Herstel van de kustduinen

Kustduinen en de bijbehorende natuurlijke graslandgemeenschappen fungeren als een barrière tegen stormvloeden door overstromingen en kusterosie te verminderen. Erosie is een natuurverschijnsel dat wordt veroorzaakt door wind- en kustgolven; maar het wordt nog verergerd door menselijke activiteiten zoals kustverstedelijking en niet-duurzaam toerisme. Klimaatverandering versterkt de erosie van duinen door toegenomen stormen, zwaar weer, overstromingen en zeespiegelstijging. Duinbouw-, versterkings- en rehabilitatiemaatregelen zijn bedoeld om de zandkeringsfuncties van duinen te herstellen om voordelen te behalen op het gebied van kustbescherming. 

Duinbouw en -versterking kunnen de volgende processen omvatten: 

• Aanplant van duingras: duingrassen planten om de windsnelheid over het oppervlak te verminderen en daardoor zand op te vangen en vast te houden. Het planten van vegetatie helpt om duinen te stabiliseren, bevordert duinherstel en kan worden gebruikt na stormschade. Als alternatief kan vegetatie worden geplant wanneer nieuwe embryonale duinen hoog genoeg worden. Zo ontstaat aan de zeezijde van bestaande duinen een buffer tegen erosie tijdens stormvloeden. Over het algemeen is het aantal plantenrassen dat op duinen kan worden geplant relatief klein. Geselecteerde soorten moeten bestand zijn tegen verzilting, wind en zoutgehalte. Wanneer de grasbedekking is vastgesteld, kan deze zelfvoorzienend worden. Regelmatige monitoring en herbeplanting zijn noodzakelijk. 
• Duin rieten: het oppervlak van het duin bedekken met plantenresten en takken om zand te stabiliseren, zandaanwas aan te moedigen en duinvegetatie te beschermen. Materialen kunnen handmatig of mechanisch op de grond worden geplaatst. De input van organisch materiaal bevordert de ontwikkeling van planten en gras. 
• Duinafrastering: bouw van hekken langs de zeezijde van het duin om de windsnelheid op het oppervlak te verminderen en de afzetting van getransporteerd sediment te bevorderen. Hekken zijn vaak gemaakt van hout. Afhankelijk van de lokale omstandigheden kunnen ze ook ander materiaal gebruiken (waaronder bijvoorbeeld gebruikt visgaas). Duinafrastering kan ook de afzetting van organisch materiaal en de daaruit voortvloeiende groei van grassen en andere planten verhogen. Hekken kunnen ook fungeren als barrières tegen golfslag. Deze techniek is niet geschikt voor alle soorten duinen: de installatie van hekken is moeilijk op steile hellingen en in zeer instabiele gebieden. Ook kan onderhoud complex zijn in toeristische gebieden die veel bezoekers verwelkomen. 
• Hybride combinaties van een dijkkern in een duin: dit is een combinatie van harde door de mens gemaakte structuren met zand, duinen en vegetatie. Dit bootst natuurlijke landvormen na in esthetische en de meeste functionaliteiten, en het is veel beter bestand tegen erosie en overstromingsbestendig. 

Deze methoden zijn complementair en worden meestal gecombineerd: Het planten van gras vereist meestal omheiningen en rieten om te slagen. Interventies op duinen zijn effectiever wanneer ze worden geïntegreerd met het herstel of de versterking van de volledige kustdoorsnede. Dit omvat retro-dune natte gebieden en geconsolideerde duinen met struik- en boomvegetatie. Het planten van gras kan nuttig zijn om harde afweermiddelen zoals schanskorven, hout of rotsstructuur te verbergen. 

Kunstduinen zijn aangelegde structuren die de vorm van natuurlijke duinen reproduceren, vaak op een kettingachtige manier. Ze zijn gebouwd met zand uit een extern brongebied. Ze worden gevormd tot duinen met behulp van bulldozers, duinvoeding of andere middelen. Dit gebeurt vaak tegelijk met strandvoeding en kan zelfs worden geïntegreerd in grotere interventieprojecten voor kustverdediging, waarbij verschillende groene en grijze oplossingen worden gecombineerd en coördinatie op verschillende bestuursniveaus vereist is (zie ook Aanpassing van geïntegreerde kustbeheerplannen). 

