Fondi Ewropej għal miżuri ta' protezzjoni kontra l-għargħar fi Smolyan - il-Bulgarija

Il-Bulgarija tinsab f’reġjun li huwa partikolarment vulnerabbli għat-tibdil fil-klima (prinċipalment minħabba żieda fit-temperatura u preċipitazzjoni estrema) u minħabba ż-żieda fil-frekwenza ta’ avvenimenti estremi relatati mat-tibdil fil-klima, bħan-nixfiet u l-għargħar. Skont ix-xenarji disponibbli dwar it-tibdil fil-klima għall-Bulgarija (StrateġijaNazzjonali ta’ adattament għat-tibdil fil-klima), hija pproġettata xejra lejn frekwenza akbar ta’ avvenimenti u diżastri estremi. Dan diġà huwa esperjenzat b’okkorrenzi frekwenti ta’ xita qawwija, mewġiet ta’ sħana u kesħa, għargħar u nixfiet, riħ mill-uragani, nirien fil-foresti, u uqigħ tal-art.

Qabel l-interventi, diversi viċinati fi Smolyan kienu affettwati ħafna minn avvenimenti estremi tat-temp, b’għargħar rikorrenti.

Fl-2005, il-viċinat ta’ Ustovo fil-belt ta’ Smolyan esperjenza problemi serji minħabba l-għargħar tax-Xmara Cherna wara xita estrema. Fil-bidu ta 'Awwissu 2005, iċ-ċiklun Ihtiman ifforma fuq il-punent tal-Mediterran u mexa lejn il-lvant biex jidħol fil-punent tal-Bulgarija fl-4 ta' Awwissu. Il-lejl bejn il-5 u s-6 ta’ Awwissu huwa kkaratterizzat mis-severità tat-temp fil-muntanji Rhodopes, qrib Smolyan. Ir-reġjun ta 'Smolyan kien fost dawk li rrappurtaw l-ogħla ammont kumulattiv ta' preċipitazzjoni ta '24 siegħa (156 mm, 218 litru għal kull metru kwadru) fis-7:30 ħin lokali fis-6 ta' Awwissu.

L-infrastruttura tad-distrett ma nbnietx biex timmaniġġja dan l-ammont ta’ preċipitazzjoni (li huwa magħruf li jseħħ darba kull 1000 sena). Ix-xmara Cherna li tgħaddi mill-belt faqqgħet ix-xtut tagħha u kkawżat l-għargħar u l-ħsara fid-djar tan-nies.

Fid-dawl ta’ dan il-bini, il-muniċipalità ta’ Smolyan iddeċidiet li tkun fuq in-naħa ta’ prekawzjoni u ħadet miżuri biex tadatta l-infrastruttura tad-distrett għal għargħar futur.  B’mod partikolari, biex jintgħażlu l-oqsma ta’ prijorità għall-implimentazzjoni tal-miżuri ta’ adattament, l-Amministrazzjoni Reġjonali-Smolyan iffokat fuq l-isfidi ewlenin li ġejjin:

• il-preservazzjoni tal-ħajja u s-saħħa tan-nies,
• l-iżgurar ta’ livell ogħla ta’ protezzjoni tal-infrastruttura (komunikazzjonijiet ewlenin bit-triq) u tal-attivitajiet kummerċjali,
• l-iżgurar ta’ volum ta’ ilma liberu fil-qigħan tax-xmajjar biex jiġi żgurat il-passaġġ ta’ mewġa għolja.

Il-miżuri ta’ protezzjoni mill-għargħar ġew implimentati biex jitnaqqas ir-riskju ta’ għargħar fid-Distrett ta’ Ustovo (speċifikament iż-żoni residenzjali “Progresi” 1, 2 u 3) fil-belt ta’ Smolyan bil-għan li tiġi protetta l-popolazzjoni u tiġi evitata l-ħsara mill-għargħar. L-interventi ġew implimentati fi ħdan żewġ proġetti differenti ffinanzjati mill-UE bl-objettivi ġenerali li ġejjin:

• it-titjib/l-appoġġ/iż-żamma tal-infrastruttura permanenti eżistenti għall-protezzjoni mill-għargħar sabiex jew tiżdied il-kapaċità tagħhom li jillimitaw l-ilma tal-għargħar jew jiġi ffaċilitat fluss aħjar tal-ilma u għalhekk jitnaqqas ir-riskju ta’ għargħar; 

• li jipprovdu t-tagħmir meħtieġ biex jirreaġixxu fil-pront kontra l-għargħar imminenti u jillimitaw l-effetti negattivi ta' l-ilma f'żoni ta' l-għargħar;
• li jitnaqqsu d-differenzi soċjoekonomiċi bejn il-Bulgarija u Stati Membri oħra tal-UE; 
• li l-kundizzjonijiet tal-għajxien u tax-xogħol fil-Bulgarija jsiru aktar attraenti; 
• l-iżvilupp tal-potenzjal tat-turiżmu;  
• biex jiġu stimulati l-investimenti f’muniċipalitajiet iżgħar. 

L-interventi ġew implimentati wkoll biex jindirizzaw il-ħtieġa għal kooperazzjoni transfruntiera (il-Greċja u l-Bulgarija), sabiex jiġi evitat u ġestit l-għargħar fiż-żoni madwar żewġ xmajjar internazzjonali (Strymonas u Evros), żoni li ffaċċjaw avvenimenti serji ta’ għargħar f’dawn l-aħħar snin.

L-attivitajiet ewlenin implimentati mill-amministrazzjoni tad-distrett ta’ Smolyan jikkontribwixxu wkoll għall-objettivi tal-pjan ta’ ġestjoni tar-riskju ta’ għargħar tad-Distrett tal-Ġestjoni tal-Baċin tax-Xmara tal-Baħar l-Iswed (FRMP,2021 fl-abbozz tal-verżjoni). L-FRMP għandu l-għan li jipprovdi ħarsa ġenerali lejn il-periklu ta’ għargħar u r-riskju ta’ għargħar madwar il-pajjiż, filwaqt li jidentifika żoni fejn il-livelli ta’ periklu u ta’ riskju huma ogħla (żoni b’riskju potenzjali sinifikanti ta’ għargħar). Dan il-pjan jirrappreżenta l-proċess ta’ implimentazzjoni tad-Direttiva tal-UE 2007/60/KE (id-Direttiva Ewropea dwar l-Għargħar, FD). Aktar azzjonijiet għall-prevenzjoni tar-riskji ta’ għargħar mix-Xmara Cherna jistgħu jirriżultaw ukoll mill-Pjan ta’ Ġestjoni tar-Riskju ta’ Għargħar għad-Distrett tal-Baċir tal-Baħar Eġew tal-Lvant għall-perjodu 2022-2027, adottat f’Diċembru 2023 (id-Deċiżjoni Nru 937/2023 tal-Kunsill tal-Ministri). 

Il-miżuri implimentati biex jitnaqqas ir-riskju ta’ għargħar ġew iffinanzjati prinċipalment mill-FEŻR permezz tal-Programm Operazzjonali “Żvilupp Reġjonali 2007 – 2013 (KuntrattNru BG161PO001/1.4-06/2010/011 “Appoġġ għal Miżuri fuq Skala Żgħira għall-Prevenzjoni tal-Għargħar f’Agglomerazzjonijiet Urbani”) u permezz tal-programm ta’ kooperazzjoni Interreg V A Il-Greċja-Bulgarija 2014-2020 (Proġettgħall-Protezzjoni mill-Għargħar).

L-ewwel proġett kien jikkonsisti f’żewġ xogħlijiet ta’ kostruzzjoni ewlenin: (1) l-espansjoni u t-tindif tal-qiegħ tax-xmara tax-Xmara Cherna biex ikun hemm kapaċità ogħla biex jiġu ttrattati ammonti kbar ta’ ilma, u (2) ir-rikostruzzjoni u t-titjib tal-ħitan ta’ żamma eżistenti u l-kostruzzjoni ta’ ħitan ġodda b’poġġamani u parapeti tal-konkrit rinfurzati fuq ix-xatt tax-xellug u tal-lemin tax-xmara. Dawn ix-xogħlijiet twettqu permezz ta’ diversi sottoproġetti. B’kollox, inbnew 240 metru ta’ ħitan ġodda tal-għargħar, u ġew rinfurzati aktar minn 430 metru ta’ ħitan eżistenti.

L-interventi mwettqa wrew li kienu effettivi fil-prevenzjoni tal-għargħar fid-distrett ta’ Ustovo ta’ Smolyan, speċjalment matul l-2014, sena estremament imxarrba. Kif irrapportat fl-Abbozz ta’ Valutazzjoni Preliminari tar-Riskju ta’ Għargħar għad-Distrett tal-Ġestjoni tal-Baċin tax-Xmara tal-Baħar l-Iswed (2021), id-distribuzzjoni ta’ każijiet ta’ għargħar kull sena matul il-perjodu osservat (2011-2019) uriet quċċata ċara fl-2014, segwita minn alternazzjoni ta’ snin b’għadd ogħla u aktar baxx ta’ għargħar. Madwar 38 % tal-għargħar kollu rreġistrat matul il-perjodu osservat (2011-2019) seħħ fl-2014.

Mill-2015 u fi ħdan it-tieni proġett (Interreg Greċja-Bulgarija),ġew implimentati diversi interventi oħra fil-belt sabiex jiġi żgurat ir-rinforz tal-ħajt ta’ żamma, il-konduttività idrawlika u t-tindif tas-sodda tax-xmajjar (ix-xmara Cherna u Byala) fil-parti urbanizzata ta’ Smolyan. Dawn l-interventi kollha reġgħu kienu ffukati fuq it-tnaqqis tar-riskju ta’ għargħar u l-prevenzjoni tal-ħsara lin-nies u lill-infrastruttura. Għal dawk il-miżuri, ittieħdu ammonti sinifikanti ta’ materjal minn meded kritiċi tal-qigħan tax-xmajjar. Tneħħew is-siġar misruqa u l-veġetazzjoni mkabbra żżejjed, filwaqt li twettqu xogħlijiet ta’ kostruzzjoni biex jissaħħu l-istrutturi tal-pontijiet u l-ħitan tal-ġebel eżistenti, li huma partikolarment rilevanti għas-sigurtà tat-triq ewlenija tal-bypass fuqhom.

Il-Pjan ta’ Żvilupp Muniċipali ta’ Smoylan jipprevedi l-kostruzzjoni ta’ faċilitajiet addizzjonali għall-prevenzjoni tal-għargħar, inklużi: it-tindif tal-qigħan tax-xmajjar tal-veġetazzjoni u tas-sedimenti, ir-rikostruzzjoni taż-żewġ digi muniċipali (Kiranov dol u Laga), u l-afforestazzjoni ta’ art biswit. Sabiex tiġi infurmata u mwissija fil-ħin, il-muniċipalità regolarment tirċievi informazzjoni dwar ix-xita mill-Ministeru tal-Ambjent u l-Ilma. Servizz iddedikat jipprovdi informazzjoni fis-siegħa (anki kull minuta) dwar ix-xita mistennija u l-livelli tal-ilma tax-xmajjar. L-esperti muniċipali jipproċessaw din l-informazzjoni u jpoġġuha fuq is-sit web muniċipali.

Is-Sindku u l-esperti muniċipali kellhom ħafna laqgħat matul il-proġett fejn spjegaw bir-reqqa lir-residenti l-ħtieġa għall-miżuri ta’ protezzjoni mill-għargħar u l-effett pożittiv tagħhom. Ftit kienu n-nies li ntlaqtu direttament mix-xogħlijiet ta' kostruzzjoni. Kien hemm xi kwistjonijiet mar-residenti peress li, pereżempju, il-preżenza ta’ bini illegali fuq is-sit tal-kostruzzjoni, bħal barns u ġonna li kellhom jitwaqqgħu qabel ma seta’ jibda x-xogħol.  Madankollu, dawn setgħu jiġu solvuti fi ħdan il-qafas leġiżlattiv u ma rriżultawx fi protesti jew xi reazzjonijiet negattivi kbar.

