Il-Mediterran (Euro-Med)

Il-pajjiżi tar-reġjun

Iż-żona ta’ kooperazzjoni tar-reġjun tal-Mediterran tinkludi pajjiżi mix-xatt tat-Tramuntana tal-Mediterran. Iż-Żona ta’ Kooperazzjoni tal-programm Interreg EURO-MED (2021-2027) tħaddan iż-żona kollha tal-programm preċedenti (partijiet tan-Nofsinhar tal-Portugall, Spanja u Franza, kważi t-territorju kollu tal-Italja, u l-estensjoni kollha tas-Slovenja, il-Kroazja, il-Greċja, Malta, Ċipru, l-Albanija, il-Bożnija-Ħerzegovina u l-Montenegro). B’żewġ pajjiżi addizzjonali (il-Bulgarija u r-Repubblika tal-Maċedonja ta’ Fuq), għall-ewwel darba wara żewġ perjodi ta’ programmazzjoni preċedenti, dan jilħaq ukoll iż-żona kostali tal-Baħar l-Iswed. Huma inklużi wkoll reġjuni addizzjonali minn Spanja (Extremadura, Castilla-La Mancha u Comunidad de Madrid). Minħabba l-Brexit, Ġibiltà (ir-Renju Unit)*, li pparteċipat fiż-żewġ perjodi ta’ programmazzjoni preċedenti, ma għadhiex parti miż-żona transnazzjonali tal-Programm. Mappa li tqabbel il-fruntieri l-qodma u l-ġodda tista’ tidher hawnhekk.

* Mid-dħul fis-seħħ tal-Ftehim dwar il-Ħruġ tar-Renju Unit fl-1 ta’ Frar 2020, il-kontenut mir-Renju Unit mhux se jibqa’ jiġi aġġornat fuq dan is-sit web.

Qafas ta' politika

1.     Programm ta' kooperazzjoni transnazzjonali

L-għan ewlieni tal-Programm Interreg Euro-Med 2021-2027, adottat mill-Kummissjoni tal-UE fit-22 ta’ Ġunju 2022, huwa li jikkontribwixxi għat-“tranżizzjoni lejn soċjetà newtrali għall-klima u reżiljenti: il-ġlieda kontra l-impatt tal-bidliet globali fuq ir-riżorsi tal-Mediterran, filwaqt li jiġu żgurati tkabbir sostenibbli u l-benesseri taċ-ċittadini tiegħu”. Ġie adottat approċċ strateġiku bbażat fuq erba' missjonijiet operazzjonali.

• Missjoni 1: it-tisħiħ ta' ekonomija innovattiva u sostenibbli
• Missjoni 2: il-protezzjoni, ir-restawr u t-titjib tal-ambjent u l-wirt naturali tagħna
• Missjoni 3: il-promozzjoni ta’ żoni ta’ għajxien ekoloġiċi
• Missjoni 4: it-tisħiħ tat-turiżmu sostenibbli

Il-programm jistabbilixxi tliet prijoritajiet:

• Prijorità 1: Mediterran aktar intelliġenti
• Prijorità 2: Mediterran Aktar Ekoloġiku
• Prijorità 3: Governanza Mediterranja Aħjar

It-tibdil fil-klima huwa rikonoxxut bħala waħda mill-isfidi ewlenin tar-reġjun. Dan huwa indirizzat b’mod speċjali taħt il-Prijorità 2, Mediterran Aktar Ekoloġiku, li jippromwovi spazju tal-għajxien aktar ekoloġiku billi jtejjeb il-ġestjoni tar-riżorsi naturali u billi jipprevjeni u jtaffi r-riskji. L-azzjonijiet għall-adattament għat-tibdil fil-klima, appoġġati mill-Programm, huma mistennija li jikkontribwixxu għall-Missjonijiet operazzjonali 2, 3 u 4.

Is-sinerġiji u l-kooperazzjoni ma' skemi ta' netwerking transnazzjonali eżistenti, bħall-istrateġiji makroreġjonali li huma rilevanti għar-reġjun (EUSAIR, EUSALP), huma promossi mill-Programm Interreg Euro-Med.  Għalhekk, il-programm irawwem il-koordinazzjoni tal-partijiet ikkonċernati u l-iskambji transnazzjonali ta’ prattiki tajba.

