Waterbeheer

Kernboodschappen

• Klimaatverandering beïnvloedt waterbeheer op meerdere manieren, variërend van veranderingen in neerslag en dus seizoensgebonden en jaarlijkse patronen in overstromingen en droogtes, beschikbaarheid of verdunningscapaciteit van water en heeft gevolgen voor onze gezondheid, de economische activiteiten en (zoet)waterafhankelijke ecosystemen.
• De EU heeft een goed ontwikkeld waterbeheerbeleid dat zowel waterkwaliteit als kwantiteitsbeheer omvat. De uitvoering ervan, die nauw samenhangt met op ecosystemen gebaseerde adaptatie en op de natuur gebaseerde oplossingen, wordt ondersteund door instrumenten zoals het instrument voor maatregelen om natuurlijk water vast te houden.
• Op Europees niveau wordt de vooruitgang op het gebied van waterbeheer regelmatig geëvalueerd op basis van nationaal gerapporteerde informatie. Deze evaluaties omvatten ook aspecten van klimaatverandering (aanpassing), maar concluderen dat extra inspanningen op dit gebied nodig zijn.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

Charles Garnett, Picture2050 /EEA

Waterbeheer heeft tot doel te zorgen voor voldoende waterkwantiteit voor huishoudens, economische sectoren, waaronder landbouw, vervoer en energie, en ecosystemen. Rivieren, meren en grondwater, estuariene wateren, maar ook overstromingszones of infiltratiegebieden zijn cruciale elementen voor ecosystemen, drinkwatervoorziening en afvalwaterbeheer, en vele economische sectoren en systemen, waaronder landbouw, vervoer en energie.

Klimaatverandering beïnvloedt het waterbeheer op verschillende manieren, waaronder veranderingen in de seizoensgebonden en jaarlijkse beschikbaarheid van water, verhoogde verdamping en toegenomen vraag. Lage waterstromen kunnen gevolgen hebben voor onze gezondheid, economische activiteiten en (zoet)waterafhankelijke ecosystemen.

Niet-duurzaam waterbeheer is een andere factor die van invloed is op ecosystemen. Niet-duurzame irrigatie leidt bijvoorbeeld tot uitputting van grondwater, veranderingen in wetlands en kusthabitat, verzilting van de bodem en indringing van zeewater (Europeseklimaatrisicobeoordeling).

Meer informatie over kustwaterbeheer is te vinden op de pagina Kustgebieden.

Beleidskader

In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 wordt benadrukt dat het belangrijk is ervoor te zorgen dat zoet water op duurzame wijze beschikbaar is, dat het watergebruik sterk wordt verminderd en dat de waterkwaliteit in stand wordt gehouden, en wordt gewezen op het risico van toenemende frequentie en ernst van extreme weersomstandigheden die leiden tot droogtes en overstromingen en bijgevolg tot grote economische schade. Daarom is het van bijzonder belang dat de gevolgen van de klimaatverandering in het waterbeleid van de EU in aanmerking worden genomen.

De in 2000 aangenomen kaderrichtlijn water (KRW), de eerste hoeksteen van het waterbeleid van de EU, is gericht op duurzaam waterbeheer op lange termijn op basis van een hoog niveau van bescherming van het aquatisch milieu door het bereiken van een goede ecologische toestand in alle waterlichamen. De richtlijn zelf verwijst niet expliciet naar de aanpassing aan de klimaatverandering. In 2009 waren de EU-lidstaten het er echter over eens dat klimaatgerelateerde bedreigingen en aanpassingsplanning moeten worden opgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen die in het kader van de KRW zijn opgesteld.

De overstromingsrichtlijn van de EU, die in 2007 is aangenomen, heeft tot doel overstromingen in de hele EU op coherente wijze te beoordelen en te beheren en in de uitvoering ervan rechtstreeks rekening te houden met de gevolgen van de klimaatverandering.  De lidstaten moeten het overstromingsrisico op hun grondgebied beoordelen en overstromingsrisicobeheerplannen opstellen waarin rekening wordt gehouden met de gevolgen van klimaatverandering.

