Chikungunya

Chikungunya huwa trasmess lill-bnedmin minn mosquitos infettati bil-virus chikungunya (CHIKV). B'mod globali, il-marda taffettwa aktar minn miljun persuna kull sena. Fl-Ewropa, iċ-chikungunya tinfirex l-aktar mill-vjaġġaturi. Il-marda għandha sintomi simili (deni u uġigħ fil-ġogi) bħal xi mard virali ieħor b’distribuzzjoni ġeografika li tikkoinċidi, bħal dengue. Għalhekk, ħafna pazjenti huma dijanjostikati ħażin, u l-impatt soċjoekonomiku u l-piż totali tal-mard probabbilment huma sottovalutati (Kam et al., 2015).

Ir-rata ta’ notifika (mappa) ta’ Chikungunya u l-każijiet irrappurtati (graff) fl-Ewropa

_{Sors: ECDC, 2024, Atlas ta’ Sorveljanza tal-Mard Infettiv}

_{Noti: Mappa u graff juru data għall-pajjiżi membri tal-EEA. Il-konfini u l-ismijiet murija fuq din il-mappa ma jimplikawx approvazzjoni jew aċċettazzjoni uffiċjali mill-Unjoni Ewropea. Il-konfini u l-ismijiet murija fuq din il-mappa ma jimplikawx approvazzjoni jew aċċettazzjoni uffiċjali mill-Unjoni Ewropea. Il-marda hija notifikabbli fil-livell tal-UE, iżda l-perjodu ta’ rapportar ivarja fost il-pajjiżi. Meta l-pajjiżi jirrapportaw każijiet żero, ir-rata ta’ notifika fuq il-mappa tintwera bħala “0”. Meta l-pajjiżi ma jkunux irrappurtaw dwar il-marda f’sena partikolari, ir-rata ma tkunx viżibbli fuq il-mappa u tiġi ttikkettata bħala “mhux irrapportata” (aġġornata l-aħħar f’Lulju 2024).}

Sors u fanal; trażmissjoni

Iċ-CHIKV jiġi trażmess primarjament bejn il-bnedmin permezz tal-Aedes  mosquitos. Dawn in-nemus jigdmu fid-dawl tax-xemx, bi qċaċet ta 'attività kmieni filgħodu u tard wara nofsinhar. Nemusa mhux infettata tista’ tiġi infettata bil-virus meta titma’ persuna jew annimal infettat. Wara perjodu qasir ta’ replikazzjoni tal-virus, in-nemus infettat jista’ mbagħad jittrażmetti l-virus lil bnedmin mhux infettati b’gidma (Tsetsarkin et al., 2016), u jibqa’ infettiv għall-bqija ta’ ħajtu (Mbaika et al., 2016). Meta mqabbel ma’ viruses oħra li jinġarru min-nemus, iċ-CHIKV jista’ jiċċaqlaq għal ospitant ġdid aktar malajr biċ-ċiklu sħiħ ta’ trażmissjoni – minn bniedem għan-nemus u lura għal bniedem ieħor – li jseħħ f’inqas minn ġimgħa. Fl-Ewropa, it-trażmissjoni lokali ġiet irrappurtata għall-ewwel darba fl-2007 fil-Grigal tal-Italja. Il-biċċa l-kbira tal-każijiet li jseħħu fl-Ewropa (>90 %) huma relatati mal-ivvjaġġar.

Mill-ispeċijiet tan-nemus Aedes preżenti fl-Ewropa, Ae. albopictus – in-nemus tiger Asjatiku – huwa responsabbli għall-biċċa l-kbira tat-trażmissjonijiet tas-CHIKV u għall-akbar tifqigħat ta’ mard. Ae. albopictus ġie identifikat għall-ewwel darba fl-Ewropa fl-1979 u issa huwa preżenti fi 28 pajjiż Ewropew (ECDC, 2021b). L-ispeċi tiffjorixxi f’firxa ġeografika usa’ minn Ae. Aegypti – in-nemusa tad-deni isfar – li hija wkoll vettur effiċjenti iżda li għadha pjuttost rari fl-Ewropa u fiż-żoni ġirien. Madankollu, huwa stabbilit f’Madeira (il-Portugall), fin-Nofsinhar tar-Russja u fil-Georgia, u ġie introdott fit-Turkija, fil-Gżejjer Kanarji (Spanja) u f’Ċipru (ECDC, 2021a; Miranda et al., 2022).

