European Union flag

Heilbrigðismál

Evrópa er hraðasta hlýnunin á jörðinni. Á undanförnum árum hefur Evrópa upplifað hásumarhitastig og endurtekið, langvarandi hitabylgjur. Tímalengd og styrkleiki hitabylgna, sem eru hættulegar heilsu manna, er að aukast enn frekar um alla Evrópu við allar loftslagsaðstæður, einkum í Suður-Evrópu. 

Þegar menn verða fyrir mjög háum hita getur líkaminn átt í erfiðleikum með að stjórna sér, sem leiðir til hitaálags, hita þreytu, hitaslags og fylgikvilla frá fyrirliggjandi læknisfræðilegum aðstæðum, í sumum tilvikum sem leiðir til ótímabærs dauða. Aldraðir, börn, þungaðar konur, starfsmenn í líkamlega krefjandi störfum, fólk sem þjáist af hjarta- og æðasjúkdómum, öndunarfæra- eða nýrnasjúkdómum, sykursýki eða geðsjúkdómum og jaðarsettir og vannýttir eru með þeim viðkvæmustu fyrir miklum hita (WHO Evrópa, 2021). Aukin afþreyingarnotkun vatnshlota í heitu veðri, ásamt hærra vatnshitastigi, eykur hættu á sumum sjúkdómum sem berast með vatni, s.s. vibriosis. Hátt hitastig, og vaxandi áhyggjur af loftslagsbreytingum almennt, getur einnig valdið lélegri geðheilsu (EU-OSHA, 2025).  

Aldur, fyrirliggjandi sjúkdómar og félagsleg svipting eru lykilþættir sem gera fólk líklegt til að upplifa fleiri skaðleg heilsu niðurstöður sem tengjast hita og miklum hita (WHO Regional Office for Europe, 2018). Aðrir viðkvæmir hópar sem eru í aukinni hættu eru fólk með langvinna sjúkdóma (svo sem hjarta- og öndunarfærasjúkdóma, röskun á innkirtlakerfi, geðsjúkdómar, efnaskiptatruflanir og nýrnakvillar), þungaðar konur, lítil börn, útivinnufólk, fólk sem býr í þéttbýli í félagslegu og efnahagslegu umhverfi, farandfólk og ferðamenn. Auk loftslagsbreytinga hefur öldrun íbúa og þéttbýlismyndun mikil áhrif á sambandið milli hitastigs og heilsu á Evrópusvæði WHO (WHO Regional Office for Europe, 2021).

Áhrif sem koma fram

Allt að 95 % þeirra dauðsfalla sem tengdust veðri og loftslagstengdum öfgam sem skráðar voru í Evrópu á árunum 1980 til 2023 voru tengdar hitabylgjum (EES, 2024a). Fyrir árið 2022 var áætlað að á milli 60,000 og 70,000 manns í Evrópu hafi dáið úr hita (Ballester o.fl., 2023; Ballester o.fl., 2024). Árið 2023 voru tæplega 48,000 dauðsföll af völdum hita metin í Evrópu (Gallo o.fl., 2024). Hitaáhrif eru einnig viðbótarbyrði fyrir þau heilbrigðiskerfi sem þegar hafa verið strekkt í Evrópu. Til dæmis, í Portúgal, jókst daglegar sjúkrahúsinnlagnir um 19 % á hitabylgjudögum milli 2000 og 2018 (Alho et al., 2024). Áhrif hlýnunar jarðar eru nú þegar farin að koma fram: helmingur dauðsfalla af völdum hita í Evrópu sumarið 2022 hefur verið rakið til loftslagsbreytinga af mannavöldum (Beck o.fl., 2024). Samkvæmt evrópska loftslagsáhættumatinu eru hitaáhættur fyrir almenning nú þegar á hættumörkum í Suður-Evrópu (EES, 2024b). 

Að auki hafa innbyggðir umhverfiseiginleikar áhrif á útsetningu íbúa fyrir hita. Næstum helmingur sjúkrahúsa og skóla í evrópskum borgum eru á svæðum sem hafa mikil áhrif á hita í þéttbýli (> 2 °C), sem þýðir að viðkvæmir notendur þeirra og starfsfólk verða fyrir miklum hita. 

Skert heilsa og vellíðan á meðan á hitabylgjum stendur getur dregið úr framboði á vinnuafli og framleiðni vinnuafls og getur einnig tengst vinnuslysum og meiðslum. Þessi lækkun leiðir til meiri efnahagslegra og fjárhagslegra áhrifa á þeim svæðum sem verða fyrir mestum áhrifum.

