Adaptieve restauratie van de voormalige zoutfabriek in Camargue, Zuid-Frankrijk

Ongeveer 70% van de Camargue delta ligt op een hoogte van minder dan 1m, waardoor het gebied extreem kwetsbaar is voor overstromingen. Sinds de jaren 1860 is de Rhônedelta bijna voltooid gepolderd vanwege de bouw van dijken die historisch zijn gebouwd om te voorkomen dat de kustzone overstroomt. Dit veroorzaakte een sterke vermindering van de sedimentinput van de rivier de Rhône, waardoor duinvorming werd beïnvloed en kusterosie werd versneld. Bovendien werd het gebied Salin-de-Giraud intensief getransformeerd tijdens de periode van industriële zoutproductie (met grote transformaties tussen 1950 en 1970), met de creatie van verdampings- en kristallisatievijvers voor zoutwinning. De waterdynamiek en de ecologische omstandigheden zijn sterk veranderd: waterlichamen die werden gebruikt voor zoutwinning werden losgekoppeld van de omliggende sub-stroomgebieden, dijken langs de kust zorgden voor een volledige kunstmatige controle van zeewaterpieken en zeewater werd kunstmatig gepompt tijdens het voorjaar en de zomer.

De belangrijkste uitdagingen na de overname van het gebied door het Conservatoire du Littoral hielden daarom verband met een fundamentele verschuiving in de roeping van het gebied, van zoutproductie naar het behoud van wetlands door adaptief beheer en een NBS-aanpak.

Volgens een studie uit 2018 van het Geological and Mining Research Bureau (BRGM) zal de Camargue naar verwachting geleidelijk kwetsbaarder worden voor kusterosie en mariene onderdompelingsrisico's als gevolg van klimaatverandering. Extreme zeespiegelstijgingen, gedefinieerd als 100-jaar stormvloed, in het high-end zeespiegelstijging geregionaliseerde scenario (95e percentielprojectie van RCP 8,5) worden geprojecteerd tussen 1,6 en 1,8 m tegen 2100, volgens een studie ter beoordeling van het overstromingsrisico voor mediterrane UNESCO-werelderfgoedlocaties. Modellen van onderdompeling in zeewater gerelateerd aan extreme gebeurtenissen en geprojecteerde zeespiegelstijging werden uitgevoerd door de BRGM met behulp van LIDAR-beelden. Modellen dienden als leidraad voor de managementstrategie en het proces van rampenrisicovermindering.

De volgende beheersdoelstellingen werden vastgesteld voor het restauratieproject van de voormalige zoutfabriek in Camargue:

• de natuurlijke hydrologische werking van het systeem herstellen en het gebied opnieuw verbinden met de omliggende waterlichamen (binnenlagunes, de rivier de Rhône en de Middellandse Zee);
• herstel van de natuurlijke ecosysteemkenmerken van kustlagunes en zandstranden, met inbegrip van duinen, zoute vegetatie en kwelders;
• het gebied als broedplaats voor watervogels in stand te houden of uit te breiden;
• Implementeren van adaptief beheer om de kust te beschermen tegen stormen en zeespiegelstijging;
• Bijdragen aan duurzame ontwikkeling, met inbegrip van de ontwikkeling van ecotoerisme en recreatieve activiteiten.

Over het geheel genomen zijn de werkzaamheden uitgevoerd om de natuurlijke kenmerken en veerkracht van het ecosysteem te herstellen en zo een strategie voor “accommodatieruimte” te bevorderen in het licht van de klimaatverandering en de toegenomen risico’s op natuurrampen.

Het herstelproces werd opgezet door het Regionaal Natuurpark van de Camargue (coördinerend manager) in samenwerking met het Tour du Valat Research Institute en de National Society for Nature Protection (co-managers) onder auspiciën van het Conservatoire du Littoral (grondeigenaar).

