Uitvoering van het integrale Masterplan Kustveiligheid in Vlaanderen

De Vlaamse kustlijn is 67 km lang en bestaat voornamelijk uit zandstranden. Het omvat 460 hectare duinen die een natuurlijke afweer bieden tegen de zee en worden beschermd en beheerd door de afdeling Kust (onderdeel van het Agentschap voor Maritieme Diensten en Kust – Vlaamse Overheid) met een visie op duurzaam gebruik en ontwikkeling.

De kustlijn wordt intensief gebruikt, waaronder tien kustplaatsen en steden, beschermd met zeemuren. Zeebrugge en Oostende herbergen belangrijke handelshavens met onderling verbonden industriegebieden. Dezelfde steden, samen met Nieuwpoort en Blankenberge, zijn ook de locatie van belangrijke recreatieve jachthavens. Naast menselijke activiteiten omvat de Vlaamse kust ook waardevolle natuurgebieden, zoals de getijdeninham aan de grens met Nederland, genaamd het Zwin. Bovendien vormen laaggelegen polders in het achterland een 15 km breed overstromingsgevoelig gebied waar ongeveer 400.000 mensen wonen.

De eerste kwetsbare punten in de kustverdediging waren beoordeeld in het kader van een door de afdeling Kust uitgevoerde studie ter voorbereiding van het masterplan. Uit de studie bleek dat ongeveer een derde van de Vlaamse kustlijn onvoldoende beschermd was tegen ernstige stormen (d.w.z. stormen met een waarschijnlijkheid van 0,1% per jaar). De stijging van de zeespiegel en andere aan de klimaatverandering gerelateerde effecten (zoals verandering in storm- en neerslagintensiteit en -frequentie) kunnen deze kwetsbaarheid verergeren. Tijdens de uitvoeringsfase van het masterplan is het veiligheidsniveau van de gehele Vlaamse kust opnieuw beoordeeld door middel van periodieke analyse (om de 6 jaar) en na ernstige stormen, het bijwerken van overstromingskaarten en het berekenen van restrisico's na de uitvoering van maatregelen.

De belangrijkste doelstelling van het Masterplan Kustveiligheid, goedgekeurd in 2011, is het verbeteren van de verdediging van de Vlaamse kust tegen de gevolgen van stormen (tot 1.000 jaar terugkeerperiode) en zeespiegelstijging (+30 cm) tegen 2050. Doelstellingen voor de langere termijn, rekening houdend met de nieuwe uitdagingen als gevolg van de klimaatverandering en geactualiseerde prognoses van de zeespiegelstijging, worden nu in aanmerking genomen in het kader van het project “Kustvisie”. Het werd gelanceerd in 2017 en was gericht op de bescherming van de kust na 2050.

De maatregelen zijn gepland in het licht van het dynamische karakter van de kust, met een algemeen beeld dat gericht is op de duurzame ontwikkeling van het kustgebied. Milieu-, economische, sociale, culturele en recreatieve doelstellingen zijn opgenomen in het plan om een evenwicht te vinden tussen alle componenten en met maatschappelijke participatie en betrokkenheid van belanghebbenden.

In maart 2007 startte de Afdeling Kust een Geïntegreerd Masterplan Kustveiligheid om Vlaanderen te beschermen tegen extreme overstromingen in het heden en in de toekomst (2050). Extreme overstromingsgebeurtenissen werden gedefinieerd als die in verband met stormen met een terugkeerperiode van 1: 1.000 jaar. Het masterplan heeft tot doel hetzelfde beschermingsniveau te waarborgen onder de huidige omstandigheden en in het geval van een zeespiegelstijging van +30 cm tegen 2050.

Voordat het masterplan werd afgerond, bestond er tussen 2004 en 2010 een noodplan voor de uitvoering van de meeste kritieke werkzaamheden. Dit maakte het mogelijk om de meest urgente problemen op te lossen en kortetermijnrisico's af te dekken. Die risico's werden in kaart gebracht door een studie die deel uitmaakte van de uitwerking van het Masterplan. Met name geïmplementeerde noodmaatregelen hebben bescherming geboden tegen stormen met een terugkeerperiode van minimaal 1:100 jaar langs de hele kustlijn.

De Vlaamse overheid keurde het Masterplan Kustveiligheid goed op 10^juni 2011, nadat het was goedgekeurd door de tien Vlaamse kuststeden en kustgemeenschappen.