Kwesties met betrekking tot waterschaarste en droogte zijn voor het eerst behandeld in de mededeling van de Europese Commissie (EC) over de aanpak van waterschaarste en droogte in de Europese Unie (2007) met het oog op de overgang naar een waterefficiënte en waterbesparende economie. In 2012 werd de mededeling "Blauwdruk voor de bescherming van de Europese watervoorraden" gepubliceerd, waarin de lidstaten worden aangemoedigd om het beheer van droogterisico's en klimaatveranderingsaspecten beter te integreren in hun toekomstige stroomgebiedbeheerplannen en bij de ontwikkeling van sectoroverschrijdende en multirisicobeheerplannen. De meest recente maatregel om waterschaarste te verminderen, is de nieuwe verordening inzake minimumeisen voor hergebruik van water die in 2020 is vastgesteld en die nieuwe regels bevat om hergebruik van water te stimuleren en te vergemakkelijken, met de nadruk op landbouwirrigatie. Voorts is de Commissie, in aansluiting op de nieuwe aanpassingsstrategie, van plan het watergebruik te helpen verminderen door de waterbesparingseisen voor producten te verhogen, waterefficiëntie en -besparingen aan te moedigen en het bredere gebruik van droogtebeheersplannen en duurzaam bodembeheer en landgebruik te bevorderen. Om de drinkwatervoorziening veilig te stellen, wordt in de herziene drinkwaterrichtlijn nu ook rekening gehouden met de gevolgen van klimaatverandering in de risicobeoordeling van voorzieningssystemen. In 2023 werd een nieuwe verordening inzake hergebruik van water vastgesteld om de alternatieve watervoorziening te verbeteren door hergebruik van water van stedelijke waterzuiveringsinstallaties.

Ter ondersteuning van de uitvoering van aanpassing in de stroomgebiedsbeheersplannen van de KRW is een leidraad voor de gemeenschappelijke uitvoeringsstrategie “River Basin Management in a Changing Climate”beschikbaar om ervoor te zorgen dat klimaatgerelateerde bedreigingen en aanpassingsplanning in de stroomgebiedsbeheersplannen worden opgenomen. In de plannen moet ten minste worden aangetoond i) hoe de prognoses inzake klimaatverandering de beoordeling van druk en effecten hebben onderbouwd, ii) hoe de monitoringprogramma’s zijn geconfigureerd om de gevolgen van klimaatverandering op te sporen, en iii) hoe de geselecteerde maatregelen robuust zijn voor de verwachte klimaatomstandigheden.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Er worden 36 grote klimaatrisico’s vastgesteld die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de waterbeheersector.

Versterking van de kennisbasis over de effecten van klimaatverandering op de wereldwijde hydrologische cyclus is essentieel voor duurzaam waterbeheer. Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability actualiseert dit kader en benadrukt de verschillende gevolgen van door de mens veroorzaakte klimaatveranderingseffecten in de watersector. De incrementele risico’s, effecten en kwetsbaarheden in de watersector in verband met de opwarming van de aarde met 1,5 °C en 2 °C worden in plaats daarvan geïllustreerd in een ander specifiek IPCC-verslag (GlobalWarming of 1.5 °C — Climate-ADAPT (europa.eu)).

Om de watervoorraden aan te passen aan de klimaatverandering werken de EG en de lidstaten samen om de kennisbasis te verbeteren. Veel van de informatiebronnen worden gecombineerd in het Water Information System for Europe (WISE).

Het Europees Milieuagentschap heeft in verschillende verslagen relevante informatie over de gevolgen van klimaatverandering in Europa gecombineerd. In het verslag over klimaatverandering, effecten en kwetsbaarheid 2016  wordt gekeken naar de gevolgen van klimaatverandering voor ecosystemen en de samenleving in het verleden en naar de prognoses, met inbegrip van de gevolgen voor de watersector. Het rapport over overstromingsrisico's en kwetsbaarheid voor het milieu 2016 richt zich op de rol van overstromingsgebieden bij overstromingsbescherming, waterbeheer en natuurbescherming. Evenzo wordt in het verslag van 2020 over Europese overstromingsgebieden aangetoond dat natuurlijke overstromingsgebieden de verwezenlijking van meerdere EU-beleidsdoelstellingen ondersteunen. Het in 2021 gepubliceerde rapport Nature-based solutions (NbS) in Europe bevat een hoofdstuk over waterbeheer.

Het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) heeft een verslag gepubliceerd over de gevolgen van de klimaatverandering en de aanpassing aan de klimaatverandering in Europa in 2020, waarin verschillende hoofdstukken over watervoorraden zijn opgenomen. Het rapport concludeert dat Zuid-Europa wordt geconfronteerd met een afname van de beschikbaarheid van water en bijgevolg een toename van de waterschaarste. Droogte zal vaker voorkomen, langer duren en intenser worden in zuidelijke en westelijke delen van Europa en rivier- en kustoverstromingen zullen waarschijnlijk toenemen als gevolg van de klimaatverandering. Dit overzichtsverslag wordt aangevuld met een reeks specifiekere verslagen met meer gedetailleerde informatie over de verschillende effecten op de watervoorraden:

• Klimaatverandering en Europese watervoorraden
• Gevolgen van de opwarming van de aarde en droogte in de EU
• Opwarming van de aarde en de menselijke gevolgen van extreme hitte en koude in de EU
• Aanpassing aan het toenemende overstromingsrisico aan de kust in de EU in het kader van de klimaatverandering
• Aanpassing aan het toenemende overstromingsrisico van rivieren in de EU in het kader van de klimaatverandering

Het JRC heeft in 2018 ook een conceptueel kader voor de beoordeling en het beheer van droogterisico’s gepubliceerd en heeft onlangs de effecten van waterbesparende maatregelen op de watervoorraden van Europa geanalyseerd, waarbij het concludeerde dat een hoger ambitieniveau van waterefficiëntiemaatregelen nodig is om de gevolgen van de klimaatverandering voor de watervoorraden te verminderen. Voorts heeft het JRC het Europees waarschuwingssysteem voor overstromingen (EFAS) ontwikkeld, dat meer dan 48 uur van tevoren voorziet in probabilistische informatie over overstromingen. Dit portaal wordt gebruikt door noodmanagers in heel Europa.

Met behulp van door de EU gefinancierde programma's zoals Horizon 2020, LIFE (milieu- en klimaatactie) en Interreg verbeteren veel lidstaten de kennisbasis over watergerelateerde aanpassingsstrategieën, -beleidslijnen en -maatregelen door middel van verschillende projecten. De verwachte toename van hydrologische extremen als gevolg van de gevolgen van klimaatverandering is hier van bijzonder belang. In het IMPREX-projectontwikkelden projectpartners bijvoorbeeld innovatieve benaderingen en om te helpen bij het verbeteren van het vermogen om te anticiperen en te reageren op toekomstige hydrologische extreme gebeurtenissen. Het OPERANDUM-project werkt aan de vermindering van hydrometeorologische risico's in Europese gebieden door middel van gezamenlijk ontworpen, gezamenlijk ontwikkelde, ingezette, geteste en gedemonstreerde innovatieve groene en blauw/grijs/hybride NbS. Het RECONECT-project heeft tot doel het Europese referentiekader voor NbS voor hydrometeorologische risicovermindering snel te verbeteren door grootschalige NbS in plattelands- en natuurgebieden aan te tonen, te relateren, op te schalen en te exploiteren.

Sommige projecten zijn specifiek gericht op het verbeteren van het beheer van overstromingen of waterschaarste. Het SCOREwater-project is gericht op de invoering van digitale diensten om het beheer van afvalwater, stormwater en overstromingen te verbeteren om de veerkracht van steden tegen klimaatverandering te vergroten. Het LIFE UrbanStorm-project faciliteert de ontwikkeling en uitvoering van geïntegreerde benaderingen voor strategieën en actieplannen voor aanpassing aan de klimaatverandering om de klimaatbestendigheid van Estse gemeenten te vergroten, met name hun vermogen om plotselinge overstromingen te beheersen. Het SPONGE 2020-project heeft een toolbox, een begeleidingspakket en een grensoverschrijdend actieplan opgeleverd ter ondersteuning van de betrokkenheid van belanghebbenden en participatieve acties bij de aanpassing aan de klimaatverandering om stedelijke overstromingen beter te beheersen. Het probleem van waterschaarste wordt bijvoorbeeld aangepakt door het W2W - Water to Water-project dat een innovatief ontziltingssysteem bevordert om waterschaarste in het Middellandse Zeegebied aan te pakken of het DRYvER-project dat gericht is op het ontwikkelen van strategieën om de effecten van klimaatverandering te verzachten en aan te passen bij het drogen van riviernetwerken, waarbij hydrologische, ecologische (inclusief NBS), sociaal-economische en beleidsperspectieven worden geïntegreerd.

Meer informatie over vroegere en lopende projecten is te vinden op het WISE-portaal en de CORDIS-databank.

Ondersteuning van investeringen en financiering

In december 2020 werd het nieuwe meerjarig financieel kader voor de jaren 2021-2027 gepubliceerd; het biedt een aantal financieringsmogelijkheden in de watersector. Onderzoeks- en innovatieprojecten kunnen worden gefinancierd via het programma Horizon Europa. De EU-missie voor aanpassing aan de klimaatveranderingondersteunt regio’s, steden en lokale overheden bij hun inspanningen om veerkracht op te bouwen tegen de gevolgen van de klimaatverandering, door financiering te verstrekken als onderdeel van Horizon Europa, de EU-kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie. Regio’s en lokale overheden in met Horizon Europa geassocieerde landen of in landen die onderhandelen over associatie met Horizon Europa kunnen bij de missieacties worden betrokken. Bedrijven kunnen ook in aanmerking komen om deel te nemen, bijvoorbeeld als innovators die innovatieve oplossingen of klimaatdiensten aanbieden. Financieringsmogelijkheden zijn te vinden op het financierings- en aanbestedingsportaal, met name in het kader van het werkprogramma 2023-2024 van Horizon Europa.

