Diversificatie van visserij en aquacultuur

Diversificatie van de visserij en de aquacultuur betekent een aanzienlijke verandering in de productieactiviteit als reactie op veranderingen in de beschikbaarheid van visbestanden (voor de visserij) en/of in de milieutoestand van het mariene systeem als gevolg van klimatologische en andere uitdagingen. Diversificatiestrategieën omvatten een verschuiving naar alternatieve soorten of – in het geval van aquacultuur – nieuwe genetische stammen, alsook naar beheerspraktijken die beter geschikt zijn voor veranderde omstandigheden. Het aanpassingsproces kan ook (tijdelijke of permanente) initiatieven voor bedrijfsdiversificatie buiten de sector omvatten. Dit omvat de ontwikkeling van nieuwe visserijgerelateerde activiteiten (bv. ecotoerisme met vissersvaartuigen) die marktdeelnemers aanvullende inkomstenbronnen bieden en initiatieven ter ondersteuning van milieubescherming (bv. gezamenlijk beheer van beschermde mariene gebieden). Andere mogelijkheden zijn de verschuiving van visserij naar aquacultuur of de overgang van mariene aquacultuur naar aquacultuur in het binnenland. Diversificatie is een proces dat wordt uitgevoerd door individuele lokale producenten of beter door netwerken en verenigingen van producenten met een sterker ondernemersvermogen, die profiteren van sectoroverschrijdende samenwerking met andere verwante bedrijven (bv. markt, toerisme) en van de steun van overheidsinstanties.

Wat de visserij betreft, omvatten de acties de aanpassing van vistuig (nieuw duurzaam vistuig of flexibel vistuig waarmee verschillende soorten kunnen worden gevangen, beter aangepast aan gewijzigde omstandigheden, in verschillende omgevingen) en de aanpassing van vaartuigen die de visbestanden op verschillende locaties kunnen nastreven, waardoor de mobiliteit van vissers toeneemt naarmate de verdeling van de visbestanden verschuift met veranderende oceaanomstandigheden.

Voor aquacultuur kunnen veranderingen in gekweekte soorten en/of verschillende genetische stammen bijdragen tot het verminderen van de kwetsbaarheid van de sector voor klimaatverandering, door over te schakelen op klimaatbestendigere organismen die beter groeien onder veranderde omstandigheden. Zoute indringers en stormvloeden zullen bijvoorbeeld de kweek van brak water en euryhalinesoorten bevorderen, terwijl hoge watertemperaturen en troebelheid soorten kunnen bevoordelen die lage opgeloste zuurstofniveaus verdragen. Andere veranderingen in de aquacultuurpraktijken worden steeds meer bevorderd om de milieuprestaties, de productiviteit en de winstgevendheid van de aquacultuurproductie te verbeteren, wat resulteert in positieve effecten op de mitigatie van en de aanpassing aan de klimaatverandering, zelfs wanneer klimaatverandering niet expliciet wordt genoemd als een van de belangrijkste factoren. Voorbeelden hiervan zijn recirculerende aquacultuursystemen, geïntegreerde multitrofische aquacultuur en offshore-aquacultuur die extra mogelijkheden bieden voor het gebruik van nieuwe soorten of stammen in de aquacultuur. Risicogebaseerde zonering en situering van aquacultuur, met inbegrip van risico’s als gevolg van klimaatvariabiliteit en -verandering, kan diversificatie ondersteunen wanneer nieuwe productiegebieden worden onderzocht, waarbij economische verliezen worden vermeden als gevolg van keuzes die niet naar behoren rekening houden met alle zorgen en risico’s. Diversificatie van de aquacultuur was het toepassingsgebied van een technische workshop van de FAO die in juni 2016 in Rome werd gehouden en waarin de nadruk werd gelegd op haar rol om veerkracht te bieden in het licht van een veranderend klimaat en andere externe factoren, door economische, sociale en ecologische verzekeringen toe te voegen aan aquacultuursystemen.