Kunstmatig zeewater dat wordt gepompt in verdampingsvijvers die worden gebruikt voor zoutwinning, werd stopgezet en er werd een breed activiteitenplan vastgesteld en begonnen met de uitvoering ervan om de zwaartekrachtswaterstromen en andere natuurlijke processen te herstellen. Belangrijkste werken zijn onder meer: (i) kanaalbaggerwerken, (ii) aanleg van nieuwe en herstel van eerder bestaande verbindingen tussen voormalige zoutfabrieken en omliggende brakke en zoetwaterecosystemen, en (iii) stopzetting van dijken aan de kust waardoor het water zich vrij kan bewegen tussen lagunes van de voormalige zoutfabrieken en de Middellandse Zee. Bovendien zal de dijk die in 1859 werd gebouwd om mensen en eigendommen te beschermen, verder landinwaarts gelegen, worden aangepast om bescherming tegen overstromingen in de Rhônedelta te waarborgen.

Dergelijke hydraulische werken maken het mogelijk om het voormalige zoutwatersysteem opnieuw aan te sluiten op de lagunes in het nabijgelegen natuurreservaat Camargue en op de zee. De heraansluiting van waterlichamen leidt volgens een NBS-aanpak tot het op een natuurlijke manier hervormen van waterpaden. Nieuwe bodems en herstelde waterwegen worden “nieuwe” habitats voor vegetatie, vissen, vogels en andere in het wild levende populaties. Volgens deze aanpak zal het kustecosysteem naar verwachting veerkrachtiger worden om beter het hoofd te bieden aan de gevolgen van de stijging van de zeespiegel en zeestormen, met inbegrip van de daarmee gepaard gaande overstromingen.

De werkzaamheden zijn nog aan de gang; geplande acties voor de volgende toekomst zijn onder meer: i) verdere aanpassing van de dijken voor de bescherming van het binnenland, waarbij de ligging ervan wordt gewijzigd; ii) voortzetting van hydraulische restauratiewerken en iii) aanleg van fietsroutes voor duurzaam toerisme en recreatieve activiteiten. Nieuwe modellen om de analyse van het onderdompelingsrisico te verfijnen op basis van nieuwe kennisontwikkeling over zeespiegelstijging zullen naar verwachting in de toekomst als leidraad dienen voor deze acties.

Er wordt een milieumonitoring uitgevoerd om de hydrologische en ecologische dynamiek van het gebied te beoordelen en deze zal worden gehandhaafd om de doeltreffendheid van de nieuwe hydraulische werken die voor de nabije toekomst zijn gepland, te evalueren. Dit omvat de beoordeling van hydrologische en klimaatbufferfuncties van de herstelde ecosystemen, alsook trends in sommige biodiversiteitsindicatoren, zoals het voorkomen en de verspreiding van trekkende vissoorten.

Een dialoog met lokale actoren en inwoners van het nabijgelegen dorp Salin de Giraud werd opgezet om het bewustzijn en de acceptatie van de lokale gemeenschap te vergroten. Er werden openbare bijeenkomsten, rondleidingen, fototentoonstellingen en workshops georganiseerd, met de productie van informatiepanels, brochures en video’s om de bevolking naar behoren te informeren, het bewustzijn over klimaatverandering te vergroten en beheerskeuzes te delen.

Verschillende succesfactoren waren bevorderlijk voor de uitvoering van de herstelwerkzaamheden, met name omdat ze door de milieugemeenschap (hernaturalisatie van het ecosysteem), de wetenschappelijke gemeenschap (kennisontwikkeling) en de samenleving in het algemeen (buffergebied dat de gevolgen van stormen en zeespiegelstijging beperkt en nieuw gebied voor recreatieve activiteiten) als gunstig werden beschouwd. De mogelijkheid om overheidsmiddelen te besparen, te investeren in een goedkopere interventie in vergelijking met het onderhoud van dijken aan de kust, heeft deze aanpak zeker aangemoedigd.

Zelfs als er verschillende initiatieven werden georganiseerd om de lokale gemeenschap te informeren, stuitte de uitvoering van het restauratieproject op een zekere weerstand van de inwoners die moeite hadden om te accepteren dat de dijk aan de kust werd verlaten. De noodzaak om de communicatie en samenwerking met de nabijgelegen gemeenschap te verbeteren om de acceptatie te vergroten om de werken voort te zetten, kwam duidelijk naar voren.

