Beheersplannen voor kustgebieden

De klimaatverandering zal naar verwachting ernstige gevolgen hebben voor kustgebieden als gevolg van de stijging van de zeespiegel en veranderingen in de frequentie en omvang van zware stormen en de daarmee samenhangende stormvloeden. Dit kan leiden tot een toename van het overstromingsrisico, kusterosie en verlies van laaggelegen systemen (bv. delta’s, kustlagunes en barrière-eilanden) als gevolg van permanente overstroming. Zeespiegelstijging kan ook leiden tot het binnendringen van zout water in zoetwatersystemen, waardoor kustecosystemen verder in gevaar komen. Bovendien zal de verwachte stijging van de zeewatertemperaturen bijdragen tot de herstructurering van mariene ecosystemen met gevolgen voor de oceaancirculatie, biogeochemische cycli en visserijopbrengsten. Biologische systemen zullen ook worden beïnvloed door verzuring van de oceaan.

De uitdagingen op het gebied van klimaatverandering in kustgebieden moeten worden aangepakt door middel van geïntegreerde en op ecosystemen gebaseerde benaderingen, waarbij ook rekening moet worden gehouden met andere vormen van druk, zoals de toenemende concentratie van de menselijke bevolking, activiteiten en nederzettingen in kustgebieden. Geïntegreerd beheer van kustgebieden (ICZM) is een erkend proces om het hoofd te bieden aan de huidige en langetermijnuitdagingen aan de kust, waaronder klimaatverandering. ICZM bevordert een strategische (langetermijnvisie), geïntegreerde en adaptieve aanpak van de planning en het beheer van kustgebieden om bij te dragen tot de duurzame ontwikkeling van kustgebieden. Het ICZM moet expliciet de onzekerheid van toekomstige omstandigheden erkennen en mogelijkheden bieden om alternatieve toekomstscenario's in verband met klimaatverandering te bespreken. Het moet een flexibel beheer van kustgebieden bevorderen door te zorgen voor een goede monitoring van de uitvoering van het plan, de periodieke herziening ervan en de verfijning en verbetering van de resultaten volgens de “learning-by-doing”-benadering. ICZM heeft tot doel een betere context te bieden om te profiteren van synergieën en inconsistenties tussen verschillende beleidsmaatregelen en sectoren weg te werken. In dit opzicht zijn de betrokkenheid van belanghebbenden en de verticale en horizontale integratie tussen (nationale, regionale en lokale) autoriteiten en sectoren belangrijke factoren van het ICZM-proces.

De strategische aanpak die vereist is op grond van de aanbeveling van 2002/413/EG inzake GBKG omvat het overkoepelende beginsel van een ecosysteembenadering om de integriteit van kustgebieden te behouden en te functioneren tegen de bedreigingen van de klimaatverandering. Verschillende Europese landen hebben ICZM-initiatieven gepromoot, waaronder strategieën, plannen en programma’s. Tot 2011 werd de vooruitgang van de lidstaten in de richting van ICZM gevolgd door de EU-studie "Analysis of Member States progress reports on Integrated Coastal Zone Management" (analyse van de voortgangsverslagen van de lidstaten over het geïntegreerd beheer van kustgebieden), waarin wordt verwezen naar de bepalingen van de EU-aanbeveling inzake ICZM (2002/413/EG). In de EU-richtlijn van 2014 inzake maritieme ruimtelijke planning (MSP) wordt de lidstaten aanbevolen om bij de ontwikkeling van hun MSP-plannen rekening te houden met interacties tussen land en zee. Daarom wordt verwacht dat de MRO-plannen die in 2021 door de EU-landen zullen worden afgerond, ook relevante ICZM-concepten en -inhoud zullen bevatten. Praktijken en proefprojecten met betrekking tot GBKG in alle lidstaten worden opgeslagen in de Europese zeeatlas , die de resultaten van het Ourcoast-project omvat , en in het Europees platform voor maritieme ruimtelijke ordening.

