Búdapest yfirlýsingin og starfsemi WHO í Evrópu

Budapest Declaration: Hraðari aðgerðir fyrir heilbrigðara fólk, blómleg reikistjarna, sjálfbær framtíð

Búdapest-yfirlýsingin,

sem samþykkt var 6. júlí 2023 af heilbrigðis- og umhverfisráðherrum Evrópulanda Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, mótar pólitískar skuldbindingar og aðgerðir til að bregðast við þeirri heilbrigðisáhættu sem stafar af þreföldu kreppunni í loftslagsbreytingum, mengun og tapi á líffræðilegri fjölbreytni ásamt – og í tengslum við – bata vegna COVID-19. Í yfirlýsingunni er lögð áhersla á brýnar, víðtækar aðgerðir varðandi heilbrigðisáskoranir sem tengjast þessari þreföldu kreppu og stefnt að því að flýta fyrir réttlátum umskiptum í átt að þrautseigum, heilbrigðum, réttlátum og sjálfbærum samfélögum. Með því að samþykkja Búdapest yfirlýsinguna hafa lönd skuldbundið sig til að takast á við mengun og loftslagsbreytingar, tryggja öllum aðgang að öruggu vatni, hreinlætisaðstöðu og hreinlætisþjónustu, samþætta náttúru og líffræðilega fjölbreytni sjónarmið í stefnu og stuðla að hreinu, öruggu og heilbrigðu byggðu umhverfi. Viðbótarskuldbindingar miða að heilbrigðiskerfum.

Yfirlýsingin stuðlar að því að heilbrigðisgeirinn taki þátt í loftslagsbreytingum og gerir kröfu um heilbrigði við stefnumótun í loftslagsmálum. Að því er varðar aðlögunarstefnu er lykilskuldbinding þróun, uppfærsla og framkvæmd landsbundinna aðlögunaráætlana fyrir heilbrigði, annaðhvort sem sjálfstæð skjöl eða sem hluti af víðtækari innlendri viðleitni til aðlögunaráætlana. Önnur útgáfa af blaðinu Zero regrets: að auka umfang aðgerða til að draga úr loftslagsbreytingum og aðlaga þær að heilbrigði á Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar,sem hleypt var af stokkunum á sjöundu ráðherraráðstefnunni um umhverfi og heilbrigði í Búdapest, myndar bakgrunn og styður við samþykkt og framkvæmd skuldbindinga um loftslagsbreytingar og heilbrigði sem felast í yfirlýsingunni með safni háttsettra beiðna og markvissra framkvæmdaraðgerða.

Til að styðja getu landa til að innleiða yfirlýsinguna er einnig stefnt að því að styrkja stjórnunarhætti, fjárfestingu í mannauði og myndun þekkingar og aðgerðatækja. Það leggur einnig áherslu á valdeflingu ungmennasamtaka til að gera aðgerðir sínar meira viðeigandi í stefnumótun og framkvæmd. Vegvísirinn fyrir heilbrigðara fólk, blómlega plánetu og sjálfbæra framtíð 2023–2030 er óaðskiljanlegur hluti af yfirlýsingunni og lýsir röð aðgerða til að flýta fyrir nauðsynlegum umbreytingum. Til að flýta fyrir framkvæmd skuldbindinganna var evrópsku samstarfi um umhverfis- og heilbrigðismál (EHP) hleypt af stokkunum sem nýju aðgerðarmiðuðu kerfi. Það miðar að því að koma saman löndum og samstarfsaðilum með sameiginlegan áhuga á tilteknu þemasviði til að vinna saman að sameiginlegum verkefnum og starfsemi. Fjögur EHP samstarf voru hleypt af stokkunum, með áherslu á loftslagsaðgerðir í heilbrigðisgeiranum, æskulýðssamstarf, lífvöktun manna og heilbrigðan hreyfanleika. Samstarfið um loftslagsaðgerðir á heilbrigðissviði miðar að því að bjóða upp á svæðisbundið starfssamfélag til að deila nálgunum, reynslu og rannsóknum sem lönd kortleggja leiðir og lausnir til að þróa loftslagsþolin, kolefnislítil og umhverfislega sjálfbær heilbrigðiskerfi.

Í tengslum við evrópska stefnu mun yfirlýsingin m.a. styðja Græna samkomulagið í Evrópu, hnattræna heilbrigðisáætlun ESB, rammaáætlanir ESB um rannsóknir og nýsköpun (Horizon Europe og forverar) og reglugerð ESB um alvarlegar heilsufarsógnir sem ná yfir landamæri.