De werkzaamheden zijn in 2011 van start gegaan. De ambitie is om de meest kritieke gebieden zo snel mogelijk te beschermen. De website Kustveiligheid geeft informatie over specifieke maatregelen die in elke kustgemeenschap worden gepland en over de relatieve voortgang van het werk. Het masterplan omvat zowel groene als grijze maatregelen.

Groene maatregelen bestaan uit strand- en duinvoeding. De vergunning die de federale regering na een milieueffectbeoordeling heeft verleend, maakt het mogelijk om over een periode van tien jaar ongeveer 20 miljoen kubieke meter zand – afkomstig uit het Belgische deel van de Noordzee – te winnen, waardoor de voeding van het strand en de duinen volledig wordt ondersteund. Stranden en duinen worden elk jaar gemonitord om hun beheer hierop aan te passen. De effectiviteit van strandvoeding wordt periodiek beoordeeld met behulp van een 6-jarenplan om te reageren op nog steeds voorkomende erosie en om te gaan met toekomstige zeespiegelstijging. De volumes die nodig zijn voor onderhoud worden geschat op ongeveer 500.000 kubieke meter per jaar.

In de periode 2011-2018 zijn geplande strandsuppleties en -reparaties als gevolg van zware stormschade (bv. na de storm “Sinterklaas” in 2013 of de storm “Dieter” in 2017) voltooid in de risicogebieden die in het masterplan zijn vastgesteld. Andere kleinere voedingsinterventies werden op andere locaties voltooid om het hele kustgebied te versterken. Bovendien is in oktober 2017 foreshore-aanvulling uitgevoerd in Nieuwpoort. Deze vooroeversuppletie heeft tot doel de stabilisatie en groei van een saai intergetijdenstrand (nat strand) te waarborgen. Dit dient als natuurcompensatie voor werkzaamheden uitgevoerd in en rond de haven van Oostende. Aan de andere kant versterkt het de interventies die worden uitgevoerd in de aangrenzende strandgedeelten, waardoor de erosie van het strand wordt vertraagd.

Zandaanvulling of hydraulisch vullen gebeurt zoveel mogelijk op een milieuvriendelijke manier, om mogelijke verstoring van het kustecosysteem tot een minimum te beperken. Voor grotere projecten werd een monitoringprogramma opgezet om de milieueffecten onmiddellijk na de voltooiing van de werkzaamheden en na de ontwikkeling van het milieuherstel in de loop van de tijd te beoordelen.

Grijze maatregelen (zoals renovatie van zeedijken en stormwanden) zijn uitgevoerd in gebieden waar strandsuppletie niet aan de gewenste veiligheidsnormen kon voldoen. Deze beschermingsmaatregelen zijn ontworpen om hun hoogte te minimaliseren en hun ruimtelijke integratie te optimaliseren, waardoor de recreatieve mogelijkheden worden vergroot. In Oostende werd in 2012 de versterking en renovatie van de Albert I promenade, met een mobiele stormvloedkering, afgerond. De promenade was verbonden met het voltooide gerenoveerde Zeeheldenplein. Dit is een “golfdempend” plein dat de stad beschermt en als voorbeeld van aantrekkelijke architectuur recreatieve mogelijkheden biedt. De ingreep maakt deel uit van een breder plan om het overstromingsgevaarlijke stadsgebied te beschermen. Dit omvat regelmatige strandsuppletie en de oprichting van een nieuw groot strand dat wordt beschermd door een dam die loodrecht op de kustlijn is gebouwd.

Stormwanden op gerenoveerde dijken werden gebouwd bij Wenduine (2015) en in de jachthaven van Blankenberge (voltooid in 2019), gecombineerd met een volledige vernieuwing van de twee gebieden. De werkzaamheden voor de uitbreiding van de dijk ter bescherming van Zwin, het bekendste natuurgebied van de Vlaamse en Nederlandse kust, die in 2016 van start gingen, werden voltooid als een belangrijk onderdeel van de grootschalige werken om dit reservaat te behouden. In 2018 is begonnen met de bouw van een roterende stalen stormvloedkering in het havenkanaal van Nieuwpoort, om de stad en het achterland te beschermen tegen hoge waterstanden tijdens zware stormen. Het werk zal meer dan drie jaar in beslag nemen.