Il-finanzjament mill-UE kien fattur importanti biex ikunu jistgħu jsiru x-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni. Il-muniċipalità applikat għal finanzjament mal-Programm Operazzjonali “Żvilupp Reġjonali” (ara wkoll it-taqsima “Spejjeż u Benefiċċji”), u għall-Programm ta’ Kooperazzjoni Interreg.  L-esperti muniċipali ħadu ħsieb il-formola tal-applikazzjoni u kellhom aċċess għall-informazzjoni kollha meħtieġa għall-proġett, inklużi studji preliminari u disinji tekniċi, kif ukoll għan definit b’mod ċar. Dan għenhom ħafna fil-proċess tal-applikazzjoni għall-finanzjament tal-UE. Il-proposta tal-proġett ġiet ippreżentata lill-Ministeru tal-Iżvilupp Reġjonali fl-2012. Dak iż-żmien, il-Ministeru aġixxa bħala awtorità ta’ ġestjoni ta’ dan il-programm. Meta ngħata l-proġett, ġie abbozzat kuntratt bejn il-Ministeru u l-muniċipalità ta’ Smolyan. Fil-fażi li jmiss, inbdiet proċedura miftuħa għax-xogħol ta’ kostruzzjoni. Il-kumpanija tal-kostruzzjoni wieġbet direttament lill-muniċipalità, li min-naħa tagħha rrapportat lill-ministeru.
Fatturi oħra li kkontribwew għall-implimentazzjoni bla xkiel tal-proġett kienu li l-art li fuqha kienu qed jiġu implimentati l-miżuri hija prinċipalment proprjetà tal-muniċipalità u li kien faċli li jinkisbu permessi tal-bini.

L-ispejjeż tal-miżuri ta’ protezzjoni kontra l-għargħar koperti taħt l-ewwel proġett tal-UE flimkien kienu jammontaw għal EUR 933 438 Lev Bulgaru, jew EUR 477.259. Parti żgħira, 5% tas-somma totali (46.959 Lev, jew €24.010), ġiet ipprovduta minn Smolyan. Il-maġġoranza tal-finanzjament, 886.478 Lev (€453.249), oriġinaw mill-UE permezz tal-Programm Operazzjonali “Żvilupp Reġjonali 2007 – 2013 (KuntrattNru BG161PO001/1.4-06/2010/011), “Appoġġ għal Miżuri fuq Skala Żgħira għall-Prevenzjoni tal-Għargħar f’Agglomerazzjonijiet Urbani”).

Ix-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni mwettqa fi ħdan it-tieni proġett (Interreg V-A Greece-Bulgaria - Flood Protection project) swew 2,145,943.51 BGN (madwar EUR 109 miljun, paġna web Interreg). Il-proġett kien kofinanzjat mill-Unjoni Ewropea, permezz tal-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali, u mill-kontribuzzjoni nazzjonali tal-Bulgarija u l-Greċja.

Il-benefiċċji tal-miżuri (f’termini ta’ ħsara mnaqqsa minħabba l-għargħar) ma ġewx stmati u kkwantifikati. Madankollu, il-ħsara ta' l-avveniment ta' l-għargħar ta' l-2005 issa probabbilment se tiġi evitata matul avvenimenti ta' preċipitazzjoni qawwija fil-futur. Fil-fatt, is-sena 2014 kienet sena mxarrba ħafna u viċinati oħra fi Smolyan esperjenzaw għargħar, iżda d-distrett ta' Ustovo ma ġiex affettwat. Kobenefiċċji oħra ma ġewx ikkunsidrati.

Il-miżuri l-ġodda tal-Pjan ta’ Żvilupp Muniċipali attwali ġew iffinanzjati minn sorsi differenti bħall-baġit muniċipali, il-Programm Operazzjonali “Ambjent” (2014 – 2020), il-Programmi ta’ Kooperazzjoni Transfruntiera, u mill-Kumitat Interministerjali dwar id-Diżastri.

Il-korpi ewlenin responsabbli għall-kura tal-protezzjoni mill-għargħar fi Smolyan huma d-Direttorat tal-Baċir tar-Reġjun ta’ Belomorksi tal-Lvant ta’ Plovdiv, kif ukoll is-sindku tal-muniċipalità tal-korsa tal-ilma kkonċernata. Il-muniċipalità hija responsabbli għaż-żamma tal-miżuri implimentati li jikkonsistu fit-tindif ta’ qiegħ ix-xmara ta’ veġetazzjoni u sedimenti darbtejn fis-sena.

L-interventi ġew implimentati bejn Ġunju 2011 u Ġunju 2013, bħala parti mill-ewwel proġett iffinanzjat taħt il-Programm għall-Iżvilupp Reġjonali (2007 – 2013). Matul il-perjodu 2017-2022 tlestew interventi addizzjonali, fi ħdan il-programm ta’ kooperazzjoni Interreg VA “Greċja-Bulgarija”.

L-interventi huma ppjanati li jdumu mill-inqas 100 sena.

Maria Bogotlieva
Smolyan Municipality
4700 Smolyan, 12 Bulgaria blvd.

email: m.bogotlieva@smolyan.bg