Vinnuhópur um heilsufar í loftslagsbreytingum: WHO EUROPE

Vinnuhópi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um heilbrigði í loftslagsbreytingum (WHO Working Group on Health in Climate Change (HIC)) var komið á fót árið 2012 samkvæmt umboði starfshóps um umhverfi og heilbrigði í Evrópu (European Environment and Health Task Force (EHTF)) að beiðni aðildarríkja Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar til að vernda heilsu gegn skaðlegum áhrifum loftslagsbreytinga. EHTF er leiðandi alþjóðastofnun um framkvæmd og eftirlit með evrópsku umhverfis- og heilbrigðisferlinu, einkum þeim skuldbindingum sem mælt er fyrir um í Ostrava-yfirlýsingunni um umhverfi og heilbrigði.

Vinnuhópur HIC samanstendur af tilnefndum fulltrúum aðildarríkja og samstarfsaðila. Hún greiðir fyrir skoðanaskiptum og samstarfi milli aðildarríkjanna á Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og annarra hagsmunaaðila, sem og samskiptum og framkvæmd skuldbindinga um að vernda heilbrigði gegn skaðlegum áhrifum loftslagsbreytinga. Nánar tiltekið stuðlar vinnuhópurinn að og hvetur til þess að heilbrigðissjónarmið séu felld inn í landsbundnar stefnur um mildun og aðlögun loftslagsbreytinga og virkar sem hvati til að stuðla að, hrinda í framkvæmd og fylgjast með loftslagsbreytingum og heilbrigðisskuldbindingum í Ostrava-yfirlýsingunni á alþjóðlegum, innlendum og svæðisbundnum vettvangi. HIC veitir vettvang til að skiptast á reynslu og nýjungum, efla verkfæri, miðla sönnunargögnum og sýna fram á góðar starfsvenjur í loftslagsbreytingum og heilsu og hvetur til samstarfs milli landa og hagsmunaaðila.

WHO Europe vinnur að loftslagsbreytingum og heilbrigðismálum

Árið 2018 birti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin/Evrópa skýrslu, Public health and climate change adaptation policies in the European Union, þar sem gerð er grein fyrir þróun í heilbrigðisstefnu fyrir aðlögun að loftslagsbreytingum í ESB-löndum og tekin saman úrval tilfellarannsókna á góðum starfsvenjum.

Þar sem Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar er hraðasta hlýnunarsvæði heims hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin/Evrópa birt lykilskjöl til að styðja aðildarríkin með nýjustu upplýsingum og leiðbeiningum um hita og heilsu, þ.m.t. endurskoðuninni: Hiti og heilbrigði á Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar: uppfærðar vísbendingar um skilvirkar forvarnir. Með fjárstuðningi frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins er WHO/Europe að þróa uppfærða, aðra útgáfu leiðbeininganna um aðgerðaáætlanir á sviði hita-heilbrigðis (HHAP). Þessi útgáfa miðar að því að styðja við ákvarðanatöku og iðkendur í heilbrigðisgeiranum og víðar í að þróa samræmdar, alhliða HHAPs. Þótt leiðbeiningarnar miði fyrst og fremst að aðildarríkjum á Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar er búist við því að þær skipti máli á alþjóðavettvangi.

Flóð eru algengasta náttúruhamfarir á Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, þar sem einn tíundi hluti borgarbúa býr á flóðasvæðum. Til að takast á við heilsufarsleg áhrif flóða hefur WHO/Evrópa þróað leiðbeiningar, þar á meðal ritin Flóð: stjórnun heilbrigðisáhættu á Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, flóðum og heilbrigði: upplýsingablöð fyrir heilbrigðisstarfsfólk. A hollur vefsíða veitir einn-stöðva-búð fyrir WHO auðlindir á flóðum. Samkvæmt bókun efnahagsnefndar Sameinuðu þjóðanna fyrir Evrópu og WHO um vatn og heilbrigði er unnið að því að styrkja viðnámsþrótt vatns og hreinlætisþjónustu í loftslagsmálum, þ.m.t. flóð.

Framtaksverkefnið "Health and Climate Change Country Profiles" er grunnurinn að vinnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar við að fylgjast með framvindu heilbrigðis- og loftslagsbreytinga á landsvísu og á heimsvísu. Þessi snið, sem þróuð eru í samstarfi við heilbrigðisyfirvöld í hverju landi fyrir sig, veita gagnadrifnar skyndimyndir af loftslagshættum og væntanlegum heilsufarsáhrifum loftslagsbreytinga, fylgjast með núverandi viðbrögðum við stefnumótun og taka saman helstu forgangsatriði fyrir aðgerðir í loftslags- og heilbrigðismálum í hverju landi fyrir sig. Á heimsvísu hafa meira en 80 lönd tekið þátt í þessu framtaki síðan það var sett á markað árið 2015, þar á meðal nokkur aðildarríki frá Evrópusvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar.