European Union flag

Fjögurra daga spá fyrir útfjólubláan stuðul
Heimild: Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS)
Smelltu á myndina til að fá aðgang að spá

Heilbrigðismál

Sólbruni (þ.e. roði í húð; eða sólroði) og sútun eru þekktustu áhrifin á heilbrigði manna af óhóflegri útfjólubláu (UV) útsetningu (DWD, 2015). Langvarandi útsetning fyrir útfjólublárri geislun getur valdið hrörnunarbreytingum í frumum, trefjavefjum og æðum, sem yfir ævina getur leitt til húðkrabbameins sem ekki er sortuæxli. Reglubundin útsetning fyrir stórum skömmtum af útfjólubláu ljósi sem veldur sólbruna, einkum í bernsku, er tengd (illkynja) sortuæxli (alvarlegri gerð húðkrabbameins, ein af orsökum dauða vegna krabbameins) (DWD, 2015), sérstaklega meðal þeirra sem eru með húðgerðir sem eru viðkvæmar fyrir bruna (IARC, n.d.).

Langvarandi útsetning fyrir útfjólublárri geislun gegnir hlutverki í þróun drer og annarra augnsjúkdóma sem bera ábyrgð á stórum hluta sjónskerðingar um allan heim. Óeðlileg viðbrögð í húð vegna ljósnæmis, svo sem ljósdermatoses og ljóseiturhrifaviðbrögð við lyfjum, geta einnig komið fram (Lucas et al., 2019).

Hins vegar er lítið magn af útfjólublárri geislun nauðsynlegt í D-vítamínmyndun sem þarf fyrir beinheilsu (SERC, n.d.) og ónæmisstarfsemi með ávinningi fyrir húðsjúkdóma eins og psoriasis (Lucas et al., 2019). Þess vegna er hófleg útsetning fyrir sólarljósi gagnleg fyrir heilsu, sérstaklega á hærri landfræðilegum breiddargráðum. WHO et al. (2002) „Globalsolar UV Index – A Practical Guide“er samantekt á áhrifum váhrifa frá útfjólublárri geislun á heilbrigði.

Áhrif sem koma fram

Tíðni illkynja sortuæxla hefur aukist á síðustu áratugum, aðallega í tengslum við persónulegar venjur í tengslum við útsetningu fyrir sólarljósi (DWD, 2015; Lucas et al., 2019). Um allan heim má rekja 76% nýrra sortuæxlistilfella til útfjólublárrar geislunar, aðallega í Norður-Ameríku, Evrópu og Eyjaálfu (Hiatt og Beyeler, 2021). Í Evrópu, Noregi, Hollandi, Danmörku, Svíþjóð og Þýskalandi var hæsta hlutfall nýrra sortuæxlistilfella á hverja 100.000 íbúa í Evrópu árið 2018 (WCRF, n.d.). Melanoma fullyrðir árlega meira en 20,000 býr í Evrópu (Forsea, 2020). Auk áhrifa á húð er langvarandi útsetning fyrir útfjólublárri geislun tengd stórum hluta sjónskerðingar um allan heim (Lucas et al., 2019).

Áætluð áhrif

Útfjólublá geislun verður almennt fyrir áhrifum af breytingum á ósonlaginu í heiðhvolfinu og hnattrænum loftslagsbreytingum. Lækkað óson í heiðhvolfinu gerir meira UV-B (sem hefur hærri tíðni en UV-A, þess vegna er skaðlegra fyrir okkur) kleift að ná yfirborði jarðar. Hins vegar dregur aukning á skýjahulu, mengun, ryki, reyk frá skógareldum og öðrum loft- og vatnsbornum ögnum sem tengjast loftslagsbreytingum úr útfjólubláu ljósi (SERC, ót. a.).

Um alla Evrópu hefur þróun útfjólublárrar geislunar verið mjög breytileg undanfarna áratugi. Þó að vaxandi tilhneiging til útfjólublárrar geislunar hafi komið fram í Suður- og Mið-Evrópu síðan á tíunda áratugnum, hefur hún minnkað á hærri breiddargráðum, með úðabrúsa (litlar fastar eða fljótandi agnir í loftinu) og skýþekja sem hefur áhrif á þessa þróun. Í Mið-Evrópu, á tímabilinu 1947-2017, reyndust breytingar á úðaefnum vera helsti drifkraftur niðurbrotsbreytinga í yfirborðsgeislun sólar sem nær til yfirborðs jarðar (Wild o.fl., 2021). Gögn sem skráð voru á fjórum evrópskum stöðvum á árunum 1996-2017 leiða enn fremur í ljós að langtímabreytingar á útfjólubláu ljósi eru ekki aðeins vegna breytinga á úðabrúsum heldur einnig vegna breytinga á skýjamyndun og yfirborðsþoku (hlutfall sólarljóss sem endurkastast af yfirborði jarðar) en breytingar á heildarósoni gegna minna mikilvægu hlutverki (Fountoulakis o.fl., 2019). Í Austur-Evrópu, á árunum 1979-2015, leiddi minnkun bæði heildarósons og skýjaðs til aukningar á daglegri útfjólublárri geislun á jörðu niðri sem gæti haft áhrif á húð manna (dagsskammturinn sem veldur roða) um allt að 5-8% á áratug (Chubarova et al., 2020).

