Varmi

Áhrif sem koma fram

Allt að 95% dauðsfalla í tengslum við veðurfar og loftslagstengdar öfgar sem skráðar voru í Evrópu á árunum 1980 til 2023 tengdust hitabylgjum (EEA,2024a). Fyrir árið 2022 var áætlað að á milli 60.000 og 70.000 manns í Evrópu dóu úr hita (Ballester o.fl., 2023; Ballester et al., 2024). Árið 2023 voru tæplega 48.000 hitatengd dauðsföll áætluð í Evrópu (Gallo et al., 2024). Hitaáhrif eru einnig viðbótarálag fyrir evrópsk heilbrigðiskerfi sem þegar hafa verið teygð. Til dæmis, í Portúgal, jókst dagleg innlögn á sjúkrahús um 19% á hitabylgjudögum milli 2000 og 2018 (Alho et al., 2024). Áhrifin af hlýnun jarðar eru nú þegar að finna: Helmingur hitatengdra dauðsfalla í Evrópu sumarið 2022 hafa verið rakin til loftslagsbreytinga af mannavöldum (Beck o.fl., 2024). Samkvæmt evrópska matinu á loftslagsáhættu er varmaáhætta fyrir almenning nú þegar á hættustigi í Suður-Evrópu (EEA,2024b).

Að auki hafa byggð umhverfiseinkenni áhrif á útsetningu íbúa fyrir hita. Næstum helmingur sjúkrahúsa og skóla í evrópskum borgum eru á svæðum með sterk hitaáhrif í þéttbýli (>2°C), sem merkir að viðkvæmir notendur þeirra og starfsfólk verða fyrir miklum hita.

Skert heilsa og vellíðan á hitabylgjum getur dregið úr framboði vinnuafls og framleiðni vinnuafls og getur einnig tengst vinnuslysum og meiðslum. Þessi lækkun leiðir til víðtækari efnahagslegra og fjárhagslegra áhrifa á þeim svæðum sem verða fyrir mestum áhrifum.

Áætluð áhrif

Hátt hitastig og hitabylgjur eru áætlaðar til að auka tíðni í framtíðinni, sérstaklega í Suður-Evrópu. Evrópska matið á loftslagsáhættu (EUCRA) lýsir áhættustigi fyrir heilbrigði manna af völdum hita á síðari hluta aldarinnar sem „stórfelldu“ og kallar á að gripið verði til brýnna aðgerða (EEA,2024b). Jafnvel þótt hlýnun jarðar sé takmörkuð við 1,5°C er búist við að 100 milljónir manna í ESB og Bretlandi upplifi miklar hitabylgjur árlega í lok aldarinnar; tíföld aukning miðað við upphafsgildi 1981-2010 (Naumann et al., 2020).

Gert er ráð fyrir að hlutur aldraðra í ESB eldri en 65 ára aukist úr 21,6% árið 2024 í 32,5% árið 2100 (Eurostat, 2025), sem eykur hættuna á hitatengdum útsetningum og dánartíðni. Samkvæmt gagnagrunni EUCRA, án aðlögunar, og í ljósi þeirra lýðfræðilegu breytinga sem búist er við, er gert ráð fyrir að öfgakenndar hitatengdar dánartíðnir í ESB hækki 10-falt undir 1,5°C hlýnunarstiginu en um meira en 30-falt við 3°C hlýnunarstigið. Þetta samsvarar hugsanlega hundruðum þúsunda dauðsfalla sem rekja má til hita í lok aldarinnar. Áhrifin á dánartíðni og dánartíðni verða mest í Suður-Evrópu (EEA,2024b).

Svör við stefnu

Hitavarnir útheimta röð aðgerða á mismunandi stigum, þ.m.t. viðvörunarkerfi veðurstofa, tímanlega opinbera ráðgjöf og læknisráðgjöf, umbætur á húsnæði og skipulagi þéttbýlis (t.d. útvegun grænu borganna), til að tryggja að heilbrigðisþjónusta og félagsleg kerfi séu tilbúin til að bregðast við og aðlaga vinnuskilyrði á tímabilum þegar heitt er í veðri. Á vettvangi ESB styrkir reglugerðin um alvarlegar heilsufarsógnir þvert á landamæri (ESB) 2022/2371 viðbúnað og viðbragðsáætlanir aðildarríkja og ESB, þ.m.t. fyrir loftslagstengda atburði eins og mikinn hita.

Áhrif hita á heilbrigði manna eru viðurkennd í stórum hluta landsbundinna aðlögunarstefna og landsbundinna heilbrigðisáætlana. Samkvæmt mati á evrópskri loftslagsáhættu er viðbúnað við hita í Evrópu í heild þó metinn sem miðill, vegna mismunandi aðferða sem notaðar eru til að meta hitatengda dánarbyrði milli aðildarríkja og þátta félagslegs réttlætis sem oft vantar í aðlögunarstefnur (EEA,2024b).

