Permafrost thaw

Heilbrigðismál

Permafrost er allt árið um kring frosið lag af jarðvegi og bergi sem þekur fjórðung af norðurhveli jarðar. Það er þakið "virku lagi" af jarðvegi sem þiðnar og frýs árstíðabundið, getur stuðlað að plöntuvexti og þjónar um leið sem einangrun sem heldur sífrerandi hitastigi undir 0°C. Í Evrópu er sífrerinn að finna á heimskautasvæðum háheimskautasvæðanna á Svalbarða og í norðurhluta Norðurlandanna, sem og í háhæðarfjöllum Norðurlandanna og Alpanna. Hnattræn hlýnun veldur því að sífrerinn bráðnar, sem getur haft neikvæð áhrif á heilsu manna eftir ýmsum leiðum, þar á meðal vatnsgæðum, eðlisrænum hættum, skemmdum á innviðum, losun hættulegs úrgangs, landbúnaði, fæðuöryggi og öryggi og útsetningu fyrir sjúkdómsvöldum.

Vatnsgæði

Permafrostþígur losar grunnvatn úr frosnum jarðvegi, breytir vatnafræðilegum leiðum, skapar meira afrennsli og hefur áhrif á endurhleðsluferli grunnvatnsins. Permafrostþígur losar einnig snefilefni sem eru geymd á náttúrulegan hátt (þ.m.t. kvikasilfur) og helstu jónir í vatnaleiðum (Colombo o.fl., 2018; Lamontagne-Hallé et al., 2018). Þetta versnar gæði drykkjarvatns, sem ef það er neytt í miklu magni, getur leitt til þroska-, ónæmis- og æxlunarsjúkdóma, taugaeiturhrifa, krabbameins og annarra heilsufarsáhrifa (WHO, 2022).

Eðlisræn hætta, skemmdir á grunnvirkjum og losun hættulegs úrgangs

Permafrost niðurbrot og þiðnun getur valdið hreyfingu á frosnu rusli og skriðuföllum, sem skapar beina ógn við fólk. Það dregur einnig úr stöðugleika grunnvirkja (þ.m.t. bygginga, vega, járnbrautarlína) sem getur leitt til minni aðgangs að nauðsynlegri þjónustu fyrir samfélög sem þegar eru afskekkt. Þetta getur haft alvarleg áhrif á lífsviðurværi sveitarfélaga, sem leiðir til andlegra (Bell o.fl., 2010) og líkamlegra heilsufarsáhrifa, þ.mt meiðsli og dauðsföll (IPCC, 2022). Permafrostþígur getur einnig raskað stöðugleika iðnaðarsvæða (þ.m.t. grunnvirki fyrir geymslu og förgun úrgangs) og valdið skemmdum á urðunarstöðum, borunarstöðum, geymslutönkum og leiðslum og þar með skapað heilsuvá fyrir fólk. Enn fremur má einnig losa hættuleg efni, þ.m.t. efnafræðilegan og geislavirkan úrgang, sem áður hafa verið geymd í sífrerum (Langer o.fl., 2023). Snerting við þessi hættulegu efni getur leitt til fjölda heilbrigðisáhættu, þar á meðal geislaveiki, krabbameins og lífeðlisfræðilegrar skerðingar (Miner o.fl., 2021).

Landbúnaður, matvælaöryggi og öryggi

Breytingar á sífrera hafa áhrif á landbúnað og hreindýrabúskap, sem hefur bein áhrif á lífsviðurværi sveitarfélaga sem reiða sig á þessar venjur, sem leiðir til mikils streitustigs og lélegrar geðheilsu, auk lélegrar líkamlegrar heilsu vegna minni vatns- og fæðuframboðs (Jungsberg o.fl., 2022). Permafrost thaw getur einnig leitt til matarmengunar og tengdra matarborinna sjúkdóma í sveitarfélögum vegna minni skilvirkni permafrost fyrir náttúrulega matvælakælingu (Parkinson and Evengård, 2009).

Kvikasilfur sem losnar úr sífreri getur einnig skapað heilbrigðisáhættu í gegnum fæðukeðjuna þar sem mjög öflugt taugaeiturmetýlkvikasilfur safnast upp í fiski og gervispendýrum eins og selum (WHO, 2017). Fólk sem býr í Artic er sérstaklega í hættu á kvikasilfurseitrun og tengdum þroska- og taugasjúkdómum (svo sem Minamata-sjúkdómnum) þar sem fiskur og gervispendýr eru stór hluti mataræðisins (Nedkvitne o.fl., 2021).

Aukin útsetning fyrir sjúkdómsvöldum

Æxlisþekja getur einnig leitt til aukinnar útsetningar fyrir sjúkdómsvöldum, bæði beint með því að losa sjúkdómsvalda sem áður hafa verið frystir í sífrerum (Miner o.fl., 2021) og óbeint með bættum skilyrðum fyrir útbreiðslu sjúkdóma (t.d. blautur eða mýrarkenndur jarðvegur stuðlar að ræktun moskítóflugna og útbreiðslu sjúkdóma sem berast með smitferjum, næringarríkt vatn vegna þiðnunar sífrera eykur meinvirkni sjúkdómsvalda í fiski og eykur hættu á matarbornum sjúkdómum) (Wu o.fl., 2022; Wedekind et al., 2010). Sérstaklega hlý ár hafa verið tengd við aukna hættu á losun áður frystra miltisbrandsbaktería og miltisbrandsuppkoma, alvarleg ógn við bæði heilsu manna og búfésins (þ.e. tekjulind þeirra) í smalasamfélögum norðurheimskautsins (Stella o.fl., 2020).

Mannleg byggð í hættu á að sífrerinn þíðist árið 2060

Source: Ramage et al., 2021

Kortið sýnir núverandi (2017) byggðir á sífrera (i) sem eru í hættu vegna sífreraþunna þar sem fólk verður að laga sig að breytingum sem tengjast sífreratapi árið 2060 (brúnir punktar) og (ii) þeim sem verða áfram sífrerabyggðir árið 2060 (grænir punktar). Af öllum byggðum Evrópu verða aðeins tvær byggðir í Noregi og innan við helmingur núverandi byggða á Grænlandi enn á sífrerum árið 2060.

_{Heimild: Ramage et al., 2021}