Il-programm preċedenti INTERREG V B MED 2014-2020 kellu l-għan li jippromovi t-tkabbir sostenibbli fiż-żona tal-Mediterran billi jrawwem kunċetti u prattiki innovattivi (teknoloġiji, governanza, servizzi innovattivi). Huwa ħeġġeġ ukoll l-użu sostenibbli tar-riżorsi naturali u kulturali u appoġġa l-integrazzjoni soċjali, permezz ta’ approċċ ta’ kooperazzjoni integrat u bbażat fuq it-territorju. L-adattament għat-tibdil fil-klima kien bejn wieħed u ieħor kopert direttament minn proġetti ffinanzjati taħt l-Assi Prijoritarju 2 (biex jitrawmu strateġiji b’livell baxx ta’ emissjonijiet tal-karbonju u l-effiċjenza enerġetika) u l-Assi Prijoritarju 3 (Il-protezzjoni u l-promozzjoni tar-riżorsi naturali u kulturali Mediterranji).

2.     Strateġiji makroreġjonali

Partijiet mir-reġjun tal-Mediterran jikkoinċidu mal-ambitu ġeografiku ta’ żewġ strateġiji makroreġjonali tal-UE: l-aktar waħda rilevanti għall-Mediterran hija l-EUSAIR dwar ir-reġjun Adrijatiku-Joniku; u sa ċertu punt l-EUSALP  li tinkludi l-Marittimi Franċiżi tal-Alpi, ir-Reġjuni tat-Tramuntana tal-Italja u s-Slovenja.

3.     Konvenzjonijiet internazzjonali u inizjattivi oħra ta’ kooperazzjoni

Ir-reġjun INTERREG MED jinkludi l-partijiet Ewropej tat-territorju kollu tal-Mediterran koperti mill-Konvenzjoni ta’ Barċellona u mill-Pjan ta’ Azzjoni tal-UNEP għall-Mediterran (UNEP-MAP). Il-Konvenzjoni hija pjattaforma ta’ kooperazzjoni reġjonali li tikkoordina l-attivitajiet immirati lejn il-protezzjoni tal-ambjent tal-baħar permezz ta’ approċċ reġjonali. Permezz tal-UNEP-MAP, il-partijiet kontraenti għall-Konvenzjoni ta’ Barċellona għandhom l-għan li jilħqu l-isfidi tal-protezzjoni tal-ambjent tal-baħar u kostali filwaqt li jagħtu spinta lill-pjanijiet reġjonali u nazzjonali biex jinkiseb żvilupp sostenibbli.

L-Istrateġija Mediterranja għall-Iżvilupp Sostenibbli tal-UNEP-MAP (MSSD 2016-2025) ġiet adottata fl-2016. Din l-istrateġija tipprovdi qafas ta’ politika strateġika biex jiġi żgurat futur sostenibbli għar-reġjun tal-Mediterran konsistenti mal-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs). L-istrateġija tiffoka fuq objettivi trasversali li jinsabu fl-interfaċċa bejn l-ambjent u l-iżvilupp. “L-indirizzar tat-tibdil fil-klima bħala kwistjoni ta’ prijorità għall-Mediterran” huwa wieħed mill-objettivi tal-MSSD 2016-2025. L-adattament għat-tibdil fil-klima huwa inkluż f’għadd kbir ta’ azzjonijiet li huma parti mill-erba’ direzzjonijiet strateġiċi relatati ma’ dan l-objettiv. MedECC (Esperti Mediterranji dwar il-Klima u t-Tibdil Ambjentali) hija inizjattiva ewlenija żviluppata taħt l-MSSD. Huwa netwerk ta' esperti xjentifiċi internazzjonali miftuħ u indipendenti li jipprovdi appoġġ lil dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet u lill-pubbliku abbażi ta' informazzjoni xjentifika soda u aġġornata. L-objettiv tal-MedECC huwa li jnaqqas id-distakk bejn ix-xjenzati u dawk li jfasslu l-politika. Għandha wkoll l-għan li tikkontribwixxi għat-titjib tal-politiki fil-livelli kollha billi tappoġġa t-teħid ta’ deċiżjonijiet b’informazzjoni preċiża u aċċessibbli dwar l-impatti attwali u futuri tat-tibdil fil-klima u l-ambjent fil-Mediterran. In-network ħejja l-Ewwel Rapport ta’ Valutazzjoni tal-Mediterran (MAR1)dwar it-tibdil fil-klima u l-ambjent fil-Baċir tal-Mediterran, li janalizza s-sitwazzjoni attwali u r-riskji għall-futur.

