Skriðuföll

Bein og óbein áhrif skriðufalla á heilbrigði

Heilbrigðismál

Skriður vísa til margs konar hættu sem hefur í för með sér hreyfingu á jörðu niðri, þ.m.t. aurstreymi, berghlaup eða bergfall. Þær eiga sér oft stað samhliða öðrum hættum, svo sem flóðum, og eru algengust í fjalllendi. Skriðuföll geta valdið ýmsum beinum heilsufarsáhrifum, þ.m.t. dauðsföllum, meiðslum (t.d. beinbrotum, innri áverkum, höfuðáverkum) og alvarlegu andlegu álagi þegar eyðilegging og dauði verður vart (t.d. sálfræðileg vanlíðan, kvíði, þunglyndi, áfallastreituröskun (PTSD)) (Kennedy et al., 2015). Áhrifin eru að minnsta kosti að hluta til knúin áfram af hraða skriðunnar, sem kemur fólki á óvart og skilur lítinn tíma eftir fyrir viðvörun og virkjun neyðaraðgerða (Petrucci, 2022).

Skriður hafa einnig óbein áhrif á heilsu manna. Truflun á innviðum, heilbrigðisstofnunum og samgöngunetum getur hindrað viðbragðsaðgerðir í neyðartilvikum, dregið úr aðgengi að heilbrigðisþjónustu og seinka læknismeðferðum, sem eykur heilsufarsvandamál (Kennedy et al., 2015). Ennfremur, truflað innviði, þ.m.t. hreinlætis- og vatnsveitukerfi, auk vistfræðilegra áhrifa geta dregið úr vatnsgæðum og valdið sýkingum ef fólk kemst í snertingu við mengað vatn, land eða matvæli. Félagslegar og hagrænar afleiðingar, s.s. tilfærsla eftir skriðuföll og atvinnumissi, eignir og lífsviðurværi geta auk þess leitt til langtímaáhrifa á geðheilbrigði (Kennedy et al., 2015). Recovery workers and volunteers involved in landlide-related clean-up activities are particularly exposed to health risks including disease, injury and death.

Áhrif sem koma fram

Á tímabilinu 1995-2014 greindu 27 lönd[1] á Evrópusvæðinu 1.370 dauðsföll og 784 meiðsli í 476 banvænum skriðuföllum (Haque et al., 2016). Þegar orsök skriðu var greind var hún oftast vegna öfgakenndra veðuratburða, svo sem mikillar úrkomu og flóða. Í sumum öðrum tilvikum voru skriðuföll af völdum námuvinnslu, iðnaðarstarfsemi eða jarðskjálfta (Haque o.fl., 2016). Almennt, fólk sem býr á fjöllum svæðum, svo sem Ölpunum eða fjalllendi í Türkiye, hefur mest áhrif á skriður en aðrir þættir, svo sem jarðvegseiginleikar, landþekja og vatnsflæði, hafa einnig áhrif á líkur á skriðuföllum. Á árunum 1995-2014 var vaxandi þróun skriðufalla, sem var mest áberandi á árunum 2008 til 2014. Í sumum löndum, svo sem Ítalíu og Türkiye, þar sem 43 % allra banvænna skriðufalla voru skráð, komu fram fleiri skriðuföll á seinni hluta tímabilsins 1995-2014 og sérstaklega á síðustu 5 árum, aðallega af völdum náttúrufyrirbæra eins og mikilli úrkomu og flóðum (Haque o.fl., 2016). Mjög takmarkaðar tölulegar upplýsingar liggja fyrir um heilsufarsáhrif skriðufalla umfram dauðsföll eða meiðsli og nánast engar upplýsingar um sálfélagsleg og andleg áhrif skriðufalla í Evrópu (Kennedy o.fl., 2015).

