Żerriegħa tal-art

Effetti osservati

Fil-perjodu 1995-2014, 27 pajjiż[1] fir-reġjun Ewropew irreġistraw 1,370 mewta u 784 korriment f’476 valanga fatali (Haque et al., 2016). Meta ġiet identifikata l-kawża tal-valanga, din kienet l-aktar komuni minħabba avvenimenti estremi tat-temp, bħal xita qawwija u għargħar. F’xi każijiet oħra, l-uqigħ tal-art ġie skattat mill-estrazzjoni minerarja, mill-attivitajiet industrijali jew mit-terremoti (Haque et al., 2016). B’mod ġenerali, in-nies li jgħixu f’żoni muntanjużi, bħall-Alpi jew f’żoni muntanjużi fit-Turkija, huma l-aktar affettwati minn uqigħ tal-art iżda fatturi oħra, bħall-proprjetajiet tal-ħamrija, il-kopertura tal-art, u l-fluss tal-ilma, jinfluwenzaw ukoll il-probabbiltà ta’ uqigħ tal-art. Bejn l-1995 u l-2014, kien hemm xejra dejjem tiżdied ta’ uqigħ tal-art, li kienet l-aktar evidenti bejn l-2008 u l-2014. F’xi pajjiżi, bħall-Italja u t-Turkija, fejn ġew irreġistrati 43 % tal-uqigħ tal-art fatali kollu, ġew osservati ħafna aktar uqigħ tal-art fit-tieni nofs tal-perjodu 1995-2014 u b’mod partikolari fl-aħħar 5 snin, l-aktar minħabba fenomeni naturali bħal xita qawwija u għargħar (Haque et al., 2016). Hemm informazzjoni kwantitattiva limitata ħafna disponibbli dwar l-impatti fuq is-saħħa tal-uqigħ tal-art lil hinn mill-fatalitajiet jew il-korrimenti u kważi l-ebda data dwar l-impatti psikosoċjali u fuq is-saħħa mentali tal-uqigħ tal-art fl-Ewropa (Kennedy et al., 2015).

[1] Filwaqt li l-uqigħ tal-art ġie rrapportat f’37 pajjiż fir-Reġjun Ewropew bejn l-1995 u l-2014, 27 biss irrapportaw diżgrazzji, jiġifieri, it-Turkija, l-Italja, il-Portugall, ir-Russja, il-Georgia, l-Iżvizzera, il-Bulgarija, Spanja, l-Awstrija, in-Norveġja, ir-Rumanija, Franza, il-Bożnija, il-Ġermanja, is-Slovenja, l-Armenja, l-Ażerbajġan, l-Ingilterra, il-Greċja, is-Serbja, il-Maċedonja, l-Iżlanda, l-Ukrajna, Andorra, l-Irlanda, il-Polonja, l-Iżvezja, il-Liechtenstein, il-Belġju, il-Moldova

Effetti proġettati

Huwa mistenni li bit-tibdil fil-klima, il-frekwenza u d-daqs tal-uqigħ tal-art se jkomplu jiżdiedu, b’mod partikolari fir-reġjuni alpini u fil-biċċa l-kbira xprunati minn żieda fix-xita estrema (Haque et al., 2016; Auflič et al., 2023). Madankollu, fehim koerenti tal-impatti futuri tat-tibdil fil-klima fuq l-uqigħ tal-art u l-impatti tagħhom fuq is-saħħa fl-Ewropa huwa mċajpar mill-kumplessità ta’ ħafna mekkaniżmi u fatturi ambjentali differenti involuti (Olsson et al., 2019). Pereżempju, l-okkorrenza frekwenti ta’ xita qawwija u għargħar x’aktarx li twassal għal aktar uqigħ tal-art. F'firxiet għoljin ta 'muntanji, it-tisħin jista' jwassal ukoll għat-tidwib tal-permafrost u l-uqigħ tal-art assoċjat. Min-naħa l-oħra, f’muntanji ta’ medda aktar baxxa fejn it-tisħin inaqqas l-għadd ta’ ċikli tal-iffriżar tas-silġ, u b’hekk il-kundizzjonijiet tat-temp li jippromwovu l-waqgħa tal-blat, l-uqigħ tal-art relatat mal-waqgħa tal-blat huwa mistenni li jonqos (Nissen et al., 2023). Barra minn hekk, żieda fl-għadd ta’ uqigħ tal-art mhux neċessarjament twassal għal żieda proporzjonali fl-impatti fuq is-saħħa. L-impatti fuq is-saħħa li jirriżultaw jiddependu wkoll fuq il-firxa tal-valanga u l-għadd ta’ persuni f’riskju (Franceschini et al., 2022), li huwa xprunat minn bidliet fil-kopertura tal-art, fid-densità tal-popolazzjoni u fid-distribuzzjoni tal-popolazzjoni (Casagli et al., 2017). Il-proġett SAFELAND iffinanzjat mill-UE dwar ir-riskju ta’ valangi fl-Ewropa stima pereżempju li l-popolazzjoni f’riskju se tikber bi 15 % sal-2090 meta mqabbla mal-2010 (minkejja tnaqqis ġenerali fil-popolazzjoni) filwaqt li 1,5 % biss taż-żona se tkun esposta għal valangi (l-aktar xprunati minn xejriet ta’ preċipitazzjoni li qed jinbidlu) (Jaedicke et al., 2011).

Reazzjonijiet ta' politika

Is-sorveljanza qabel ma sseħħ valanga, inklużi l-identifikazzjoni taż-żona ta’ riskju, is-sistemi ta’ monitoraġġ u ta’ twissija bikrija (EWS), tista’ tipprevjeni t-telf ta’ ħajjiet, l-assi u l-għajxien. Ġew identifikati żoni ta’ riskju ta’ żerżiq fl-art madwar l-Ewropa fil-Mappa Ewropea għas-Suxxettibbiltà tal-Pajsaġġ (ELSUS v2). Il-proġett GIMS iffinanzjat mill-UE żviluppa sistema avvanzata u bi prezz baxx għall-monitoraġġ tal-uqigħ tal-art u taċ-ċediment tal-art, li tista’ tidentifika meta l-għoljiet jiġu pprajmjati biex jiżżerżqu u tipprovdi indikazzjonijiet bikrija ta’ moviment rapidu u katastrofiku. In-Norveġja u l-Italja għandhom EWSs nazzjonali għall-uqigħ tal-art, filwaqt li fl-Italja, diversi gvernijiet reġjonali joperaw ukoll EWSs (Guzzetti et al., 2020).

Azzjonijiet immedjati wara valanga, bħall-ħruġ ta’ twissijiet bikrija u l-attivazzjoni ta’ servizzi ta’ tiftix u salvataġġ u l-ewwel għajnuna għall-feruti (spiss parti mill-pjanijiet eżistenti ta’ diżastri) jistgħu jnaqqsu b’mod sinifikanti l-impatti fuq is-saħħa tal-valangi. L-appoġġ tal-gvern wara l-ispostament furzat minħabba avvenimenti bħal uqigħ tal-art jista’ jnaqqas ukoll l-impatti fit-tul fuq is-saħħa mentali (Baseler u Hennig, 2023).

Fil-livell tal-UE, l-ebda politika speċifika ma twieġeb esklussivament għall-uqigħ tal-art. Madankollu, l-uqigħ tal-art jissemma, spiss bħala parti minn lista ta’ periklu, fi ftit dokumenti leġiżlattivi bħar-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni biex jiġu rregolati 8 fondi tal-UE. B’mod partikolari, l-uqigħ tal-art ma jissemmiex fl-Istrateġija tal-UE dwar l-Adattament għat-Tibdil fil-Klima).