Il-ġestjoni integrata tal-kosta (ICM) hija għodda rikonoxxuta biex jiġu indirizzati l-isfidi kostali attwali u fit-tul, inkluż it-tibdil fil-klima u l-impatti tiegħu. Il-Protokoll dwar il-Ġestjoni Integrata taż-Żoni Kostali (il-Protokoll ICZM) għall-Konvenzjoni ta’ Barċellona ġie żviluppat fl-2008, irratifikat mill-Kunsill Ewropew fl-2010 u daħal fis-seħħ fl-2011. Jipprovdi qafas komuni għall-Partijiet Kontraenti biex jippromwovu u jimplimentaw l-ICZM. Fl-2019, il-Partijiet Kontraenti adottaw il-Qafas Reġjonali Komuni għall-ICZM (CRF). Fost l-objettivi tagħha, is-CRF għandha l-għan li “tindirizza l-perikli naturali u l-effetti tad-diżastri naturali, b’mod partikolari l-erożjoni kostali u t-tibdil fil-klima”.

Iċ-Ċentru ta' Attività Reġjonali UNEP/MAP tal-Programm ta' Azzjonijiet Prijoritarji (PAP/RAC) jipprovdi appoġġ għall-implimentazzjoni tal-Protokoll ICZM għall-Mediterran u l-MSSD. Tqis ukoll l-adattament għat-tibdil fil-klima. Il-Pjattaforma ICZM hija spazju interattiv online. Huwa mfassal bħala “bank” multidixxiplinarju ta’ informazzjoni, dokumentazzjoni u prattiki tajbin relatati mal-ICZM fil-Mediterran (u bnadi oħra), kif ukoll bħala post għan-netwerking u l-iskambju. Dan jospita l-ispazju ta’ ħidma tal-MSP li jappoġġa lill-pjanifikaturi tar-reġjun fl-iżvilupp tal-Ippjanar Spazjali Marittimu, filwaqt li jqis ukoll l-isfidi tat-tibdil fil-klima (għoddatal-Ippjanar tal-Azzjoni Klimatika).

Il-kooperazzjoni transnazzjonali dwar l-adattament għat-tibdil fil-klima fir-reġjun hija promossa wkoll permezz tal-inizjattivi li ġejjin:

L-Unjoni għall-Mediterran (UgħM) hija sħubija multilaterali maħluqa fl-2008. Jikkonsisti mill-pajjiżi Mediterranji kollha tal-Unjoni Ewropea u 15-il pajjiż ieħor imsieħeb fil-Mediterran. L-UgħM għandha l-għan li taġixxi bħala pjattaforma unika biex tiffaċilita u tippromwovi d-djalogu u l-kooperazzjoni reġjonali kif ukoll proġetti u inizjattivi konkreti fl-oqsma tal-enerġija u l-azzjoni klimatika. Fl-2014, l-UgħM stabbiliet “Grupp ta’ Esperti dwar it-Tibdil fil-Klima” biex trawwem l-iskambju ta’ informazzjoni u l-aħjar prattiki fir-reġjun kollu tal-Mediterran, kif ukoll biex tippromwovi l-iżvilupp ta’ proġetti u inizjattivi konkreti.

L-Inizjattiva Marittima WESTMED tinvolvi 10 pajjiżi min-naħat tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-baċir tal-Mediterran tal-Punent (l-Alġerija, Franza, l-Italja, il-Libja, Malta, il-Mauritania, il-Marokk, il-Portugall, Spanja u t-Tuneżija). L-inizjattiva, adottata mill-Kummissjoni Ewropea u approvata mill-Kunsill tal-UE, tidentifika tliet għanijiet ewlenin: (1) spazju marittimu aktar sikur; (2) ekonomija blu intelliġenti u reżiljenti; (3) governanza aħjar tal-baħar. L-adattament għat-tibdil fil-klima jissemma fit-tieni objettiv. Dan jirreferi għall-iżvilupp ta’ soluzzjonijiet imfassla apposta u teknoloġiji ġodda biex jiġu sfruttati l-enerġiji rinnovabbli tal-baħar, biex jittaffa t-tibdil fil-klima u jsir adattament għalih kif ukoll biex jiġu promossi l-effiċjenza enerġetika u l-adattament għat-tibdil fil-klima fil-bliet kostali. Fl-2018, il-firmatarji tal-Inizjattiva qablu dwar pjan direzzjonali għall-iżvilupp ta’ ekonomija blu sostenibbli fis-sottobaċir tal-Mediterran tal-Punent. Dan il-pjan direzzjonali għandu jiżgura l-preservazzjoni tas-servizzi mwettqa mill-ekosistema Mediterranja. Skont il-prijorità tal-pjan direzzjonali "Bijodiversità u konservazzjoni u restawr tal-ħabitats tal-baħar", l-istati membri tal-Inizjattiva qablu li jieħdu azzjonijiet biex jiffaċċjaw l-erożjoni kostali u d-degradazzjoni tal-ħabitats. Dawk l-azzjonijiet għandhom l-għan li jiksbu “status ekoloġiku tajjeb” tal-ambjent tal-baħar fil-Mediterran u li jtejbu r-reżiljenza taż-żoni kostali għat-tibdil fil-klima. Il-Karta ta’ Bolonja hija inizjattiva politika li għandha l-għan li ssaħħaħ ir-rwol tal-amministrazzjonijiet reġjonali kostali fil-kuntest tal-politiki u l-inizjattivi Ewropej fuq skala Mediterranja relatati ma’: il-protezzjoni tal-kosta, il-ġestjoni integrata u l-adattament għat-tibdil fil-klima. Il-karta tippromwovi wkoll inizjattiva ta’ makroproġett li hija spjegata fid-dettall fil-Pjan ta’ Azzjoni Konġunt.

Iċ-Ċentru għall-Integrazzjoni tal-Mediterran (CMI)huwa inizjattiva b’diversi sħab, li tgħaqqad pajjiżi min-naħat tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tar-reġjun. L-aġenziji tal-iżvilupp, il-gvernijiet, l-awtoritajiet lokali, u s-soċjetà ċivili minn madwar il-Mediterran jiltaqgħu biex jiskambjaw ideat, jiddiskutu l-politiki pubbliċi, u jidentifikaw soluzzjonijiet reġjonali biex jindirizzaw l-isfidi reġjonali fil-Mediterran. Taħt it-tieni pilastru tematiku għall-perjodu 2019-2021 (Reżiljenza: mitigazzjoni u adattament għal xokkijiet esterni, prinċipalment it-tibdil fil-klima u r-rispons għall-effetti tal-kunflitti), is-CMI nediet il-“Programm Attiv dwar ir-Reżiljenza Territorjali għat-Tibdil fil-Klima” b’approċċ multispazjali u multisettorjali

4.     Strateġiji u pjanijiet ta’ adattament

fil-qafas tal-kooperazzjoni transnazzjonali INTERREG jew forom oħra ta’ kooperazzjoni, ma ġewx żviluppati strateġiji u pjanijiet ta’ adattament għaż-Żona tal-Mediterran. Madankollu, fl-2016, id-19-il^{laqgħa tal-Partijiet} Kontraenti (COP19) tal-Konvenzjoni ta’ Barċellona approvat il-“QafasReġjonali ta’ Adattament għat-Tibdil fil-Klima għaż-Żoni tal-Baħar u tal-Kosta tal-Mediterran”. Id-dokument għandu l-għan li jibni approċċ strateġiku reġjonali komuni biex tiżdied ir-reżiljenza għall-klima u l-kapaċità ta’ adattament.

Eżempji ta’ proġetti ffinanzjati fil-perjodu 2014-2020.

Eżempji ta’ proġetti ffinanzjati mill-Programm MED 2014-2020 huma rrapportati hawn taħt.

Mill-kunsiderazzjoni li ż-Żoni Protetti tal-Baħar (Żoni Protetti tal-Baħar) jista’ jkollhom rwol importanti fil-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima u l-adattament għalih, żewġ proġetti appoġġaw iż-Żoni Protetti tal-Baħar Mediterran biex jadattaw għall-effetti tat-tibdil fil-klima li għaddejjin fil-Baħar Mediterran u jtaffuhom:   MPA-ADAPT (Gwida għaż-Żoni Protetti tal-Baħar tal-Mediterran matul l-era tat-tibdil fil-klima: il-bini tal-adattament għar-reżiljenza, 2016-2019) u l-MPA-ENGAGE li ġejjin (L-involviment ta’ atturi ewlenin tal-Mediterran fl-Approċċ tal-Ekosistema għall-ġestjoni ta’ Żoni Protetti tal-Baħar biex jiġi ffaċċjat it-tibdil fil-klima, 2019-2022). Il-proġetti MPA Engage u MPA-ADAPT żviluppaw protokolli ta’ monitoraġġ u ħeġġew l-użu tagħhom f’kull MPA tal-Mediterran. Permezz ta’ dawn iż-żewġ proġetti, għall-ewwel darba, ġew żviluppati pjanijiet ta’ adattament għat-tibdil fil-klima f’żoni tal-baħar protetti magħżula fil-Mediterran.