Aðgerðaáætlanir um hita-heilbrigði eru viðurkenndar sem lykiltæki til að draga úr dauðsföllum og koma í veg fyrir önnur áhrif á heilsu á háhitatímabilum. Tilgangur HHAP er að úthluta ábyrgð ef um er að ræða hita neyðarástand, auk þess að skipuleggja bæði skammtímaaðgerðir (svo sem útgáfu veðurtengdra viðvarana og ráðgjafar um hegðun) og langtíma umbætur í húsnæðis- og þéttbýlisskipulagi til að draga úr hitaáhrifum (WHO Europe, 2021). Árið 2024 voru 21 af EES-38 löndunum með áætlanir um aðgerðir á sviði hitaheilbrigðis (HHAP) og önnur fjögur voru að þróa HHAP. Mælt er með frekari þróun, mati og endurskoðun á HHAPs með sérstakri áherslu á viðkvæma íbúa til að undirbúa lönd betur fyrir hitabylgjur í framtíðinni (EEA,2024c). Öll löndin innan EES-38 undirrituðu yfirlýsingu sjöundu ráðherraráðstefnunnar um umhverfi og heilbrigði (hér á eftir nefnd Búdapestyfirlýsingin), þar sem þau skuldbundu sig til að „þróa og uppfæra aðgerðaáætlanir um hitaheilbrigði, til að koma í veg fyrir, undirbúa og bregðast við hitatengdri heilbrigðisáhættu á skilvirkan hátt, jafnframt því að aðlaga borgarskipulag til að takast á við áhrif hitaeyjaáhrifa í þéttbýli, að teknu tilliti til hæfni mismunandi stjórnunarstiga“ (WHO Europe, 2023).

Fjallað er um loftslagstengda heilsufarsáhættu á vinnustað, þ.m.t. hitaálag, í stefnuramma ESB um heilbrigði og öryggi á vinnustöðum (2021–2027) þar sem sett eru fram helstu forgangsverkefni og svið íhlutunar til að tryggja öruggar og heilbrigðar vinnuaðstæður í ljósi nýrra viðfangsefna, þ.m.t. þau sem tengjast loftslagsbreytingum og hita á vinnustað. Sérstaklega í tengslum við hátt hitastig birti EU-OSHA leiðbeiningar um hita á vinnustað í maí 2023. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins leggur nú mat á vinnuhita í tengslum við yfirstandandi endurskoðun á tilskipun ESB um vinnustað 89/654/EBE. Í nóvember 2024 samþykkti ráðgjafarnefndin um öryggi og heilsuvernd á vinnustöðum álitið „Climate Change – extreme weather conditions“þar sem mælt er með frekari aðgerðum varðandi hita á vinnustað. Í desember 2024 kom nefnd háttsettra vinnueftirlitsmanna (SLIC) framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins á fót vinnuhópi um eðlisfræðilega umboðsmenn til að styðja við öryggis- og leyniþjónustunefndina til að stuðla að samræmi við framkvæmd tilskipana ESB um vinnuverndarmál að því er varðar váhrif af völdum eðlisrænnar áhættu, einnig á sviði öfgakennds hitastigs, og til að greina áhrif loftslagsbreytinga á öryggi og heilbrigði starfsmanna í öllum geirum.  

Heildarnálgun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins við geðheilbrigði (2023) undirstrikar þörfina á að huga að umhverfis- og loftslagstengdum streituvöldum, svo sem miklum hita, til að takast á við geðheilsu og vellíðan í öllum íbúahópum.

Horft fram á við, byggt á fyrstu orðsendingu EUCRA og orðsendingu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um stjórnun á loftslagsáhættu – verndun fólks og hagsæld, er nú verið að þróa væntanlegt evrópskt loftslagsviðnáms- og áhættustjórnunarfrumkvæði til að koma á metnaðarfyllri, yfirgripsmeiri og samfelldari nálgun ESB við loftslagsviðnám og viðbúnað, sem nær til aðildarríkja og ESB. Frumkvæðið, sem fyrirhugað er að taka upp undir lok ársins 2026, mun setja í forgang vernd heilsu og velferðar fólks til að bregðast við aukinni hættu á loftslagsbreytingum, þ.m.t. miklum og langvarandi hita, t.d. með því að tryggja reglulegt áhættumat, sem byggist á vísindalegum grunni, og veita almenningi og þeim sem taka ákvarðanir aðgengileg verkfæri.

Þegar útsett er fyrir tímabilum með mjög háum hita getur mannslíkaminn átt erfitt með að stjórna sjálfum sér, sem leiðir til hitaálags, hitaþreytu, hitaslags og fylgikvilla frá fyrirliggjandi læknisfræðilegum aðstæðum, í sumum tilvikum sem leiðir til ótímabærs dauða. Aldraðir, börn, barnshafandi konur, starfsmenn í líkamlega krefjandi störfum, fólk sem þjáist af hjarta- og æðasjúkdómum, öndunarfæra- eða nýrnasjúkdómum, sykursýki eða geðsjúkdómum og jaðarsettir og vannýttir menn eru meðal þeirra viðkvæmustu fyrir miklum hita (WHO Europe, 2021). Aukin afþreyingarnotkun vatnshlota í heitu veðri, ásamt hærra hitastigi vatns, eykur hættuna á sumum vatnsbornum sjúkdómum eins og vibriosis. Hátt hitastig og vaxandi áhyggjur af loftslagsbreytingum almennt geta einnig valdið lélegri geðheilsu (EU-OSHA, 2025).