Áætluð áhrif

Hátt hitastig og hitabylgjur eru áætlaðar að auka tíðni í framtíðinni, sérstaklega í Suður-Evrópu. Evrópska loftslagsáhættumatið (EUCRA) lýsir áhættustigi fyrir heilbrigði manna vegna hita á seinni hluta aldarinnar sem "slys" þar sem kallað er eftir brýnum aðgerðum (EES, 2024b). Jafnvel þótt hlýnun jarðar sé takmörkuð við 1,5 °C stig, er gert ráð fyrir að 100 milljónir manna í ESB og Bretlandi upplifa mikla hitabylgjur árlega í lok aldarinnar; tíföld aukning miðað við upphafsgildi 1981-2010 (Naumann o.fl., 2020). 

Gert er ráð fyrir að hlutfall aldraðra í ESB eldri en 65 ára muni aukast úr 21,6 % árið 2024 í 32,5 % um 2100 (Eurostat, 2025), sem eykur hættuna á hitatengdum váhrifum og dánartíðni. Samkvæmt heimildagrunni EUCRA, án aðlögunar og í ljósi þeirra lýðfræðilegu breytinga sem búist er við, er gert ráð fyrir að öfgar af völdum hitatengdra dauðsfalla í Evrópusambandinu hækki 10-falt undir 1,5 °C hlýnun en um meira en 30-falt við 3 °C gildi hnattrænnar hlýnunar. Þetta samsvarar hugsanlega hundruðum þúsunda dauðsfalla sem rekja má til hita í lok aldarinnar. Áhrifin á dánartíðni og sjúkdóma verða mest í Suður-Evrópu (EES, 2024b).

Policy svörun

Til að koma í veg fyrir hita er nauðsynlegt að grípa til aðgerða á mismunandi stigum, þ.m.t. viðvörunarkerfi fyrir veðurskilyrði, tímabæra opinbera ráðgjöf og læknisráðgjöf, úrbætur á húsnæðis- og borgarskipulagi (t.d. útvegun borgargrænna), tryggja að heilbrigðisþjónusta og félagsleg kerfi séu tilbúin til að bregðast við og aðlaga vinnuskilyrði á heitum veðurtímum. Á vettvangi ESB styrkir reglugerðin um alvarlegar krossógnir gegn heilbrigði (ESB) 2022/2371 aðildarríki og viðbúnaðar- og viðbragðsáætlanir, þ.m.t. fyrir loftslagstengda atburði eins og mikinn hita.

Áhrif hita á heilbrigði manna eru viðurkennd í stórum hluta landsbundinnar aðlögunarstefnu og landsbundinna heilbrigðisáætlana. Samt sem áður, samkvæmt evrópska áhættumatinu á loftslagsáhættu, er umfang stefnumótunar við hita fyrir Evrópu í heild sinni metið sem miðlungs, vegna mismunandi aðferða sem notaðar eru til að meta hitatengda dánartíðni í aðildarríkjunum og þætti félagslegs réttlætis sem oft vantar vegna aðlögunarstefnu (EES, 2024b). 

Viðbragðsáætlanir um heilsufar (HHAP) eru viðurkenndar sem lykiltæki til að draga úr dauðsföllum og koma í veg fyrir önnur heilsufarsáhrif á háu hitastigi. Tilgangurinn með HHAP er að fela ábyrgð í neyðartilvikum vegna hita og að skipuleggja bæði skammtímaaðgerðir (s.s. gefa út veðurtengdar viðvaranir og ráðleggingar um hegðun) og langtímabætur á húsnæðis- og borgarskipulagi til að draga úr hita (WHO Evrópa, 2021). Árið 2024 voru 21 af EEA-38 löndunum með áætlanir um hita-heilsu (HHAPs) og önnur fjögur voru að þróa HHAPs. Mælt er með frekari þróun, mati og endurskoðun HHAPs með sérstakri áherslu á viðkvæma íbúa til að undirbúa löndin betur fyrir hitabylgjur í framtíðinni (EES, 2024c). Öll EEA-38 löndin undirrituðu yfirlýsingu sjöundu ráðherraráðstefnunnar um umhverfi og heilsu (Búda-yfirlýsingin), þar sem þau skuldbundu sig til að "þróa og uppfæra aðgerðir á sviði hita-heilsu, til að koma í veg fyrir, undirbúa og bregðast við hitatengdum heilsufarsáhættum, jafnframt því að aðlaga borgarskipulag til að takast á við áhrif hitaeyjaáhrifa, að teknu tilliti til hæfni mismunandi stjórnunarstiga" (WHO Evrópa, 2023).

