Skriðuföll

Áhrif sem koma fram

Á tímabilinu 1995-2014 skráðu 27 lönd[1] í Evrópusvæðinu 1.370 dauðsföll og 784 meiðsli í 476 banvænum skriðum (Haque et al., 2016). Þegar orsök skriðu var greind var það oftast vegna mikillar veðuratburða, svo sem mikillar úrkomu og flóða. Í sumum öðrum tilvikum voru skriður af stað með námuvinnslu, iðnaðarstarfsemi eða jarðskjálftum (Haque et al., 2016). Almennt er fólk sem býr í fjalllendi, svo sem Ölpunum eða í fjalllendi í Türkiye, mest fyrir áhrifum af skriðuföllum en aðrir þættir, svo sem jarðvegseiginleikar, landþekju og vatnsrennsli, hafa einnig áhrif á líkur á skriðuföllum. Á árunum 1995-2014 var vaxandi þróun skriðufalla, sem var mest áberandi á árunum 2008-2014. Í sumum löndum, svo sem Ítalíu og Türkiye, þar sem 43% allra banvænna skriðufalla voru skráð, komu margar fleiri skriður fram á seinni hluta 1995-2014 tímabilsins og sérstaklega á síðustu 5 árum, aðallega af völdum náttúrufyrirbæra eins og mikillar úrkomu og flóða (Haque et al., 2016). Mjög takmarkaðar megindlegar upplýsingar liggja fyrir um heilsufarsleg áhrif skriðufalla umfram dauðsföll eða meiðsli og nánast engin gögn um sálfélagsleg og geðræn áhrif skriðufalla í Evrópu (Kennedy et al., 2015).

[1] Þó að greint hafi verið frá skriðuföllum í 37 löndum á Evrópusvæðinu milli 1995 og 2014, tilkynntu aðeins 27 dauðsföll, þ.e. Türkiye, Ítalíu, Portúgal, Rússlandi, Georgíu, Sviss, Búlgaríu, Spáni, Austurríki, Noregi, Rúmeníu, Frakklandi, Bosníu, Þýskalandi, Slóveníu, Armeníu Aserbaídsjan, Englandi, Grikklandi, Serbíu, Makedóníu, Íslandi, Úkraínu, Andorra, Írlandi, Póllandi, Svíþjóð, Liechtenstein, Belgíu, Moldóvu

Áætluð áhrif

Gert er ráð fyrir að með loftslagsbreytingum muni tíðni og umfang skriðufalla halda áfram að aukast, einkum á háfjallasvæðum og að mestu leyti vegna mikillar úrkomu (Haque et al., 2016; Auflič et al., 2023). Samt sem áður er samfelldur skilningur á framtíðaráhrifum loftslagsbreytinga á skriðuföll og heilsufarsleg áhrif þeirra í Evrópu óskýr vegna margbreytileika margra ólíkra aðferða og umhverfisþátta (Olsson o.fl., 2019). Til dæmis er líklegt að tíð úrkoma og flóð valdi meiri skriðuföllum. Á háu fjalllendi getur hlýnun einnig leitt til sífrera bráðnunar og tilheyrandi skriðufalla. Á hinn bóginn, í lægri fjöllum þar sem hlýnun dregur úr fjölda frostþunna hringrása, þannig að rokkandi veðurskilyrði, búist er við að skriður sem tengjast grjóthruni minnki (Nissen o.fl., 2023). Auk þess myndi fjölgun skriðufalla ekki endilega leiða til hlutfallslegrar aukningar á heilsufarsáhrifum. Afleiðingar heilbrigðisáhrifa ráðast einnig af umfangi skriðunnar og fjölda fólks í hættu (Franceschini o.fl., 2022), sem er knúin áfram af breytingum á landþekju, þéttleika byggðar og fólksfjöldadreifingu (Casagli o.fl., 2017). SAFELAND-verkefnið sem styrkt er af ESB um skriðuhættu í Evrópu áætlaði til dæmis að íbúum í hættu muni fjölga um 15% árið 2090 miðað við 2010 (þrátt fyrir heildar mannfjöldaminnkun) en aðeins 1,5% til viðbótar af svæðinu verði fyrir skriðuföllum (aðallega drifið áfram af breyttum úrkomumynstrum) (Jaedicke et al., 2011).

Svör við stefnu

Eftirlit áður en skriða á sér stað, þ.m.t. áhættusvæðisgreining, vöktunar- og viðvörunarkerfi (EWS), getur komið í veg fyrir manntjón, eignir og lífsviðurværi. Á evrópska hættukortinu fyrir skriðuföll (ELSUSv2)hefur verið bent á hættusvæði skriðufalla í Evrópu. GIMS-verkefnið, sem styrkt er af ESB, þróaði háþróað lággjaldakerfi til að fylgjast með skriðuföllum og landsig, sem getur greint hvenær brekkur eru undirstaða fyrir rennibraut og veitt snemma vísbendingar um hraða, skelfilega hreyfingu. Noregur og Ítalía hafa landsbundið viðvörunarkerfi fyrir skriðuföll, en á Ítalíu reka nokkrar héraðsstjórnir einnig viðvörunarkerfi (Guzzetti o.fl., 2020).

Tafarlausar aðgerðir í kjölfar skriðufalls, svo sem að gefa út snemmbúnar viðvaranir og virkja leitar- og björgunarþjónustu og skyndihjálp fyrir slasaða (oft hluti af fyrirliggjandi hamfaraáætlunum) geta dregið verulega úr heilsufarslegum áhrifum skriðufalla. Stuðningur stjórnvalda eftir nauðungarflutninga vegna atburða eins og skriðufalla getur einnig dregið úr langtímaáhrifum á geðheilsu (Baseler and Hennig, 2023).

Á vettvangi ESB bregðast engar sérstakar stefnur eingöngu við skriðuföllum. Samt sem áður er minnst á skriðuföll, oft sem hluta af hættulista, í nokkrum lagaskjölum eins og Common Provisions Regulation to govern 8 EU funds. Sérstaklega er ekki minnst á skriðuföll í áætlun ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum ).