Cultureel erfgoed

Kernboodschappen

De gevolgen van catastrofale gebeurtenissen voor het cultureel erfgoed, zoals overstromingen, droogtes en stormen, gaan gepaard met het trage begin van veranderingen als gevolg van verslechteringsprocessen.
Cultureel erfgoed werd niet expliciet vermeld in de Green Deal, maar in overeenstemming met het werkplan voor cultuur 2019-2022 werd een open coördinatiemethodegroep van deskundigen van de lidstaten opgericht om de veerkracht van cultureel erfgoed ten aanzien van klimaatverandering te versterken.
Het cultureel erfgoed van Europa wordt ondersteund door een reeks beleidsmaatregelen, programma’s en financiering van de EU, met name het programma Creatief Europa. EU-beleid op andere gebieden, waarbij steeds meer rekening wordt gehouden met erfgoed, varieert van onderzoek, innovatie, onderwijs, milieu, klimaatverandering en regionaal beleid tot digitaal beleid.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Kikuko Nakayama on flickr

Het culturele erfgoed van Europa is een rijk en divers mozaïek van culturele en creatieve uitingen, een erfenis van eerdere generaties Europeanen en een erfenis voor de toekomstige generaties. De UNESCO-definitie van cultureel erfgoed omvat artefacten, monumenten, een groep gebouwen en sites, musea met een diversiteit aan waarden, waaronder symbolische, historische, artistieke, esthetische, etnologische of antropologische, wetenschappelijke en sociale betekenis. Het omvat materieel erfgoed (beweeglijk, immobiel en onder water), immaterieel cultureel erfgoed ingebed in cultureel en natuurlijk erfgoed artefacten, sites of monumenten.

De gevolgen van catastrofale gebeurtenissen op dit erfgoed, zoals extreme neerslag, overstromingen, aardverschuivingen en droogtes, hebben gevolgen voor cultureel erfgoed, waaronder historische parken en tuinen. Ze gaan gepaard met het trage begin van veranderingen als gevolg van verslechteringsprocessen. Een voortdurende stijging van de temperatuur en schommelingen in temperatuur en vochtigheid of schommelingen in vries- en dooicycli veroorzaakt degradatie en stress in materialen, wat leidt tot een grotere behoefte aan herstel en behoud. Biologische degradatie veroorzaakt door micro-organismen, bijvoorbeeld in de vorm van schimmel- en algengroei, en insectenplagen die het fysieke weefsel van gebouwen en de collecties van galerijen, bibliotheken, archieven en musea aantasten, zullen vaker voorkomen. Dit kan leiden tot een potentiële inkomensdaling als gevolg van het verlies van toeristische inkomsten.

Cultureel erfgoed is ook kwetsbaar voor onaangepastheid, wanneer onopzettelijk verlies of schade wordt veroorzaakt door aanpassingsmaatregelen. Er is weinig diepgaande kennis over de gevolgen van de klimaatcrisis voor praktijken, uitdrukkingen, kennis en vaardigheden die gemeenschappen, groepen en soms individuen herkennen als onderdeel van hun cultureel erfgoed. Snel toenemende, gelijktijdige of gelijktijdige extreme gebeurtenissen zijn een aandachtsgebied in de klimaatwetenschap. De gevolgen van gelijktijdige catastrofale gebeurtenissen voor de hele culturele erfgoedsector zijn echter nog niet adequaat aangepakt of onderzocht – dit is nu een belangrijke bron van zorg.

Beleidskader

In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering wordt erkend dat cultureel erfgoed moet worden beschermd en behouden in het licht van de gevolgen van de klimaatverandering, zoals overstromingen, stormen en zeespiegelstijging.

Cultureel erfgoed werd echter niet expliciet genoemd in de Green Deal. Tegelijkertijd is overeenkomstig het werkplan voor cultuur 2019-2022 een open coördinatiemethodegroep van deskundigen van de lidstaten opgericht om de veerkracht van cultureel erfgoed ten aanzien van klimaatverandering te versterken. Het mandaat van de groep bestond erin de bijdragen van cultureel erfgoed aan de Europese Green Deal te onderzoeken en bedreigingen en lacunes in verband met cultureel erfgoed in de context van de klimaatverandering in kaart te brengen.

Deze groep onderzocht de stand van zaken, leemten in de kennis en structurele tekortkomingen op het niveau van de EU en de lidstaten. De verzamelde informatie resulteert in het zorgwekkende feit dat cultureel erfgoed met een ongekende snelheid en schaal wordt aangevallen door klimaatverandering. De EU-lidstaten beschikken echter niet over passend beleid en passende actieplannen om deze aanvallen te beperken, en de EU evenmin. In totaal 83 voorbeelden van beste praktijken uit 26 landen tonen het potentieel van oplossingen voor cultureel erfgoed in de context van klimaatverandering aan; Ze bieden een onschatbare bron van inspiratie en ideeën om na te bootsen.

In september 2007 heeft de Europese Raad de EU-overstromingsrichtlijn betreffende de beoordeling en het beheer van overstromingsrisico's aangenomen. Het doel van de richtlijn is de risico's van overstromingen voor de menselijke gezondheid, het milieu, het cultureel erfgoed en de economische activiteit te beperken en te beheren. De lidstaten moeten om de zes jaar melden hoeveel locaties van cultureel erfgoed door overstromingen kunnen worden getroffen.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Er worden 36 grote klimaatrisico’s vastgesteld die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de sector cultureel erfgoed.

Er zijn verschillende EU-projecten die werken aan de verbetering van de kennisbasis over aanpassing aan cultureel erfgoed. Hier zijn een paar voorbeelden:

Het CLIMATE FOR CULTURE-project is een onderzoeksproject dat tot doel heeft nieuwe instrumenten en methoden te ontwikkelen om de impact van klimaatverandering op cultureel erfgoed te beoordelen. Het project omvat casestudy’s in verschillende regio’s van Europa en is gericht op het verbeteren van het inzicht in de kwetsbaarheid van cultureel erfgoed voor de gevolgen van klimaatverandering en het ontwikkelen van aanpassingsstrategieën.
Het ROCK-project, dat staat voor "Regeneratie en optimalisatie van cultureel erfgoed in creatieve en kennissteden", is een onderzoeksproject dat tot doel heeft nieuwe modellen voor duurzame stedelijke ontwikkeling te ontwikkelen en te testen die prioriteit geven aan cultureel erfgoed. Het project omvat casestudy’s in steden in heel Europa en is gericht op het verbeteren van de weerbaarheid van cultureel erfgoed tegen de gevolgen van klimaatverandering, zoals overstromingen en extreme weersomstandigheden.
Het HERACLES-project, dat staat voor "HEritage Resilience Against CLimate Events on Site", is een onderzoeksproject dat tot doel heeft nieuwe technologieën en methoden te ontwikkelen en te testen om cultureel erfgoed te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering, zoals overstromingen, extreme weersomstandigheden en stijgende zeespiegels. Het project omvat casestudy’s in verschillende regio’s van Europa en is gericht op het verbeteren van de weerbaarheid van cultureel erfgoed tegen de gevolgen van klimaatverandering.
Het door de EU gefinancierde YADES-project heeft tot doel een netwerk van fellows op te leiden over de wijze waarop gebieden met cultureel erfgoed en historische steden hun weerbaarheid tegen klimaatverandering en daarmee samenhangende gevaren kunnen behouden en vergroten. De fellows worden opgeleid om een gedetailleerde kaart te ontwikkelen en te introduceren met visualisaties om het hele systeem van gevaren van atmosferische en andere schadefuncties aan historische gebouwen en gebieden te monitoren. De gegevens van het monitoringplatform zullen door middel van een simulatiesysteem worden geanalyseerd en aan de lokale autoriteiten worden verstrekt, zodat de nodige preventieve maatregelen kunnen worden genomen.

Ondersteuning van investeringen en financiering

Het cultureel erfgoed van Europa wordt ondersteund door een reeks beleidsmaatregelen, programma’s en financiering van de EU, met name het programma Creatief Europa. EU-beleid op andere gebieden, waarbij steeds meer rekening wordt gehouden met erfgoed, varieert van onderzoek, innovatie, onderwijs, milieu, klimaatverandering en regionaal beleid tot digitaal beleid. Bijgevolg is financiering voor cultureel erfgoed beschikbaar in het kader van Horizon Europa, Erasmus+, Europa voor de burger en de Europese structuur- en investeringsfondsen. De CulturEU-financieringsgids is beschikbaar als een interactieve online webtool en als een afdrukbare gids. Het omvat mogelijkheden in verband met ongeveer 20 EU-financieringsprogramma’s die projecten met een culturele en creatieve dimensie kunnen ondersteunen.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina over de EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

Ondersteuning van de uitvoering van de aanpassing

Instrumenten zoals erfgoedwaardebeoordelingen – bijvoorbeeld de UNESCO-werelderfgoedlijst en ICOMOS – kunnen worden gebruikt om de aanpassing aan de klimaatverandering te ondersteunen en mensen bewust te maken van het potentiële verlies van dergelijke prestigieuze activa. Het is ook belangrijk om verbindingen tot stand te brengen en te onderhouden tussen erfgoedbeheerders en onderzoekers op het gebied van wetenschap en communicatie op het gebied van klimaatverandering door voorbeelden van goede praktijken te delen. Er moet worden geïnvesteerd in de ontwikkeling van burgerwetenschap om het publiek in staat te stellen te helpen bij de wijdverbreide monitoring en registratie van effecten op erfgoedlocaties.

MRE van aanpassing

Volgens de zesde kaderrichtlijn water en het uitvoeringsverslag over de overstromingsrichtlijn lijkt de aandacht voor milieu en cultureel erfgoed sinds de eerste cyclus te zijn toegenomen, aangezien het percentage gebieden met een potentieel significant overstromingsrisico waar milieu en cultureel erfgoed niet relevant bleken te zijn, met ongeveer 10 procentpunten is gedaald. De samenvatting van de EU is hier te vinden.