Verdere financiering is beschikbaar via het LIFE-programma voor milieu en klimaatactie, dat onder meer gericht is op de overgang naar een duurzame klimaatneutrale en veerkrachtige economie en op de bescherming, het herstel en de verbetering van de waterkwaliteit. Het programma omvat een subprogramma “Mitigatie van en aanpassing aan klimaatverandering” en financiert innovatieve technologieën, de ontwikkeling van beste praktijken en activiteiten ter ondersteuning van de uitvoering van op regionaal, multiregionaal of nationaal niveau ontwikkelde milieu- en klimaatplannen. Er is ook financiering beschikbaar via het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, dat samenwerkingsactiviteiten tussen regio’s in verschillende lidstaten ondersteunt (zie Interreg-programma’s). Een andere belangrijke financieringsbron voor de watersector is het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling, dat deel uitmaakt van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en een duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen en klimaatactie aanmoedigt, en projecten ondersteunt die gericht zijn op acties die gericht zijn op het herstel, het behoud en de verbetering van ecosystemen in verband met land- en bosbouw met een positief effect op de biodiversiteit, de bodem, het water en de lucht.

Ondersteuning van de uitvoering

In het kader van de waterblauwdruk is een begin gemaakt met de totstandbrenging van waterbalansen op EU-niveau die de weg hebben vrijgemaakt voor een nauwkeurigere kwantificering van de druk op de watervoorraden en van sectorale/geografische variaties. In dit verband is een specifieke leidraad voor de toepassing van waterbalansen beschikbaar. Bovendien is het Europees platform voor maatregelen voor het behoud van natuurlijk water een platform dat de uitvoering van het Europees milieubeleid inzake groene infrastructuur ondersteunt als een manier om bij te dragen aan geïntegreerde doelstellingen op het gebied van natuur- en biodiversiteitsbehoud en -herstel en landschapsarchitectuur.

Bovendien wordt het gebruik van NbS en groene infrastructuur sterk bevorderd op EU-niveau. In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 wordt gesteld dat NBS bijzonder geschikt zijn om de klimaatbestendigheid tegen watereffecten te vergroten en wordt het gebruik ervan bij de uitvoering van de KRW en de KRW bevorderd.

MRE van aanpassing

De beheersplannen voor stroomgebiedbeheerplannen en stroomgebiedbeheerplannen die op basis van de kaderrichtlijn water en de kaderrichtlijn water zijn opgesteld, moeten door de Europese lidstaten worden herzien volgens een cyclische aanpak van zes jaar. Na elke bijwerking moet de Europese Commissie aan het Europees Parlement en de Raad verslag uitbrengen over de voortgang bij de tenuitvoerlegging van deze richtlijnen. Deze verslagen bevatten informatie over de wijze waarop de lidstaten bij het opstellen van de plannen rekening hebben gehouden met de gevolgen van de klimaatverandering. Het meest recente verslag werd in 2021 aangenomen en is het zesde verslag over de tenuitvoerlegging van de kaderrichtlijn water en de overstromingsrichtlijn. Met betrekking tot de uitvoering van de KRW stelt de Europese Commissie dat het verantwoorden van de gevolgen van klimaatverandering een belangrijke uitdaging blijft in de volgende uitvoeringscycli van de KRW. Hoewel de meeste lidstaten bij de ontwikkeling van de laatste SGBP’s rekening hebben gehouden met de klimaatverandering, is de doeltreffendheid van de klimaattoetsingsmethoden onduidelijk en worden groene infrastructuur en waterretentiemaatregelen over het algemeen onderbenut.  In de eerste uitvoeringscyclus van het kaderbesluit heeft een groot deel van de lidstaten ten minste enkele aspecten van klimaatverandering in aanmerking genomen, maar de gevolgen ervan niet grondig aangepakt. Het kaderbesluit vergt meer aandacht voor de gevolgen van klimaatverandering vanaf de tweede cyclus. In het verslag wordt bijvoorbeeld aanbevolen de coördinatie met de nationale aanpassingsstrategieën te versterken.