Effetti fuq is-saħħa

Chikungunya jista’ jimmanifesta ruħu bħala marda akuta, li minnha l-pazjenti jistgħu jirkupraw malajr (f’inqas minn ġimagħtejn) jew li tista’ tipprogressa għal marda kronika li ddum ġimgħat sa snin. Normalment, il-pazjenti jibdew iħossuhom morda 4-8 ijiem wara gidma tan-nemus. Il-marda tikkawża deni għoli f’daqqa, ta’ spiss flimkien ma’ ġogi ta’ ħakk, li jeħtieġu mistrieħ fis-sodda. Barra minn hekk, il-pazjenti jistgħu jbatu minn għekiesi u polz minfuħin, muskoli bl-uġigħ, uġigħ ta’ ras, raxx, nawżja jew għeja (WHO, 2022). Il-biċċa l-kbira tal-individwi infettati jbatu biss b’mod ħafif u madwar 15 % ma juru l-ebda sintomu. F’dawn il-każijiet, l-irkupru sħiħ huwa komuni u l-immunità kontra ċ-CHIKV hija maħsuba li hija tul il-ħajja kollha. Madankollu, meta l-marda tkun serja, il-pazjenti jistgħu jiddaħħlu l-isptar minħabba raxx sever tal-ġilda, infezzjonijiet newroloġiċi, infjammazzjonijiet tal-muskoli tal-qalb, infezzjonijiet tal-fwied jew saħansitra insuffiċjenza multiorganika. Tali kumplikazzjonijiet serji huma pjuttost mhux komuni, iżda għat-trabi jew għall-anzjani chikungunya jistgħu jkunu ta’ theddida għall-ħajja (Burt et al., 2017).

Morbidità

Fil-pajjiżi membri taż-ŻEE (minbarra l-Bulgarija, Ċipru, id-Danimarka, l-Iżlanda, in-Norveġja, l-Iżvizzera u t-Turkija minħabba nuqqas ta’ data), fil-perjodu 2008-2021:

• 3,735 każ, li minnhom >90 % huma każijiet importati (ECDC, 2024)
• Ir-rata ta’ notifika tal-UE/taż-ŻEE kienet inqas minn każ wieħed għal kull 100 000 popolazzjoni fl-2022
• Tmiem fatali rari: għadha ma ġiet irreġistrata l-ebda mewta relatata maċ-chikungunya fl-Ewropa
• L-għadd ta’ każijiet annwali huwa varjat. Fil-perjodu 2015-2019 ġew irrapportati bejn 111-il każ fl-2018 u 534 fl-2015, mingħajr xejra ovvja. Fl-2021 u fl-2022, ġew irrapportati biss 13 u 64 każ. Dawn in-numri baxxi huma probabbilment relatati mal-miżuri tal-COVID-19 u n-nuqqas ta’ rapportar.
• It-trażmissjoni lokali ta’ chikungunya hija rari fl-Ewropa, iżda ġew irrapportati każijiet akkwistati lokalment fi Franza u fl-Italja fl-2017 (17 u 277 każ rispettivament), fi Franza fl-2014 (11-il każ) u fl-2010, u fl-Italja fl-2007.

(ECDC, 2014-2022)

Distribuzzjoni fost il-popolazzjoni

• Grupp ta’ età bl-ogħla rata ta’ mard fl-Ewropa: 25 – 64 sena (ECDC, 2014-2022)
• Gruppi f’riskju ta’ kors ta’ mard serju: trabi, anzjani, persuni b’kundizzjoni tas-saħħa preeżistenti
• Gruppi f’riskju ogħla ta’ infezzjoni: ħaddiema migranti u vjaġġaturi

Sensittività għall-klima

Adegwatezza għall-klima

In-nemus Ae.albopictus, l-aktar vettur importanti tas-CHIKV, jista’ jgħix f’firxa wiesgħa ta’ kundizzjonijiet klimatiċi u nstab f’altitudnijiet sa 1200 m ’il fuq mil-livell tal-baħar. Il-bajd tiegħu huwa reżistenti ħafna kemm għal temperaturi għoljin kif ukoll għal dawk baxxi kif ukoll għal perjodi estiżi ta’ nixfa. Xtiewi ħfief b’temperaturi minimi ta’ -5 °C jippermettu l-istabbiliment ta’ popolazzjoni stabbli tan-nemus (Waldock et al., 2013),kif jagħmlu wkoll xita qawwija u għargħar kmieni fis-sajf li jistabbilixxu siti tat-tnissil tan-nemus (Tran et al., 2013). It-temperatura medja ottimali għat-trażmissjoni ta’ CHIKV hija ta’ 27 °C, li fiha t-tagħbija virali fil-bżieq ta’ Ae.albopictus hija l-ogħla (Alto et al., 2018). Madankollu, dawn in-nemus jistgħu jittrażmettu ċ-CHIKV anke f’temperatura ta’ 20 °C, li jikkonferma l-adegwatezza klimatika tal-klima tal-Ewropa għal dan il-vettur taċ-CHIKV (Mercier et al., 2022). Ae.aegypti – speċi tan-nemus inqas importanti bil-potenzjal li tittrażmetti ċ-chikungunya fl-Ewropa – għandha tolleranza tat-temperatura idjaq u ma tissopravivix temperaturi taħt l-4 °C (Brady et al., 2013). Min-naħa l-oħra, din l-ispeċi u t-tagħbija virali fil-bżieq tagħha huma relattivament insensittivi għall-varjazzjonijiet fit-temperatura ta’ matul il-jum (Alto et al., 2018).

Staġjonalità

Fl-Ewropa, ma hemm l-ebda xejra staġjonali ċara fl-għadd ta’ każijiet ta’ chikungunya. F’xi snin, il-każijiet jirriflettu żieda fit-trażmissjoni tal-virus fil-pajjiżi probabbli ta’ infezzjoni minħabba kundizzjonijiet klimatiċi favorevoli għall-attività tal-vettur u r-replikazzjoni virali matul dak il-perjodu speċifiku tas-sena. Sa ċertu punt, anke l-varjazzjoni fl-għadd ta’ vjaġġaturi li jiġu rfinati tikkontribwixxi għall-istaġjonalità fost il-każijiet relatati mal-ivvjaġġar (ECDC, 2014-2022).

Impatt tat-Tibdil fil-Klima

Il-bidliet klimatiċi fl-Ewropa, inklużi temperaturi medji ogħla, umdità u intensità tal-preċipitazzjoni, iwasslu għaladegwatezza klimatika aħjar għal Ae. albopictus, u b’hekk għal riskji ogħla għall-infezzjonijiet  taċ-chikungunya fil-biċċa l-kbira tal-partijiet tal-Ewropa (Jourdain et al., 2020; Mercier et al., 2022). L-adegwatezza klimatika għat-trażmissjoni taċ-chikungunya fl-Ewropa diġà żdiedet f’dawn l-aħħar deċennji u fil-futur kemm l-indiċi tal-adegwatezza għan-nemus tiger kif ukoll it-tul tal-istaġun attiv tiegħu huma mistennija li jkomplu jiżdiedu f’diversi pajjiżi. Temperaturi ogħla jwasslu għal kundizzjonijiet aktar favorevoli għar-riproduzzjoni tan-nemus, żieda fir-rata tat-tifqis tal-bajd u żvilupp aktar mgħaġġel tal-larviAe.albopictus, kif ukoll staġuni attivi itwal għan-nemus. Dan jikkawża popolazzjonijiet akbar tan-nemus u aktar gdim tan-nemus. Barra minn hekk, temperaturi medji ogħla tas-sajf jippromwovu r-replikazzjoni tal-virus fin-nemus. L-umdità ogħla hija mistennija li ttawwal il-ħajja tan-nemus (Marini et al., 2020). Studju tal-madwar tax-xmajjar Rhine u Rhone identifika dawn l-ambjenti bħala hot spots għall-attività tan-nemus u tifqigħat ta’ mard fl-Ewropa (Tjaden et al., 2017). Madwar l-Ewropa Ċentrali, b'mod partikolari fi Franza u l-Italja,il-popolazzjonijiet tan-nemus Ae. albopictus huma mistennija li jistabbilixxu ruħhom. Il-popolazzjonijietstabbli Ae.albopictus diġà nstabu f’altitudnijiet ogħla minn 900 m ’il fuq mil-livell tal-baħar fl-Italja ċentrali fejn it-temperaturi fix-xitwa jinżlu għal -5 °C. In-nemus huwa mistenni li jinfirex għal reġjuni saħansitra ogħla fil-futur (Romiti et al., 2022) u lejn it-Tramuntana (Peach et al., 2019). Madankollu, f’pajjiżi oħra li bħalissa għandhom kundizzjonijiet xierqa għall-popolazzjonijiet tan-nemus, bħat-Tramuntana tal-Italja, iż-żieda mistennija fin-nixfiet tas-sajf tnaqqas l-adegwatezza tal-ħabitat għan-nemus tigra (Tjaden et al., 2017).

Fuq il-kontinent tal-Ewropa, hija mistennija wkollespansjoni tal-popolazzjoni tan-nemus Ae.aegypti. Din l-ispeċi għandha firxa tat-temperatura ppreferuta idjaq u se tibbenefika prinċipalment miż-żieda fit-temperatura li tagħmel il-klima tal-Ewropa aktar adattata għas-sopravivenza tagħha (Medlock and Leach, 2015).

Prevenzjoni u amp; Trattament

Prevenzjoni

• Protezzjoni personali: ħwejjeġ bil-kmiem twal, repellenti tan-nemus, xbieki jew skrins, u l-evitar tal-ħabitats tan-nemus
• Kontroll tan-nemus: il-ġestjoni ambjentali, eż., il-minimizzazzjoni tal-opportunitajiet ta’ tnissil f’ilmijiet naturali u artifiċjali miftuħa, u miżuri bijoloġiċi jew kimiċi (eż., ara l-attivitajiet tal-grupp ta’ azzjoni għall-kontroll tan-nemus fil-Ġermanja)
• Sensibilizzazzjoni dwar is-sintomi tal-mard, it-trażmissjoni tal-mard u r-riskji tal-gdim tan-nemus
• Monitoraġġ u sorveljanza attivi tan-nemus, tal-każijiet ta’ mard u tal-ambjent (eż. ara l-istudji tal-każijiet tal-inizjattiva “Mückenatlas” jew tal-proġett EYWA)
• Il-vaċċini jinsabu fil-fażijiet tal-provi kliniċi iżda għadhom mhumiex lesti għall-użu

Trattament

• L-ebda terapija antivirali speċifika u effettiva
• Ir-riidratazzjoni u l-mistrieħ tas-sodda
• Għal każijiet severi: mediċina kontra l-uġigħ, mediċini li jnaqqsu d-deni jew trattamenti għall-artrite

Referenzi

Alto, B. W. et al., 2018, Diurnal Temperature Range and Chikungunya Virus Infection in Invasive Mosquito Vectors, Journal of Medical Entomology 55(1), 217–224. https://doi.org/10.1093/jme/tjx182

Brady, O. J. et al., 2013, Modelling adult Aedes aegypti and Aedes albopictus survival at different temperatures in laboratory and field settings, Parasites & Vectors 6(351), 1-11. https://doi.org/10.1186/1756-3305-6-351

Burt, F. J. et al., 2017, il-virus Chikungunya: Aġġornament dwar il-bijoloġija u l-patoġenesi ta’ dan il-patoġenu emerġenti, The Lancet Infectious Diseases 17(4), e107–e117. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(16)30385-1

ECDC, 2021a, Aedes aegypti - distribuzzjoni magħrufa attwali: Marzu 2021 . Disponibbli fuq https://www.ecdc.europa.eu/mt/publications-data/aedes-aegypti-current-known-distribution-march-2021. Aċċessat l-aħħar f’Diċembru 2022.