Bovendien bestaan er verschillende onzekerheden over de reactie van het ecosysteem op de herstelinterventies vanwege een nog beperkt inzicht in de gevolgen van de stijging van de zeespiegel voor wetlands. De milieumonitoring van het gebied, die momenteel aan de gang is, draagt bij tot de verbetering van de bestaande kennis over het functioneren van ecosystemen en ondersteunt de doeltreffendheid van de NBS-aanpak. Meer realistische prognoses van de reactie van wetlands op klimaatverandering zouden kunnen helpen bij het ontwerpen van toekomstige doeltreffende beheersmaatregelen.

Vanuit economisch oogpunt werd de nieuwe beheersstrategie beschouwd als een goedkopere optie dan het integrale onderhoud van de dijken aan de kust. Een investering van 7 tot 13 miljoen euro, plus 80 tot 140 miljoen euro voor jaarlijks onderhoud, is geraamd om het binnendijksysteem te onderhouden en aan te passen (ongeveer 16 km lineaire uitbreiding). De kosten voor hydraulische heraansluitingswerken werden geraamd op minder dan 1,5 miljoen euro.

De voordelen van de restauratie zijn beoordeeld vanuit milieu-, sociaal en economisch perspectief. Vanuit ecologisch oogpunt wijzen de monitoringresultaten op een betere werking van de herstelde kustlagunes en moerasecosystemen: succesvolle opeenvolging van zoutmoerasvegetatie, gezonde benthische ongewervelde gemeenschap en ondergedompelde macrofytenbedekking in de lagunes, verbeterde hydrobiologische connectiviteit tussen de waterlichamen met een potentieel kwekerijrol en migratiepad voor vissoorten. Vanuit sociaal oogpunt biedt het gerestaureerde gebied recreatieve mogelijkheden voor de lokale gemeenschap en toeristen die vrij toegang hebben tot delen van de site, met een verhoogde esthetische en landschapswaarde van de Rhône-delta. Het project creëerde ook de mogelijkheid voor de ontwikkeling van nieuwe wetenschappelijke kennis over de dynamiek van wetlands aan de kust. De economische voordelen van het ecologisch herstel omvatten niet alleen een aanzienlijke vermindering van het gebruik van overheidsmiddelen voor de bescherming tegen overstromingsrisico’s, maar ook de verlening van meerdere ecosysteemdiensten die worden aangeboden door herstelde wetlands, met inbegrip van die welke verband houden met bovengenoemde toeristische en recreatieve activiteiten.

Technische werkzaamheden die nodig zijn voor het hydraulisch herstel van het gebied moesten na een eenvoudige milieueffectbeoordeling worden aangegeven of toegestaan om te voldoen aan de Natura 2000- en de kaderrichtlijn water van de EU.

Het kustherstelproject is volledig in overeenstemming met de richtsnoeren van de Direction départementale des territoires et de la mer (DDTM) van de Bouches-du-Rhône, de autoriteit die verantwoordelijk is voor het beheer van het risico van onderdompeling in de zee in de Camargue. De strategie bestaat erin de kustlijn vrij te laten bewegen met de natuurlijke vorming van zandbanken, terwijl de bestaande infrastructuur wordt onderhouden en versterkt om mensen en eigendommen verder landinwaarts te beschermen.

Restauratiewerkzaamheden begonnen in 2011 nadat het Conservatoire du littoral eigenaar werd van de site en ze zijn nog steeds aan de gang. Op basis van de huidige haalbaarheidsstudie zullen tegen 2022 nieuwe hydraulische herstelprogramma’s van start gaan om het zoetwaterbeheer aan de rand van de locatie te verbeteren.

Het herstel is een langetermijnproject dat wordt beschouwd als een continu, adaptief proces in reactie op de veranderende kustdynamiek en zeespiegelstijging. Monitoring en onderhoud maken integraal deel uit van dit proces.

Brigitte Poulin
Head of Ecosystem Department
Tour du Valat, Research Institute for the Conservation of Mediterranean Wetlands
E-mail: poulin@tourduvalat.org 
Tel. +33 (0)4 90972975