Kustplannen om erosie en overstromingen tegen te gaan (vaak kustlijnbeheerplannen, kustbeschermingsplannen, kustbeschermingsactieplannen enz. genoemd) bieden een beoordeling van kustrisico’s in het kader van ICZM-gerelateerde instrumenten. Zij bieden ook een langetermijnkader (met concrete maatregelen) om deze risico’s voor mens en kustmilieu duurzaam te verminderen. Deze plannen zijn operationele documenten op hoog niveau die een belangrijk onderdeel vormen van strategieën voor het beheer van overstromings- en kusterosierisico’s. Ze zijn vaak gebaseerd op de identificatie van beheerseenheden die kunnen worden afgebakend aan de hand van hydraulische, morfologische en sedimenttransportcriteria. Met de klimaatverandering en de stijgende zeespiegel kunnen opties voor kustbeheer een breed scala aan groene (bv. strand- en kustsuppletie , duinbouw en -versterking, herstel en beheer van wetlands aan de kust) en grijze categorieën interventies omvatten (bv. stormvloedpoorten en overstromingsbarrières; groynes, golfbrekers en kunstmatige riffen; zeeweringen en steigers).

Betrokkenheid en participatie van belanghebbenden zijn enkele van de belangrijkste beginselen en vereisten van een ICZM-proces. In de EU-aanbeveling van 2002 over ICZM wordt benadrukt dat het belangrijk is alle betrokken partijen en alle betrokken niveaus (waaronder nationale, regionale en lokale overheden, marktdeelnemers, sociale actoren, niet-gouvernementele organisaties, organisaties die lokale gemeenschappen vertegenwoordigen, onderzoeksinstellingen enz.) te betrekken bij het ICZM-proces en de uitwerking van gerelateerde strategieën en plannen. Deelname van belanghebbenden wordt beschouwd als een horizontale activiteit die relevant is voor alle stappen van het ICZM-proces; Daarom is het van essentieel belang dat dit in een vroeg stadium gebeurt. Sommige aspecten van het ICZM-proces zijn met name relevant voor de participatie van belanghebbenden, d.w.z. het delen van gegevens en informatie, het bereiken van overeenstemming over strategische doelstellingen en toekomstvisie, het opbouwen van consensus over en de publieke aanvaarding van ICZM-strategieën en -plannen, transparante communicatie, monitoring en aanpassing van de uitvoering van ICZM. Het kustbeleid, de kuststrategie en het kustplan kunnen immers alleen met succes worden uitgevoerd als volledige participatie en steun van de belanghebbenden wordt gewaarborgd.

Er zijn veel verschillende manieren van publieke participatie in ICZM, waaronder:

• het publiek informeren over het ICZM-proces, de doelstellingen en de voortgangsresultaten;

• het vergroten van het bewustzijn van het publiek en het ontwikkelen van opleidingsmogelijkheden op het gebied van kustkwesties en ICZM-beginselen;
• Belanghebbenden betrekken bij de voorbereiding van besluiten die deel uitmaken van de strategie en/of het plan voor een geïntegreerd maritiem beleid;
• Het opzetten van strategische allianties of partnerschappen tussen verschillende onderwerpen (bv. lokale autoriteiten, deskundigen en lokale gemeenschappen) om ICZM te bevorderen en uit te voeren.

Grensoverschrijdende samenwerking wordt ten zeerste aanbevolen, niet alleen om te zorgen voor samenhang en coördinatie van ICZM-strategieën en -plannen die door aangrenzende landen zijn ontwikkeld, maar ook om middelen en competenties voor de aanpak van grensoverschrijdende kwesties te delen en te bundelen, bijvoorbeeld: duurzaam beheer van beperkte hulpbronnen (bv. onderzeese zandafzettingen, die strategische hulpbronnen zijn voor de voeding van stranden in sommige mariene gebieden), behoud van visbestanden op het niveau van bekkens of deelbekkens, netwerkvorming tussen beschermde kust- en mariene gebieden, ontwikkeling van een gemeenschappelijke economische visie en strategieën ter bevordering van investeringen in duurzame ontwikkeling, enz. Inspraak van het publiek kan meer tijd in beslag nemen om een besluit te nemen, maar kan een kosteneffectiever proces bevorderen en aanvaarde keuzes bieden.