ECDC, 2021b, Aedes albopictus - distribuzzjoni magħrufa attwali: Marzu 2021 . Disponibbli fuq https://www.ecdc.europa.eu/mt/publications-data/aedes-albopictus-current-known-distribution-march-2021. Aċċessat l-aħħar f’Diċembru 2022.

ECDC, 2014-2022, Rapporti epidemjoloġiċi annwali għall-2012-2020 – il-marda tal-virus Chikungunya. Disponibbli fuq https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/chikungunya-virus-mard/sorveljanza-u-mard-data/annwali-epidemjoloġiċi-rapporti. Aċċessat l-aħħar f’April 2023.

ECDC, 2023, Atlas ta’ Sorveljanza tal-Mard Infettiv. Disponibbli fuq https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Aċċessat l-aħħar f’April 2023.

Jourdain, F. et al., 2020, Mill-importazzjoni sat-trażmissjoni awtoktona: Xufiera tal-feġġa ta’ chikungunya u dengue f’żona moderata, PLOS Neglected Tropical Diseases 14(5), e0008320. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0008320

Kam, Y.-W. et al., 2015, Sero-Prevalence and Cross-Reactivity of Chikungunya Virus Specific Anti-E2EP3 Antibodies in Arbovirus-Infected Patients, PLoS Neglected Tropical Diseases 9(1), e3445. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0003445

Marini, G. et al., 2020, Influwenza tat-Temperatura fuq id-Dinamika taċ-Ċiklu tal-Ħajja tal-Popolazzjoni Aedes albopictus Stabbilita fil-Latitudnijiet Temperati: Speriment tal-Laboratorju, Insetti 11(11), 808. https://doi.org/10.3390/insects11110808

Mbaika, S. et al., 2016, Vector competence of Aedes aegypti in transmission Chikungunya virus: L-effetti u l-implikazzjonijiet tat-temperatura tal-inkubazzjoni estrinsika fuq ir-rati ta’ tixrid u ta’ infezzjoni, Virology Journal 13(114), 1–9. https://doi.org/10.1186/s12985-016-0566-7

Medlock, J. M. and Leach, S. A., 2015, Effect of climate change on vector-borne disease risk in the UK, The Lancet Infectious Diseases 15(6), 721–730. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(15)70091-5

Mercier, A. et al., 2022, Impact of temperature on dengue and chikungunya transmission by the mosquito Aedes albopictus, Scientific Reports 12(6973), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4

Miranda, M. Á. et al., 2022, AIMSurv: L-ewwel sorveljanza armonizzata pan-Ewropea tal-ispeċijiet invażivi tan-nemus tal-Aedes ta’ rilevanza għall-mard li jinġarr minn vetturi umani, Gigabyte 2022, 1–13. https://doi.org/10.46471/gigabyte.57

Peach, D. A. et al., 2019, Modeled distributions of Aedes japonicus japonicus and Aedes togoi (Diptera: Culicidae) fl-Istati Uniti, il-Kanada, u l-Amerika Latina tat-Tramuntana, Journal of Vector Ecology 44(1), 119-129. https://doi.org/10.1111/jvec.12336

Romiti, F. et al., 2022, Aedes albopictus abbundanza u fenoloġija tul gradjent altitudinali fir-reġjun tal-Lazio (l-Italja Ċentrali), Parasites Vectors 15(92), 1-11. https://doi.org/10.1186/s13071-022-05215-9

Tjaden, N. B. et al., 2017, Modelling the effects of global climate change on Chikungunya transmission in the 21st century, Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3

Tran, A. et al., 2013, A Rainfall- and Temperature-Driven Abundance Model for Aedes albopictus Populations, International Journal of Environmental Research and Public Health 10(5), 1698–1719. https://doi.org/10.3390/ijerph10051698

Tsetsarkin, K. A. et al., 2016, Interspecies transmission and chikungunya virus emerge, Current Opinion in Virology 16, 143–150. https://doi.org/10.1016/j.coviro.2016.02.007

Waldock, J. et al., 2013, The role of environmental variables on Aedes albopictus biology and chikungunya epidemiology, Pathogens and Global Health 107(5), 224–241. https://doi.org/10.1179/2047773213Y.0000000100

WHO (2022). L-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa, https://www.who.int/. Aċċessat l-aħħar f’Awwissu 2022.