að loftslagsbreytingum.
• Taktu þátt í hagsmunaaðilum: Fáðu viðkomandi hagsmunaaðila til að skýra og ræða afleiðingar mismunandi stjórnunarmöguleika fyrir tegundir og vistkerfi, einnig með áherslu á áhrif á vistkerfisþjónustu. Snemma og gagnsæ þátttaka hagsmunaaðila getur aukið samþykki aðlögunarstjórnunaraðgerða fyrir náttúruleg búsvæði sem geta skapað vissar takmarkanir, s.s. takmarkanir á fiskveiðum, endurheimt skóga eða breytingar á stjórnun á bithaga í fjalllendi (t.d. breytingar á sláturtíma).
• Fylgjast með árangri: koma á markvissri vöktun á áhrifum loftslagsbreytinga á líffræðilega fjölbreytni og vistkerfisþjónustu (t.d. að meta tegundamagn, flæðiferli, breytingar á fenófræði o.s.frv.) og samþætta niðurstöður vöktunar við stjórnunarferla til að bæta stöðugt ákvarðanir.

Almennt viðurkenndar aðgerðir til aðlögunarstjórnunar náttúrulegra búsvæða eru m.a.:

• Að efla vistfræðileg net fyrir varðveislu. Vistfræðilegt net fyrir verndun (sjá valkostinn Climate-ADAPT aðlögun Bæta virkni tengjanleika vistfræðilegra neta) er kerfi kjarna búsvæða sem tengjast vistfræðilegum göngum, komið á fót og endurreist eftir þörfum, til að varðveita líffræðilega fjölbreytni í brotakenndum vistkerfum (Leiðbeiningar um bestu starfsvenjur Alþjóðanáttúruverndarsambandsins um verndarsvæði nr. 30). Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem loftslagsbreytingar geta valdið því að tegundir flytjist í leit að hentugum búsvæðum til að lifa af. Hægt er að efla vistfræðileg net með því að stækka, endurheimta, tengja og varðveita kjarnabúsvæði frá núverandi og framtíðarógnum. Stofnun og stjórnun verndaðra svæða ásamt öðrum skilvirkum verndarráðstöfunum á svæðinu (OECM) gegnir lykilhlutverki við að varðveita vistfræðileg net með því að vernda vistkerfi sem eru viðkvæm fyrir margþættu álagi, þ.m.t. loftslagsbreytingum. They also help to protect ecosystems that may naturally buffer specific climate change impact. Til dæmis, í umhverfi sjávar og stranda, endurreisn og varðveislu seagrasses, saltmarshes, corals og mangroves skiptir máli til að berjast rof og til að draga úr komandi öldu orku. Grænir og bláir innviðir styðja við bætta tengingu vistkerfa, einkum á þéttbýlis- og þéttbýlissvæðum.

• Að bera kennsl á og vernda helstu vistfræðilega eiginleika fyrir endurreisn vistkerfisins. Verndun mikilvægra vistfræðilegra þátta krefst aðferðar sem byggist á landslagi til að stjórna eiginleikum búsvæða með tilliti til skipulags (t.d. sermistigum skóga), mikilvægum búsvæðum (t.d. hrygningarstöðum fiska) og tegundum sem gegna mikilvægu starfrænu hlutverki (Thurman o.fl. 2024). Helstu vistfræðilegu þættir geta tengst tegund eða samfélagi (t.d. rándýr sem hefur áhrif á stóran lífmassa eða fjölda tegunda) eða mikilvægri vistgerð (t.d. sem styður mikla framleiðni eða samsöfnun varpdýra eða kynbótadýra).
• Að greina og vernda loftslagsbreytingar Refugia. Refugia eru svæði sem einkennast af stöðugum staðbundnum loftslags- og umhverfisaðstæðum sem eru viðvarandi með tímanum, þrátt fyrir breytingar á svæðisbundnum og alþjóðlegum mælikvarða (Ashcroft et al., 2012). Þó að aðferðir til að greina refugia sjávar séu enn að þróast, treysta þær venjulega á loftslagsgögn, staðfræðilegar upplýsingar og tilvist relict tegundastofna sem voru enn víða dreift (viðmiðunarreglur IUCN um bestu starfsvenjur verndaða svæði nr. 24). Í Miðjarðarhafinu hafa grískir vísindamenn þróað aðferð til að greina refugia, byggt á stórum stíl loftslagsstöðugleika og litlum breytileika í loftslagi innan landslags (Doxa et al.,2022, Science for Environment Policy news article).