Duinbouw kan belangenconflicten over landgebruik veroorzaken. Landeigenaren willen misschien graag het uitzicht op zee behouden zonder het toerisme langs de kust te belemmeren. Omgekeerd vereist duinbouw of -restauratie vaak dat gebieden dicht bij de kust worden beschermd tegen massatoerisme. Schermen om verstoring door mensen te voorkomen of zandtransport tot een minimum te beperken, kunnen nodig zijn. Schermen en rieten kunnen een negatieve invloed hebben op de landschapsesthetiek en kunnen daarom controversieel zijn in toeristische plaatsen. Een andere zorg is dat zand van duinbouw ongewenst kan worden afgezet in nabijgelegen woon- of commerciële gebieden. Betrokkenheid van belanghebbenden in een vroeg stadium van het project (waarbij lokale overheden en marktdeelnemers betrokken zijn) kan helpen deze conflicten tot een minimum te beperken. De betrokkenheid van toeristische actoren bij initiatieven voor duinherstel kan de ontwikkeling stimuleren van nieuwe initiatieven voor duurzaam toerisme of ecotoerisme die op hun beurt kunnen bijdragen tot het behoud van duinen. 

Omgekeerd kunnen duinbouw-, versterkings- en rehabilitatieprojecten ook een kans bieden om lokale belanghebbenden en bezoekers bewust te maken. Duinbouw en -versterking omvatten niet noodzakelijkerwijs een proces van inspraak van het publiek. Dit hangt af van de instandhoudingsdoelstellingen van het gebied – waarvoor eigenaars, landbeheerders of natuurbeschermings-ngo’s wel moeten worden betrokken bij het vaststellen van instandhoudingsdoelstellingen. Als het gebied achter de duinen een natuurgebied is, willen natuurbeheerders mogelijk betrokken worden bij de vorming of versterking van duinen om ervoor te zorgen dat de natuurbeschermingsdoelstellingen van het gebied door het proces worden gehaald. Deelname aan overstromingsrisicobeheer is vereist op grond van de overstromingsrichtlijn (2007/60/EG). Duinbouw en -versterking kunnen worden opgenomen in de maatregelen die zijn opgenomen in de overstromingsrisicobeheerplannen in het kader van deze richtlijn, waardoor deelname aan het planningsproces vereist is. 

Succesfactoren: 

• Als ze goed worden beheerd, kunnen duinen een hoge mate van bescherming bieden tegen overstromingen en erosie. 

• Ze bieden ook waardevolle habitats voor dier- en plantensoorten. Duinherstel of de aanleg van kunstmatige duinen is gunstig voor het strandecosysteem. In sommige gevallen kunnen kunstmatige duinen de recreatieve waarde van het strand herstellen. 
• Duin rieten, omheiningen en gras planten zijn goedkope oplossingen om duinerosie te verminderen. 
• Materialen die voor rieten worden gebruikt, kunnen ook biologisch afbreekbaar zijn en kunnen bijdragen aan een circulaire of milieuvriendelijke onderhoudsstrategie. 
• Zand en vegetatie zorgt voor een natuurlijke uitstraling van door de mens gemaakte structuren als ze integreren met de duinen. 
• Duinbouw en -versterking kunnen worden gecombineerd met strandvoeding, om de veerkracht van de kust en het natuurlijke landschap van de kustlijn te verbeteren. 

• Duinbouw kan looppaden en smalle paden omvatten die versterkte of kwetsbare gebieden kunnen omzeilen en bijdragen aan ecotoerisme of lokale ecosysteemdiensten. 

Beperkende factoren: 

• Grasaanplant en rieten minder kans van slagen als erosie is zeer ernstig, en methoden zijn ook arbeidsintensief. Deze optie heeft een beperkte levensduur en vereist frequent onderhoud (het vervangen van planten, het plaatsen van meststoffen, het vervangen van weggeblazen takken, reparatie na vandalisme enz.). 
• Het rieten moet worden beperkt, aangezien het vervoer door machines tot achteruitgang leidt; hoewel hekken meestal zijn gemaakt van afbreekbaar hout, gebruiken ze ook draden en soms plastic dat op lange termijn hinderlijk kan zijn. 
• Rieten is bevorderlijk voor invasieve plantensoorten die in voedingsrijke gronden kunnen groeien en inheemse soorten kunnen inhalen. 