Il-Proġett POSBEMED (2016-2018), irrikonoxxa r-rwol tar-residwi tal-Posidonia Oceanica (weraq mirdumin, fibri u riżomi li regolarment jitħallew l-art u jinxteħtu l-art) fiż-żieda tar-reżiljenza ġenerali tal-kosta għall-effetti naturali u tat-tibdil fil-klima. Il-proġett kiseb progress importanti lejn approċċ aktar sostenibbli għall-ġestjoni tas-sistemi tad-duni tal-bajjiet tal-Posidonia. Ir-riżultat finali kien strateġija komprensiva għar-reġjun tal-Mediterran “Governanza u ġestjoni tas-sistemi tad-duni tal-bajjiet tal-Posidonia”, immirata lejn il-partijiet ikkonċernati rilevanti kollha għall-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet fl-ambjenti kostali tal-Posidonia.

L-għarfien u l-prattiki relatati mal-valutazzjoni tal-impatt tat-tibdil fil-klima u l-adattament fir-reġjun tal-Mediterran (u b’mod partikolari lejn pajjiżi mhux tal-UE) huma promossi wkoll mill-UNEP-MAP. Dawn jinkludu proġetti differenti fi ħdan il-Programm Mediffinanzjat mill-GEF u diversi attivitajiet ta’ adattament, implimentati mid-diversi Ċentri ta’ Attività Reġjonali tal-UNEP/MAP. Eżempju tajjeb tal-attivitajiet tal-UNEP-MAP dwar il-ħolqien u l-kondiviżjoni tal-għarfien huwa rrappreżentat mill-proġett ClimVar & ICZM (Integrazzjoni tal-varjabbiltà klimatika u bidla fl-istrateġiji nazzjonali għall-implimentazzjoni tal-Protokoll ICZM fil-Mediterran) (2012–2015).

Proġetti oħra ġew iffinanzjati fi ħdan il-Programm BalkanMed 2014-2020. Dan kopra żona ġeografika kbira li hija parzjalment imħaddna mir-reġjun transnazzjonali tal-Mediterran 2021-2027. Xi eżempji huma rrappurtati hawn taħt.

BeRTISS  (BalkanMed real time severe weather service) (2017-2019) involva sħab minn tliet pajjiżi (il-Greċja, Ċipru u l-Bulgarija). Hija kellha l-għan li tiżviluppa servizz pilota transnazzjonali ta’ temp sever biex ittejjeb is-sikurezza, il-kwalità tal-ħajja u l-protezzjoni ambjentali fir-reġjun tal-Balkani‐Mediterran. It-twissija bikrija hija wkoll il-fokus tal-proġett DISARM (Drought and fire ObServatory and eArly waRning systeM) (2017-2019), li involva sħab mill-istess pajjiżi. Dan jikkontribwixxi għal BeRTISS iżda ffoka fuq impatti differenti relatati mal-klima (nixfiet u nirien f’artijiet mhux ikkultivati).

L-avvenimenti ta’ nirien fil-foresti huma rikonoxxuti bħala wieħed mill-aktar riskji rilevanti fir-reġjun. L-identifikazzjoni bikrija tagħhom hija wkoll il-fokus tal-proġett SFEDA (Sistema ta’ Monitoraġġ tal-Foresti għad-Detezzjoni u l-Valutazzjoni Bikrija tan-Nirien fiż-żona Balkan-Med) (2017-2019).

Is-sħab li jirrappreżentaw l-erba’ pajjiżi kostali Balkani-Mediterranji kollha (il-Greċja, Ċipru, l-Albanija u r-Repubblika tal-Maċedonja ta’ Fuq) ikkontribwew għall-proġett HERMES (Qafas Armonizzat għall-Mitigazzjoni tal-EroSion kostali li jippromwovi l-implimentazzjoni tal-protokoll ICZM) (2017-2019). HERMES, billi kkapitalizzat fuq proġetti preċedenti, żviluppat qafas komuni għall-mitigazzjoni tal-erożjoni kostali u r-restawr tal-bajjiet. Dan inkiseb permezz tal-implimentazzjoni ta’ ġabra koerenti ta’ studji, il-kondiviżjoni ta’ għodod tekniċi diġà żviluppati u t-tfassil ta’ strumenti ta’ politika konġunti.