Fjallað er um loftslagstengda heilbrigðisáhættu á vinnustað, þ.m.t. hitaálag, samkvæmt stefnuramma ESB um heilbrigði og öryggi á vinnustöðum (2021–2027) þar sem sett eru fram helstu forgangsatriði og íhlutunarsvið til að tryggja örugg og heilbrigð vinnuskilyrði frammi fyrir nýjum áskorunum, þ.m.t. þau sem tengjast loftslagsbreytingum og hita á vinnustað. Í tengslum við háan hita birti EU-OSHA hita við vinnuleiðbeiningar í maí 2023. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins metur nú hitastig á vinnustað í tengslum við yfirstandandi endurskoðun á tilskipun ESB 89/654/EBE um vinnustaði. Í nóvember 2024 samþykkti ráðgjafarnefndin um öryggi og heilsuvernd á vinnustöðum álitið „loftslagsbreytingar — óvenjuleg veðurskilyrði“þar sem mælt er með frekari aðgerðum í tengslum við hita á vinnustöðum. Í desember 2024 kom nefnd háttsettra vinnueftirlitsmanna (SLIC) á fót vinnuhóp um líkamlega áhrifavalda til að styðja við SLIC til að stuðla að samræmi í framfylgd vinnuverndartilskipana ESB um útsetningu fyrir líkamlegri áhættu, einnig á sviði öfgakennds hitastigs, og til að greina áhrif loftslagsbreytinga á öryggi og heilbrigði starfsmanna í öllum geirum.   

Í heildarnálgun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins við andlega heilsu (2023) er lögð áhersla á nauðsyn þess að huga að umhverfis- og loftslagstengdum streituvöldum, svo sem miklum hita, við að takast á við geðheilbrigði og vellíðan í öllum íbúahópum.

Með því að horfa fram á veginn, byggja á fyrsta EUCRA og orðsendingu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um stjórnun loftslagsáhættu — verndun fólks og hagsældar, er verið að þróa komandi evrópskt loftslagsþol og áhættustýringarverkefni til að koma á metnaðarfyllri, víðtækari og samfelldri nálgun ESB á viðnámsþol og viðbúnað í loftslagsmálum, sem nær yfir aðildarríkin og ESB. Verkefnið, sem fyrirhugað er að taka upp í lok ársins 2026, mun forgangsraða heilsu- og vellíðan fólks til að bregðast við aukinni hættu á loftslagsbreytingum, þ.m.t. miklum og langvarandi hita, t.d. með því að tryggja reglulegt vísindalegt áhættumat og veita almenningi og þeim sem taka ákvarðanir.

Further upplýsingar

  • European Climate and Health Observatory Resource Catalogue (European Climate and Health Observatory Resource Catalogue)

Tilvísanir

    • ALHO, M., o.fl., 2024, "Effect of heatwaves on daily hospital admissions in Portugal, 2000-18: áhorfsrannsókn, The Lancet Planetary Health 8 (6), bls. e318-e326.

    • Ballester, J., o.fl., 2023, ′Heat-related mortality in Europe sumarið 2022′, Nature Medicine 29 (7), bls. 1857-1866.

    • Ballester, J., o.fl., 2024, ′Áhrif tímatengdra gagnasamsöfnunar til að meta áhrif hitabreytinga í Evrópu: faraldsfræðileg rannsókn á líkanagerð′, Lancet Regional Health — Europe 36, bls. 100779.

    • Beck, T. M., o.fl., 2024, 'Mortality burden due to anthropogenic warming in Europe’s 2022 met-breaking summer', npj Climate and Atmospheric Science 7 (1), bls. 245

    • EEA, 2024b, European Climate Risk Assessment, Umhverfisstofnun Evrópu.

    • Gallo, E., o.fl., 2024, „Hitatengd dánartíðni í Evrópu á árinu 2023 og hlutverk aðlögunar við heilsuvernd“, Nature Medicine 30, bls. 3101-3105.

    • Naumann G., o.fl., 2020, Global warming and human impact of heat and cold extremes in the EU, Joint Research Centre of the European Commission (https://joint-research-centre.ec.europa.eu/document/download/432669d3-977a-4e5a-886c-f1813b82de5e_en?filename=pesetaiv_task_11_heat-cold_extremes_final_report.pdf)

    • Van Daalen, K. R., o.fl., 2024, 'The 2024 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change: áður óþekkt hlýnun krefst fordæmalausra aðgerða, The Lancet Public Health 9 (7), bls. e495-e522.

Language preference detected

Do you want to see the page translated into ?

Exclusion of liability
This translation is generated by eTranslation, a machine translation tool provided by the European Commission.