Loftslagsbreytingar breyta útsetningu fyrir útfjólubláu ljósi og hafa áhrif á hvernig fólk og vistkerfi bregðast við útfjólubláu ljósi. Fyrir Norðurlöndin virðast óvenju löng tímabil með heiðskírum himni og skráðar þurrar og heitar aðstæður vera aðalástæðan fyrir óvenju háum UVI gildum sumarið 2018. Slíkar óvenjulegar aðstæður eru hluti af skrásettum hitabylgjum sem hafa haft áhrif á stóran hluta Mið- og Norður-Evrópu og hafa átt sér stað oftar á undanförnum áratugum. Verið er að rannsaka tengslin sem liggja að baki loftslagsbreytingum sem leiða til hlýnunar norðurheimskautsins og vaxandi hitabylgna (Bernhard o.fl., 2020).

Framtíðarspár um útfjólubláa geislun vegna loftslagsbreytinga eru aðallega háðar þróun skýja, þróun úða- og vatnsgufu og ósonlagi í heiðhvolfinu. Í matsskýrslu 6 milliríkjanefndarinnar um loftslagsbreytingar er lítið traust gefið á aukningu á yfirborðsgeislun í Mið-Evrópu, einkum vegna ágreinings um skýjahulu í hnattrænum og svæðisbundnum líkönum, sem og á vatnsgufu. Svæðisbundnar og alþjóðlegar rannsóknir benda hins vegar til þess að það sé miðlungs traust á því að auka geislun yfir Suður-Evrópu og draga úr geislun yfir Norður-Evrópu (Ranasinghe o.fl., 2021).

Ennfremur veldur hækkandi hitastig í tengslum við loftslagsbreytingar hegðunarbreytingum, svo sem að auka tíma utandyra og úthella hlífðarfatnaði sem leiðir til meiri útsetningar fyrir útfjólublárri geislun og húðkrabbameins en með lægra hitastigi. Engu að síður, þegar hitastig er mjög hátt, eyðir fólk minni tíma úti en það gerir með litlum hækkun á hitastigi og dregur því úr útsetningu fyrir UV geislun. Þrátt fyrir að erfitt sé að spá fyrir um félagslega hegðun er líklegt að áhrif mannlegrar hegðunar sem viðbrögð við hækkun hitastigs séu mikilvægari þáttur í tíðni húðkrabbameins en aukning UV geislunar sjálfrar (Hiatt and Beyeler, 2020).

Policy responses

Forvarnir gegn neikvæðum heilsufarsáhrifum útfjólublás ljóss fela í sér tvíhliða nálgun í stefnu, sem miðar að því að draga úr útfjólubláu geisluninni sjálfri annars vegar og auka vitund um heilsufarsáhættu vegna útfjólublás ljóss hins vegar.  Í fyrsta lagi miða Montreal-bókunin frá 1987 (UNEP 2018) og „ósonreglugerð ESB“ frá 2009 að því að draga úr eyðingu ósons í heiðhvolfinu. Þessar stefnur hafa leitt til minni neyslu ósoneyðandi efna á heimsvísu og í ESB, sem hefur þegar náð markmiðum sínum í samræmi við Montreal-bókunina, en heldur áfram með virkum hætti. Þar af leiðandi virðist umfang ósonholunnar (þ.e. sá hluti heiðhvolfsins yfir Suðurskautslandinu sem er mest tæmdur af ósoni) vera að jafna sig.

Í öðru lagi eru fræðsluherferðir, sem miða að því að auka vitund um hættuna sem fylgir óhóflegri útsetningu fyrir útfjólubláu ljósi, framkvæmdar á alþjóðavettvangi. Til dæmis stuðlar INTERSUN-áætlunin (samstarf milli Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar, Alþjóðakrabbameinsrannsóknastofnunarinnar og Alþjóðanefndarinnar um varnir gegn ójónandi geislun) að og metur rannsóknir á heilsufarsáhrifum útfjólublárrar geislunar og þróar viðeigandi viðbrögð með leiðbeiningum, tilmælum og miðlun upplýsinga (WHO, N.D.). Árið 2006 lagði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins fram tilmæli um merkingar á sólvarnarvörum til að gera neytendum kleift að taka upplýstar ákvarðanir (2006/647/EB).

Á landsvísu veita mörg aðildarríki ESB UV-vísitölu (UVI) spár og tengd heilsufarsráðgjöf. Oft er greint frá UVI yfir sumarmánuðina ásamt veðurspá í dagblöðum, sjónvarpi og útvarpi. Útfjólubláar spár á þjóðtungum eru í boði fyrir mörg Evrópulönd frá veðurþjónustu þeirra (sjá dæmi hér). UVI-áhorfendur á ensku og um alla Evrópu eru fáanlegir hjá t.d. þýsku veðurþjónustunni, hollensku vöktunarþjónustunni fyrir losun í veðrahvolfinu ogfinnsku veðurstofunni.

Tenglar á frekari upplýsingar

Tilvísanir

Language preference detected

Do you want to see the page translated into ?

Exclusion of liability
This translation is generated by eTranslation, a machine translation tool provided by the European Commission.