• Bouw van hekken en rieten kan de toegang tot het duin en het strand beperken 
• Rieten en hekken veranderen ook het natuurlijke visuele aspect van het duin, wat een negatieve invloed kan hebben op de toeristenstromen en recreatieve activiteiten. Daarom moeten er op de site adequate informatiepanels en bewustmakingsinitiatieven worden uitgevoerd om bezoekers te helpen de milieuwaarde van deze interventies te begrijpen 
• De natuurlijke dynamiek van zowel de duinen als de gebieden erachter kan worden belemmerd door sterke wind- of watererosie. Het combineren van beplanting met het creëren van landschapsarchitectuur met gecontroleerde windafwijkingen die zandafwijkingen in het binnenland mogelijk maken, kan dergelijke erosieverliezen sterk tegengaan en een opwindend landschap voor de bezoekers genereren. Dit vereist echter voldoende landoppervlak en kennis van de lokale windpatronen in het planningsproces.  

De uitvoeringskosten zijn afhankelijk van de duinbouwstrategie. De kosten van rieten en planten kunnen laag zijn, omdat het gebruikte materiaal goedkoop is. De beperkte levensduur ervan brengt echter lopende onderhoudskosten met zich mee, die met name arbeidskosten met zich meebrengen. De kosten zijn ook afhankelijk van de locatie en toegankelijkheid van de site. De eenheidsprijs voor duinreconstructie (zandtransport en voeding) kan variëren van 6,90-17,10€/m 3 ,, afhankelijk van de oorsprong van het sediment, de locatie van het duin en de vervoersactiviteiten. Omgekeerd is het moeilijker om de onderhoudskosten en de kosten van herbegroeiing in te schatten, omdat deze sterk afhankelijk zijn van de plantentypologie en de gebruikte strategie. Beschermende aanplant met kruidachtige lokale, niet-invasieve planten om oppervlakteerosie te beheersen, kan 11-28 €/m 2kosten (Fernández-Montblanc,et al., 2020). 

Duinbouw- en versterkingskosten zijn laag in vergelijking met de kosten van harde verdedigingsoplossingen, zoals dijken en zeeweringen. Bovendien wordt van deze optie een breed scala aan nevenvoordelen verwacht, naast kustverdediging. Zandduinen vormen een waardevolle kusthabitat voor planten en dieren, behouden de biodiversiteit en stimuleren de duurzame ontwikkeling van kustgebieden, met bijzondere aandacht voor ecotoerisme. 

Bepaalde soorten natuurlijke duinen worden in bijlage I bij de habitatrichtlijn van de EU aangemerkt als natuurlijke habitat van EU-belang. Duinversterking en -herstel, en in sommige gevallen ook duin(her)aanleg, kunnen deel uitmaken van het beheersplan voor gebieden die beschermd zijn in het kader van Natura 2000 n etwork van de EU. De EU-overstromingsrichtlijn is van toepassing op zowel binnenwateren als alle kustwateren op het hele grondgebied van de EU. De richtlijn vereist dat de lidstaten in hun overstromingsrisicobeheerplannen rekening houden met langetermijnontwikkelingen, waaronder klimaatverandering, en met duurzame landgebruikspraktijken. Duinbouw en -versterking kunnen in deze plannen worden opgenomen als maatregelen om de impact van kustoverstromingen te verminderen. 

De uitvoeringstijd is afhankelijk van de gekozen duinreconstructieoptie. Het kan ongeveer 1 tot 5 jaar duren. Meer integrale veranderingen in het landschap kunnen langer duren als gevolg van implicatie voor de lokale landschappen en discussie met de belanghebbenden. Alle opties moeten onderhoudstijd na de implementatie omvatten om ervoor te zorgen dat de geplante of geplaatste elementen nog intact zijn. 

Levensduur is zeer variabel (5-25 jaar). Biologisch afbreekbare elementen die bij de interventies worden gebruikt, moeten regelmatig worden vervangen, terwijl duinen mogelijk periodiek moeten worden aangevuld met nieuw zand en periodieke herbeplanting nodig kan zijn om hun barrièrefunctie tegen erosie te versterken.