• Stuðningur við genaflæði: Að stuðla að erfðafræðilegri fjölbreytni getur verið mikilvægt til að auka aðlögunarhæfni tegunda, einkum þegar tekið er tillit til tegundaryfirfærslu (innleiðing, endurinnleiðing eða endurnýjun stofna) og/eða varðveislu á staðnum. Hins vegar ætti að meta tilfærslu tegunda vandlega á grundvelli langvarandi áhættu, félagslegrar viðurkenningar og lagalegra takmarkana.

Nauðsynlegt er að koma á heildstæðri vöktunaráætlun til að fylgjast með skilvirkni og hugsanlegum áhrifum slíkra ráðstafana.

Verndun líffræðilegrar fjölbreytni og vistkerfisþjónustu verður ekki náð án víðtækrar þátttöku samfélagsins í heild. Því skal leggja mikla áherslu á samvinnu milli staðbundinna skipulagsyfirvalda, landeigenda, frjálsra félagasamtaka, sveitarfélaga og annarra hagsmunaaðila til að hvetja til skipulags, stofnunar og viðhalds aðlögunarstjórnunarráðstafana, þ.m.t. að koma á fót vistfræðilegum netum.

Það eru margar áskoranir sem taka þátt í að velja varðveisluaðferðir sem fjalla um aðlögunarstjórnun. Ein helsta áskorunin sem tengist ferli er vegna þess að aðlögunarstjórnun er nálgun sem samþættir áhættu og óvissu (t.d. vegna áhrifa loftslagsbreytinga, breytinga á landnýtingu o.s.frv.), gerir stjórnun og ákvarðanir flóknari og þarf því skýra skuldbindingu um sveigjanleika og opið nám til langs tíma. Frá hagnýtu sjónarmiði stafar ein helsta áskorunin af því að mikið af landinu er í einkaeigu og náttúruleg búsvæði eru þegar mjög sundurleit og verða fyrir nokkrum þrýstingi, sem takmarkar fulla framkvæmd sumra lykilþátta aðlögunarstjórnunar (t.d. þeirra sem tengjast hugsanlegri stækkun búsvæða og frjálsri hreyfingu tegunda).

Hægt er að ná árangri við að innleiða aðlögunarstjórnun náttúrulegra búsvæða með því að:

• Framkvæmd aðgerða án aðgerða til að takast á við allt svið líklegra áhrifa;
• Að efla vitund um mikið gildi viðnámsþolinna vistkerfa og þjónustu þeirra, einnig með tilliti til bættrar aðlögunar að loftslagsbreytingum;
• Samþætting aðlögunar milli viðeigandi geira (t.d. stjórnun vatns- og flóðaáhættu, landbúnaður, skógrækt, skipulag þéttbýlis) með því að nýta möguleikana á aðlögun að vistkerfum,
• að stuðla að samstarfi milli opinberra aðila og einkaaðila,
• Taka þátt í öllum viðeigandi hagsmunaaðilum, þar á meðal sveitarfélögum og frjálsum félagasamtökum.

Kostnaður getur verið mjög mismunandi eftir því hvaða aðgerðir eru gerðar. Þær geta falið í sér: (1) kostnað við að gera rannsóknir á loftslagssviðsmyndum, áhrif loftslagsbreytinga og veikleika líffræðilegrar fjölbreytni, (2) kostnað við að skilgreina lausnir og skipulagsaðlögun, (3) kostnað við framkvæmd ráðstafana (þ.m.t. t.d. að kaupa lönd, framkvæma verk vegna búsvæðasköpunar eða endurheimtar o.s.frv.) og (4) kostnað við að vakta áhrif ráðstafananna sem framkvæmdar hafa verið.

Með tilliti til loftslagsbreytinga miðar aðlögunarstjórnun búsvæða að því að bæta aðlögunargetu náttúrulegra kerfa. Helsti ávinningur líffræðilegrar fjölbreytni er aukið viðnám plöntu- og dýrategunda gagnvart áhrifum loftslagsbreytinga. Þessi nálgun miðar einnig að því að viðhalda og bæta vistkerfisþjónustu, þ.m.t. þá sem skipta máli fyrir aðlögun að loftslagsbreytingum. Líffræðileg fjölbreytni og seigur vistkerfi veita eftirlitsþjónustu sem hjálpar til við að draga úr loftslagsáhættu fyrir mannlegt samfélag. Til dæmis getur viðvarandi vöktun og aðlögunarstjórnun á varðveittum skógum í fjalllendi dregið úr viðkvæmni fyrir skriðuföllum, sem getur aukist vegna tíðari og ákafar mikillar úrkomu. Að sama skapi getur aðlögunarstjórnun á núverandi grænum rýmum og sköpun nýrra grænna innviða í þéttbýli dregið úr varnarleysi gagnvart hitabylgjum.