De belangrijkste succesfactoren van ICZM voor de aanpassing aan de klimaatverandering van kustgebieden kunnen worden geïdentificeerd in een aantal van de belangrijkste beginselen en benaderingen ervan, namelijk: 

• (Coördinatie tussen overheidsdiensten en integratie van bevoegdheden die verder gaan dan sectorversnippering;
• grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van gemeenschappelijke grensoverschrijdende kwesties;
• betrokkenheid van belanghebbenden en inspraak van het publiek, met name om ervoor te zorgen dat het publiek de strategie en het plan voor GBKG aanvaardt;

• langetermijnvisie en aanpak van adaptief beheer;
• Verstrekking van een algemeen kader dat kan worden afgestemd op lokale specifieke kenmerken en verschillende schalen (van nationaal tot lokaal). 

ICZM kan worden bevorderd door initiatieven die de uitwisseling van goede praktijken tussen belanghebbenden, beleidsmakers en besluitvormers vergemakkelijken. Het ICZM-platform dat wordt beheerd door UNEP/MAP PAP RAC (met name voor het Middellandse Zeegebied) en het MSP-platform (op Europees niveau) zijn belangrijke instrumenten om in deze richting te handelen. Volgens het verslag “The way to a regional framework for ICZM in the Mediterranean 2017-2021” (De weg naar een regionaal kader voor ICZM in het Middellandse Zeegebied 2017-2021) kunnen de volgende elementen het ICZM-proces negatief beïnvloeden en de daadwerkelijke uitvoering ervan belemmeren:

• Governanceaspecten, bv. gebrek aan politieke betrokkenheid, gebrek aan gedeelde visie en prioriteiten, gebrek aan erkend leiderschap, gebrek aan coördinatie.
• juridische en institutionele aspecten; de nationale wetgeving moet worden aangepast om ICZM, gebrek aan nationale strategieën en gebrek aan samenhang tussen nationale en subnationale wetgeving te stroomlijnen;

• informatie en kennis; gebrek aan gedeelde databanken, GIS-instrumenten en -platforms, beperkte toegang tot bestaande informatie en kennis;
• capaciteit en vaardigheden; de noodzaak om ICZM-belanghebbenden op te leiden, gebrek aan deskundigheid.

Een beter begrip en demonstratie van concrete sociaal-economische voordelen (naast milieuvoordelen die over het algemeen beter bekend en gemakkelijker waarneembaar zijn), met name voor lokale kustgemeenschappen, zou de daadwerkelijke uitvoering van ICZM-processen en de brede acceptatie van ICZM-strategieën en -plannen versterken.

De kosten van de uitwerking en uitvoering van ICZM-strategieën en -plannen zijn sterk locatiespecifiek, afhankelijk van het toepassingsgebied, de gekozen aanpak, de overwogen ruimtelijke schaal, de uitgevoerde stappen binnen het ICZM-proces, enz. Sinds 1985 coördineert UNEP/MAP PAP RAC het beheersprogramma voor kustgebieden (CAMP), met als doel praktische kustbeheerprojecten uit te voeren in geselecteerde mediterrane kustgebieden, waarbij ICZM als een belangrijk kader wordt toegepast en zo de uitvoering van het protocol inzake geïntegreerd beheer van kustgebieden in mediterrane landen wordt vergemakkelijkt. De projecten hebben een gemiddeld budget van 300.000 euro, dat wordt verstrekt door het trustfonds voor het Middellandse Zeegebied en nationale, regionale en lokale fondsen. 

Het belangrijkste verwachte voordeel is het duurzame beheer van de kustruimte en de bijbehorende land- en mariene hulpbronnen. Dit impliceert het evenwicht tussen verschillende doelen en behoeften, zoals: economische ontwikkeling, met inbegrip van voordelen voor lokale gemeenschappen, sociale voordelen die ervoor zorgen dat de kust een aantrekkelijke en veilige plaats is waar mensen wonen en werken, bescherming van de kwaliteit van het kustmilieu en behoud van kusthabitats en biodiversiteit. Van ICZM wordt namelijk verwacht dat zij verder gaan dan de versnippering van competenties en de integratie tussen sectoren en verschillende overheidsdiensten actief bevorderen. Ook op basis van de publicatie van het Ourcoast-project “Socio-economic benefits from ICZM practices around Europe” kunnen de volgende governance- en sociaal-economische voordelen van ICZM worden vastgesteld:

• betere uitwisseling van gegevens en informatie, met een mogelijke verlaging van de kosten voor het verzamelen en verzamelen van gegevens;
• daling van de kosten in verband met een gebrek aan coördinatie tussen de verschillende autoriteiten;
• betere besluitvorming en coherentere ruimtelijke ordening langs de kust, die ook de bureaucratische procedures kunnen versnellen en het investeringsklimaat kunnen verbeteren;

• afname van conflicten en daarmee samenhangende transitiekosten tussen menselijke activiteiten (met inbegrip van natuurbescherming) langs de kust en mogelijke benutting van synergie bij het gebruik van dezelfde kustruimte;
• Verbeterde instandhouding van de milieukwaliteit, natuurbehoud en behoud van kust- en mariene hulpbronnen, die de fundamentele basis vormen voor sommige economische activiteiten aan de kust (bv. visserij en aquacultuur of baden en naturalistisch toerisme);
• sociaal-economische duurzaamheid van kustgemeenschappen;
• Betere voorbereiding op de klimaatverandering en dus lagere aanpassingskosten.

In de aanbeveling van het Europees Parlement en de Raad 2002/413/EG worden de algemene beginselen van de ICZM-aanpak vastgesteld. Het bevordert de ontwikkeling van nationale ICZM-strategieën en grensoverschrijdende samenwerking bij de planning en het beheer van kustgebieden. In maart 2013 heeft de Commissie een initiatief gelanceerd met een voorstel voor een richtlijn tot vaststelling van een kader voor maritieme ruimtelijke ordening en geïntegreerd kustbeheer (COM(2013) 133 van de Commissie), met als doel de duurzame groei van maritieme en kusteconomieën en het duurzame gebruik van mariene en kusthulpbronnen te bevorderen. De uiteindelijk goedgekeurde richtlijn tot vaststelling van een kader voor maritieme ruimtelijke ordening in Europa is gericht op MRO in plaats van expliciet gericht op ICZM. Niettemin wordt in de richtlijn benadrukt hoe belangrijk het is rekening te houden met de wisselwerking tussen land en zee. Artikel 7 bepaalt in het bijzonder: “Om rekening te houden met interacties tussen land en zee overeenkomstig artikel 4, lid 2, kunnen de lidstaten, indien dit geen deel uitmaakt van het proces van maritieme ruimtelijke ordening als zodanig, gebruikmaken van andere formele of informele processen, zoals geïntegreerd kustbeheer. Het resultaat wordt door de lidstaten weerspiegeld in hun maritieme ruimtelijkeordeningsplannen."

Na ratificatie door zes landen (waaronder de Europese Unie) op 24 maart 2011 is het Protocol inzake geïntegreerd beheer van kustgebieden bij het Verdrag van Barcelona in werking getreden. Deze stap impliceerde dat het protocol deel ging uitmaken van de EU-wetgeving en juridisch bindend werd voor de mediterrane landen. Het gemeenschappelijk regionaal kader (GRK) voor GBKG (2019) is het strategisch instrument dat bedoeld is om de uitvoering van het GBKG-protocol volgens gemeenschappelijke beginselen te vergemakkelijken. Het CRF introduceert Marine Spatial Planning (MSP) als het belangrijkste instrument en proces voor de implementatie van ICZM in het mariene deel van de kustzone, en specifiek voor de duurzame planning en het beheer ervan.

Typisch gezien kan de uitwerking van een IC ZM-strategie en -plan 2-4 jaar vergen. 

ICZM-plannen zijn gebaseerd op een langetermijnvisie, vooral wanneer expliciet rekening wordt gehouden met klimaatverandering. In de plannen worden doorgaans maatregelen voorgesteld voor een periode van 10-15 jaar, waaronder kortetermijnmaatregelen (1-2 jaar), middellangetermijnmaatregelen (2-5 jaar) en langetermijnmaatregelen. De beoogde oplossingen moeten kunnen worden aangepast aan onzekerheden en het plan moet periodiek worden herzien op basis van de meest recente kennis over kustdynamiek en c limaatveranderingsscenario's.