Het is van groot belang dat diversificatiemaatregelen de visserij-inspanning niet verhogen en in overeenstemming zijn met de doelstellingen van het gemeenschappelijk visserijbeleid, dat gericht is op duurzame visserij en de instandhouding van visbestanden en mariene hulpbronnen. In ieder geval moet de diversificatie van gevangen of gekweekte soorten wetenschappelijk onderbouwde beoordelingen volgen met betrekking tot de gezondheid van ecosystemen, bioveiligheid en biobeveiliging, alsook uitgebreide economische en sociale studies. Bovendien mag diversificatie van producten en systemen op middellange termijn niet leiden tot een grotere kwetsbaarheid van de sector om op korte termijn voordelen te behalen. Niet-duurzame praktijken, zoals visserij buiten de duurzaamheidsgrenzen of op een nieuwe locatie zonder duurzaamheidsgaranties of zonder duurzaam vistuig, zijn voorbeelden van onaangepaste reacties op de uitdagingen van klimaat- en andere veranderingen, met schadelijke gevolgen op lange termijn voor bestanden en mariene ecosystemen.

Diversificatie van aquacultuur- en visserijproducten impliceert ook diversificatie van markten die zich moeten aanpassen aan de uitdagingen en kansen die de klimaatverandering met zich meebrengt. In dit verband omvatten de acties maatregelen die erop gericht zijn de perceptie van de consument ten aanzien van visserijproducten met een duurzaamheidsmerk te vergroten en het gedrag van de consument te veranderen. De vraag van de consument naar alternatieve soorten moet worden aangemoedigd en de verkoop van vangsten van nieuwe soorten moet worden bevorderd, zoals ook blijkt uit casestudy’s die zijn ontwikkeld in het kader van de door Horizon 2020 gefinancierde ClimeFish (bv. Adriatische Zeevisserij, Visserij ten westen van Schotland).

Alle diversificatieactiviteiten die in deze optie zijn opgenomen, moeten de druk op overbeviste visbestanden helpen verlichten en de overgang ondersteunen naar nieuwe zakelijke kansen die afhankelijk zijn van minder kwetsbare hulpbronnen. In dit verband geven de resultaten van het door Horizon 2020 gefinancierde Muses-project, dat gericht was op het verkennen van de mogelijkheden voor meervoudig gebruik in de Europese zeeën, verschillende voorbeelden van diversificatie van de visserij in de richting van ecotoerismegerelateerde activiteiten, die bijdragen tot het verminderen van de visserijdruk, het bevorderen van duurzame visserijpraktijken en het bieden van aanvullende inkomstenbronnen voor vissers.

Vissers en aquacultuurexploitanten, met name geclusterd in coöperatieve verenigingen, zijn de belangrijkste actoren voor diversificatie die ook kunnen profiteren van andere commerciële activiteiten (verwerkingsindustrie, marketingorganisaties) en van consumentenverenigingen om onderling overeengekomen doelstellingen te bereiken. Overheidsinstanties, zoals besluitvormers en regelgevers, die lokaal Europees en nationaal beleid uitvoeren en vergunningen voor nieuwe activiteiten afgeven, kunnen een belangrijke rol spelen door het diversificatieproces mogelijk en flexibeler te maken.

Voor het gebruik van vistuig en vaartuigen die zijn aangepast om verschillende soorten en/of in verschillende habitats te vangen, kunnen grotere vaartuigen nodig zijn voor langere reizen en aanzienlijke investeringen in de ontwikkeling van vistuig. Langere reizen en langere tijd op zee betekenen ook hogere kosten voor brandstof en bemanningslonen en een grotere blootstelling aan risico’s. In dit verband moet bij de ontwikkeling van nieuwe praktijken rekening worden gehouden met de duurzaamheidsbeginselen van het gemeenschappelijk visserijbeleid en mogen deze niet leiden tot overexploitatie van visbestanden.

De toegang tot kapitaal en de kosten van nieuwe vaartuigen is een kritieke kwestie, met name voor kleinere ondernemingen, terwijl het veranderen van vistuig zelfs niet mogelijk is voor zeer gespecialiseerde vaartuigen zoals boomkorvaartuigen. Bovendien kan het veranderen van visgronden vaartuigen in de wateren van andere landen brengen, waardoor visserijovereenkomsten en grensoverschrijdend beheer voor de toewijzing van quota nodig zijn.

Voor aquacultuur zijn de kosten van de ontwikkeling van technieken voor het kweken van nieuwe soorten en de tijd die nodig is om deze soorten op de markt te brengen aanzienlijke beperkingen, evenals wettelijke en beheersbeperkingen, die veranderingen en flexibiliteit belemmeren.

In het algemeen kunnen onderzoeksontwikkeling en technologische innovaties, ook aangemoedigd door overheidsinvesteringen, helpen bij het vinden van alternatieve soorten, aan het klimaat aangepaste stammen en nieuwe landbouw- of oogstsystemen, die de gevoeligheid voor klimaatverandering verminderen. Voor diversificatie in de aquacultuur, met name naar nieuwe productietechnologie en nieuwe geografische gebieden, zijn de belangrijkste succesfactoren geschikte wettelijke voorschriften en mogelijk stimulansen die technologische ontwikkeling en bedrijfsveranderingen aanmoedigen.

Voorlichtingscampagnes en educatieve activiteiten kunnen bijdragen tot gedragsveranderingen van consumenten, waardoor markten worden opengesteld voor nieuwe soorten. Opleidingsinitiatieven voor vissers en aquacultuurexploitanten kunnen ook het diversificatieproces bevorderen en nieuwe zakelijke kansen aanmoedigen, ook op het gebied van toerisme.

Informatie over de kosten ontbreekt over het algemeen in bestaande voorbeelden van aanpassing, ook gezien het feit dat er weinig bewijs is van diversificatie-initiatieven die momenteel worden gebruikt in reactie op klimaatverandering. De kosten zullen naar verwachting zeer variabel zijn, gezien de verschillende diversificatiemogelijkheden die in deze aanpassingsoptie zijn opgenomen. Investeringskosten voor het veranderen van producten en systemen worden gerapporteerd als belangrijke aanpassingsbeperkingen, met name voor kleine ondernemingen.

In het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid van de EU ondersteunt het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur (EFMZVA) de Europese visserij- en aquacultuursector in de richting van duurzamere visserijpraktijken en kustgemeenschappen bij de diversificatie van hun economieën. Hoewel het EFMZVA niet specifiek verband houdt met klimaatverandering, ondersteunt het (overeenkomstig prioriteit 3 van de EFMZVA-verordening) vanuit de gemeenschap geleide strategieën voor lokale ontwikkeling die gericht zijn op de diversificatie van lokale gemeenschappen (artikel 30). Volgens het werkdocument van de diensten van de Commissie over de beginselen en aanbevelingen voor de integratie van overwegingen inzake aanpassing aan de klimaatverandering in de operationele programma's van het EFMZV (SWD(2013) 299 final) kan dit ertoe leiden dat de druk op de visbestanden wordt verlicht en bedrijven worden opgericht die bestand zijn tegen de huidige en verwachte veranderingen in de klimatologische omstandigheden.

Informatie over tijdsbestekken in verband met aanpassingsstrategieën en evaluaties van succes in de visserij- en aquacultuursector ontbreekt vaak. Er is meer onderzoek nodig om de tijd van aanpassing te beoordelen. De tijd hangt ook af van verschillende soorten acties en varieert van geplande aanpassingsacties (met betrekking tot governance, wets- en beleidswijzigingen) tot reactieve aanpassing, met inbegrip van autonome modernisering van visserij- en aquacultuursystemen als reactie op klimaatschommelingen.