Að varðveita, vernda og endurheimta vistkerfi veitir ávinning til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Bæði sjávar- og landvistkerfi gegna mikilvægu hlutverki við geymslu kolefnis. Strand votlendi (mangroves, seagrasses og saltmarshes) sequester og geyma mikið magn af kolefni, oft nefnt blátt kolefni. Á hinn bóginn vísar grænt kolefni til þess kolefnis sem landvistkerfi binda, þ.m.t. jarðvegur og lífmassi. Það tengist skógum, mórlendi, graslendi, savannahs, túndru og ræktuðu landi.

Að auki bjóða þrautseig vistkerfi upp á mikilvæga veitingu þjónustu frá efnahagslegu sjónarmiði. Þetta á t.d. við um landbúnað (einkum að því er varðar hlutverk jarðvegs og vistfræðilegra samfélaga hans), fiskveiðar eða framboð ferskvatnsauðlinda. Að lokum geta álagsþolin og vel varðveitt vistkerfi veitt mikilvæga menningarþjónustu, sem hefur ávinning fyrir velferð manna og aftur einhverja atvinnustarfsemi (t.d. ferðaþjónustu).

Nokkrir lykilsamningar og tilskipanir ESB hafa ákvarðað þróun stefnu um líffræðilega fjölbreytni í Evrópu (t.d. Ramsar, Bonn og Bern samningar; tilskipanir EB um búsvæði og fugla). Árið 2011 samþykkti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins áætlun Evrópusambandsins um líffræðilegan fjölbreytileika með það að markmiði að koma í veg fyrir tap á líffræðilegum fjölbreytileika og bæta heilbrigði tegunda, búsvæða, vistkerfa og þeirrar þjónustu sem þau munu veita á næsta áratug. Í áætluninni er lögð áhersla á vistkerfismiðaðar nálganir við aðlögun að loftslagsbreytingum og sterk tengsl á milli viðnámsþols loftslags og líffræðilegrar fjölbreytni. Árið 2013 samþykkti framkvæmdastjórnin áætlun um græna innviði til að stuðla að útbreiðslu grænna innviða í ESB.

Í ágúst 2024 tóku gildi náttúruverndarlögin (ESB, n 1991 af 2024). Það er lykilþáttur í stefnu ESB um líffræðilegan fjölbreytileika. Það miðar að því að endurheimta vistkerfi, búsvæði og tegundir um allt land og hafsvæði ESB til þess að: i. gera kleift að endurheimta líffræðilega fjölbreytilega og álagsþolna náttúru til langs tíma, ii. stuðla að því að ná markmiðum ESB um mildun loftslags og aðlögun að loftslagsbreytingum, iii. uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar.

Endurskoða þarf verndarmarkmið reglulega með tilliti til ógna af völdum loftslagsbreytinga, víxlverkunar milli loftslagsbreytinga og annars álags (t.d. uppskiptingar búsvæða eða aðflutnings framandi tegunda) og nýrrar þekkingar, t.d. um viðkvæmni líffræðilegrar fjölbreytni fyrir loftslagsbreytingum. Þar sem áhrif loftslagsbreytinga verða ekki samræmd milli svæða verður mikilvægt að meta og bregðast við breyttri stöðu líffræðilegrar fjölbreytni á staðbundnum, svæðisbundnum, landsbundnum og alþjóðlegum vettvangi með því að aðlaga varðveislustöðu og -markmið í mismunandi samningum og varðveisluáætlunum og -kerfum.

Alla jafna er nokkur ár (1-3), þ.m.t. viðeigandi samráðsáfangi hagsmunaaðila, tíminn til að skilgreina aðlögunarstjórnunarkerfi. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaráfanginn taki lengri tíma, þó að hann sé mjög háður þeirri sértæku aðlögunarráðstöfun sem um ræðir.

Samkvæmt skilgreiningu er nauðsynlegt að taka upp samfellt ferli við skipulagningu, framkvæmd, vöktun og endurskoðun. Líftími sértækra aðlögunarráðstafana fer eftir tegundum þeirra og viðhaldi, en almennt er mjög langur með ávinningi sem búist er við að endist um óákveðinn tíma.