In 2019 zijn verschillende studies uitgevoerd om de nodige maatregelen te ontwerpen tegen stormen in Zeebrugge, Mariakerke-Raversijde (Oostende) en Oostende (verbinding met Zeeheldenplein). Deze projecten zullen naar verwachting in 2020 van start gaan.

Gezien de dynamische evolutie van de Vlaamse zandkust wordt om de zes jaar een uitgebreide evaluatie van de uitgevoerde maatregelen uitgevoerd om ervoor te zorgen dat alle kustsegmenten, die in het masterplan worden geïdentificeerd, voldoen aan de volgende veiligheidsnormen:

• Op de stormpiek mag het zeewaterdebiet dat over de veiligheidslijn kan lopen niet meer dan 1 l/m/s bedragen, zodat de stabiliteit van aangrenzende gebouwen niet in gevaar komt.
• Eventuele erosie van de duinen tijdens de storm mag zich niet uitstrekken tot de eerste woonwijk.
• Het volume van de resterende duinen na de storminslag moet voldoende zijn om een doorbraak in de duingordel te voorkomen.
• De bekleding van de zeedijk moet tijdens een storm stabiel blijven om een doorbraak te voorkomen.

Kusterosie en de effecten van opkomende stormen worden op de voet gevolgd door vliegtuigen die over het strand vliegen (twee keer per jaar) en duingebieden (eens in de drie jaar). Met behulp van LiDAR-technologie (Light Detection And Ranging) worden hoogtekaarten van de stranden en duinen gemaakt, waardoor kusterosie en planbeheerinterventies kunnen worden beheerst.

De tweede beoordeling werd in 2017 afgerond. Hieruit bleek dat het beschermingsniveau sterk is gestegen in de gebieden waar alle geplande maatregelen zijn uitgevoerd. Op sommige andere locaties, waar maatregelen nog niet of niet volledig zijn geïmplementeerd of constante voeding vereisen, worden de veiligheidsniveaus niet volledig bereikt. De volgende stap in de richting van kustveiligheid is de veiligheidsbeoordeling van de bestaande haveninfrastructuren zoals sluizen en poorten tot een stormgebeurtenis van 1000 jaar (overeenkomend met een waarschijnlijkheid van een dergelijke storm van 0,1% in een jaar).

Bij de opstelling van het masterplan is bijzondere aandacht besteed aan communicatie en participatie van belanghebbenden (waaronder vragenlijsten, presentaties, brochures, nieuwsbrief, enz.). De raadpleging van belanghebbenden vond met name plaats door middel van een stuurgroep en een adviesraad. De stuurgroep bestaat uit vertegenwoordigers van verschillende regeringen en overheden op provinciaal, Vlaams en Belgisch niveau. De adviesraad bestaat uit directe en lokale belanghebbenden uit kustgemeenschappen en -steden, natuurorganisaties, jachtclubs, strandclubs en de lokale economie, waaronder horeca (hotel, restaurant en catering). Dezelfde overlegorganen zijn ook betrokken bij de uitvoeringsfase van de maatregelen in het kader van het masterplan. Bovendien wordt een communicatieprogramma ontwikkeld, met inbegrip van op het brede publiek gerichte informatie. Het behandelt de voortgang van het werk en de publicatie van de website Kustveiligheid die informatie geeft over de geplande en uitgevoerde maatregelen.

Het masterplan identificeert duidelijk de meest kritieke gebieden van het kustsysteem, waardoor het gebruik van hulpbronnen kan worden geoptimaliseerd en de nadruk wordt gelegd op echte prioriteiten. Andere succesfactoren zijn:

• de vaststelling van een geïntegreerde aanpak, gebaseerd op de integratie van groene (strand- en duinsuppletie) en grijze (stormterugkeermuren, verbreding van zeeweringen met stilstaand golfbekken, stormvloedkering) beschermingsmaatregelen;
• de combinatie van beschermingsmaatregelen met stedelijke herkwalificatiemaatregelen, zoals in het geval van de stad Oostende, waar kustbescherming werd geïntegreerd in de havenverbetering, de renovatie van de boulevard aan zee en de aanleg van ondergrondse parkeergarages;
• de vaststelling van een tweeledige tijdelijke visie, met inbegrip van zowel de kortetermijnvisie die gericht is op een betere bescherming van gebieden die momenteel gevaar lopen, als een langetermijnvisie (2050) die gericht is op het bieden van het gewenste beschermingsniveau, zelfs in de toekomst. In dit verband zal het Coastal Vision-project een langetermijnvisie van de Vlaamse kustlijn bieden met een tijdshorizon tot 2100.
• brede participatie van belanghebbenden, zowel tijdens de ontwerp- als de uitvoeringsfase van het masterplan.

Het masterplan voor kustbescherming is tamelijk ambitieus en vereist daarom voortdurende inzet en technisch-financiële steun. Dit is in de toekomst nodig om de volledige uitvoering van de vastgestelde maatregelen niet te beperken. Er moet ook bijzondere aandacht worden besteed aan de monitoring en beoordeling van de mogelijke ecologische effecten van geplande interventies, met inbegrip van met name strandsuppletie.

De uitvoering van sommige maatregelen stuitte op lokale zorgen, bijvoorbeeld bij Nieuwpoort, voor de nieuw geplande stormvloedkering. In dit geval zijn aanvullende maatregelen genomen om zowel tegemoet te komen aan de eisen van de milieuzorg (inmenging van het controlegebouw met vogels) als aan de eisen van de pleziervaartsector (toename van de stroomsnelheid als gevolg van de vernauwing van het deel). Door de hoogte van het controlegebouw te verlagen en af te werken met een niet-reflecterende laag, werd voldaan aan de eisen van de vogellevenspecialisten. Door extra duikers toe te voegen in de abutments van de stormvloedkering, werd de vernauwing van het natte gedeelte verminderd met een vermindering van de stroomsnelheden door de passage.

De totale investeringskosten van de Vlaamse overheid voor het Masterplan Kustveiligheid bedragen ongeveer 300 miljoen euro. Deze raming omvat geen kosten in verband met de architectonische ontwikkeling van grijze beschermingsmaatregelen die erop gericht zijn de lokale architectonische en recreatieve waarden te behouden of zelfs te verbeteren. Deze kosten worden gedekt door de kustgemeenten. De onderhoudskosten van de nieuwe stranden (d.w.z. het behoud van de veiligheidsomstandigheden na strandsuppletie) bedragen ongeveer 8 miljoen euro per jaar.

De belangrijkste voordelen houden verband met het hoofddoel van het masterplan, namelijk het beschermen van kustgemeenschappen tegen stormgebeurtenissen met een jaarlijkse waarschijnlijkheid van 0,1 %, in de huidige toestand en bij een stijging van de zeespiegel (tot 30 cm tegen 2050). Kustbescherming houdt de instandhouding in van menselijke activiteiten aan de kust, waaronder met name: residentieel gebruik van de kustruimte, toerisme, haven en industriële activiteiten. Bredere stranden en het ontwerp van zeeweringen die hun integratie in de bestaande kustruimte optimaliseren, zullen waarschijnlijk voordelen opleveren op het gebied van toerisme. Monitoringprojecten en studies die worden uitgevoerd om de milieueffecten van interventies en de doeltreffendheid van de uitgevoerde oplossingen te beoordelen, leveren nuttige informatie op voor onderzoeksdoeleinden en toekomstige beheersactiviteiten.

Het masterplan voldoet aan de doelstellingen van de Europese overstromingsrichtlijn (2007/60/EG).

Het Masterplan Kustveiligheid is geïntegreerd in de adaptatiemaatregelen binnen de Belgische Nationale Klimaatveranderingsstrategie en uitgewerkt in actie 1.34 van het Vlaamse deel van het Belgisch Nationaal Adaptatieplan.

De uitvoering van de werkzaamheden is in 2011 van start gegaan en is nog steeds aan de gang. Begin 2020 werd 2/3 van de totale begroting uitgevoerd of aanbesteed.

De beschermingsdoelstellingen van het masterplan zijn vastgesteld om de Vlaamse kustgebieden tegen 2050 te beschermen. Voorbij deze horizon werd in 2017 een nieuw project (Kustvisie) gelanceerd om de Vlaamse kust veilig te houden, expliciet rekening houdend met nieuwe uitdagingen die de klimaatverandering met zich meebrengt.

Peter Van Besien
Flemish Government
Agency for Maritime and Coastal Services, Coastal Division
E-mail: peter.vanbesien@mow.vlaanderen.be

Website Kustveiligheid en Masterplan Kustveiligheid.