Áætluð áhrif

Gert er ráð fyrir að með loftslagsbreytingum muni tíðni og umfang skriðufalla halda áfram að aukast, einkum á Alpasvæðum og að mestu leyti drifin áfram af mikilli úrkomu (Haque o.fl., 2016). Auflič et al., 2023). Engu að síður er samfelldur skilningur á framtíðaráhrifum loftslagsbreytinga á skriðuföll og áhrif þeirra á heilsu þeirra í Evrópu óskýrður vegna þess hve margs konar ferli og umhverfisþættir eru í leik (Olsson o.fl., 2019). Til dæmis er algengt að mikil úrkoma og flóð geti valdið fleiri skriðum. Á háu fjalllendi getur hlýnun einnig leitt til bráðnunar sífrera og tilheyrandi skriðufalla. Á hinn bóginn, í lægri útbreiðslusvæðum þar sem hlýnun dregur úr frosthlaupum, þannig að búast má við að skriðuföll sem tengjast bergfalli (Nissen o.fl., 2023). Auk þess myndi fjölgun skriðufalla ekki endilega leiða til hlutfallslegrar aukningar á áhrifum á heilsu. Áhrif á heilbrigði eru einnig háð umfangi skriðu og fjölda fólks í áhættu (Franceschini et al., 2022), sem er drifið af breytingum á landþekju, íbúaþéttleika og íbúafjölda (Casagli et al., 2017). SAFELAND verkefnið sem styrkt er af ESB um skriðufallaáhættu í Evrópu, áætlað til dæmis að íbúum í hættu muni fjölga um 15 % árið 2090 samanborið við 2010 (þrátt fyrir fækkun íbúa) en aðeins 1,5 % til viðbótar af svæðinu verða fyrir skriðum (aðallega knúin áfram af breytingum á úrkomumynstrum) (Jaedicke et al., 2011).

Policy svörun

Eftirlit áður en skriða á sér stað, þ.m.t. auðkenning áhættusvæðis, vöktunar- og viðvörunarkerfi (EWS), getur komið í veg fyrir manntjón, eignir og lífsviðurværi. Skriðuáhættusvæði hafa verið greind um alla Evrópu á Evrópska landsmóttökukortinu (ELSUSv2). GIMS- verkefnið sem styrkt var af ESB þróaði háþróaða lággjaldakerfi til að fylgjast með skriðum og sigi, sem getur greint hvenær hillslopar eru undirbúnir til að renna og gefa snemma vísbendingar um hraða, skelfilega hreyfingu. Noregur og Ítalía hafa landsviðvörunarkerfi fyrir skriðuföll, en á Ítalíu starfa nokkrar héraðsstjórnir einnig EWS (Guzzetti et al., 2020).

Tafarlausar aðgerðir í kjölfar skriðu, s.s. að gefa út snemmbærar viðvaranir og virkja leitar- og björgunarþjónustu og skyndihjálp fyrir slasaða (oft hluta fyrirliggjandi hamfaraáætlana) geta dregið verulega úr heilsufarsáhrifum skriðufalla. Stuðningur stjórnvalda eftir nauðungarflutninga vegna atburða eins og skriðufalla getur einnig dregið úr langtímaáhrifum á geðheilbrigði (Baseler og Hennig, 2023).

Á vettvangi Evrópusambandsins bregðast engar sértækar stefnur eingöngu við skriðuföllum. Þó eru skriðuföll nefnd, oft sem hluti af hættulista, í nokkrum lagaskjölum eins og reglugerð um sameiginleg ákvæði til að stjórna 8 sjóðum ESB. Einkum er ekki minnst á skriðuföll í áætlun ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum).

[1] Þótt skriðuföll hafi verið tilkynnt í 37 löndum á Evrópusvæðinu milli 1995 og 2014, aðeins 27 tilkynnt slys, þ.e. Türkiye, Ítalía, Portúgal, Rússland, Georgía, Sviss, Búlgaría, Spánn, Austurríki, Noregur, Rúmenía, Frakkland, Bosnía, Þýskaland, Slóvenía, Armenía Aserbaídsjan, England, Grikkland, Serbía, Makedónía, Ísland, Úkraína, Andorra, Írland, Pólland, Svíþjóð, Liechtenstein, Belgía, Moldóva

Tilvísanir