Veelzijdige benaderingen voor de bescherming van tastbaar cultureel erfgoed

Cultureel erfgoed, van archeologische vindplaatsen en historische gebouwen tot traditionele praktijken en talen, wordt steeds meer bedreigd door klimaatverandering. De belangrijkste klimaateffecten kunnen als volgt worden samengevat:

• Stijging van het zeeniveau: Archeologische sites aan de kust, historische gebouwen en cultureel erfgoed onder water lopen het risico van overstroming en erosie. Stijgende zeespiegels kunnen ook kustbodems verzilten, funderingen beschadigen en materiaalverslechtering versnellen.

• Extreme weersomstandigheden: Verhoogde frequentie en intensiteit van stormen, overstromingen en droogtes kunnen fysieke schade aan cultureel erfgoed veroorzaken. Windstormen kunnen structuren omverwerpen, overstromingen kunnen waterschade en schimmelgroei veroorzaken en droogtes kunnen leiden tot scheuren en instabiliteit in structuren.
• Temperatuur- en neerslagveranderingen: Stijgende temperaturen kunnen de verslechtering van materialen zoals verf, hout en textiel versnellen. Veranderingen in neerslagpatronen kunnen leiden tot meer erosie, aardverschuivingen en woestijnvorming, die allemaal cultureel erfgoed kunnen beschadigen. Hoge vochtigheid bevordert schimmelgroei, die het kunstwerk kan verkleuren en beschadigen. Lage luchtvochtigheid kan verf broos maken en vatbaar voor barsten. Oplosbaar zout en vriesdooi zijn twee belangrijke verweringsfactoren die bijdragen tot de verslechtering van het gesteentegehouwen erfgoed.
• Verhoogde UV-straling: Overmatige UV-blootstelling kan vervaging en kleurverlies in pigmenten veroorzaken.  Organische materialen zoals canvas en hout kunnen broos worden en na verloop van tijd afbreken. Het kan de verslechtering van materialen zoals steen en metaal versnellen, waardoor verkleuring, oppervlakteerosie en verzwakking van de structuur worden veroorzaakt.
• Oceaanverzuring: Dit proces verzwakt de schelpen en skeletten van mariene organismen en beïnvloedt onderwater cultureel erfgoed zoals scheepswrakken en ondergedompelde nederzettingen.

Deze gevolgen kunnen verwoestende gevolgen hebben, die leiden tot:

• Verlies van onvervangbaar cultureel erfgoed: Vernietiging van archeologische vindplaatsen, historische gebouwen en heilige plaatsen.
• Verlies van culturele identiteit: Verstoring van traditionele praktijken en kennissystemen die het culturele erfgoed van een gemeenschap definiëren.
• Economische verliezen: Schade aan cultureel erfgoed kan negatieve gevolgen hebben voor het toerisme en de lokale economie.

Klimaatverandering biedt echter ook nieuwe kansen, zoals de ontdekking van eerder verborgen archeologische vindplaatsen, onthuld door smeltende gletsjers. Klimaatverandering biedt echter ook nieuwe kansen, zoals de ontdekking van eerder verborgen archeologische vindplaatsen, onthuld door smeltende gletsjers. Bovendien kan de noodzaak om cultureel erfgoed aan te passen aan de klimaatverandering een kans zijn om de invoering van investeringen in nieuwe vormen van bescherming, herstel en exploitatie van cultureel erfgoed te stimuleren om het behoud van kwetsbare hulpbronnen voor toekomstige generaties te waarborgen. 

Aanpassing van het tastbare culturele erfgoed staat nog aan het begin. Er zijn slechts enkele specifieke maatregelen vastgesteld om cultuurgoederen tegen klimaatverandering te beschermen:

1. Verbeterde klimaatbeheersingssystemen:

• Investeren in HVAC-systemen: Upgraden naar energie-efficiënte verwarmings-, ventilatie- en airconditioningsystemen (HVAC) kan consistente temperatuur- en vochtigheidsniveaus handhaven om stress op kunstwerken te minimaliseren.
• Monitoring en gegevensverzameling: Het implementeren van real-time monitoringsystemen om temperatuur, vochtigheid en UV-stralingsniveaus te volgen, zorgt voor snelle aanpassingen en vroege detectie van potentiële problemen.
• Passieve klimaatbeheersingstechnieken: Het verkennen van passieve strategieën zoals natuurlijke ventilatie, zonwering en landschapsarchitectuur (activiteit die de zichtbare kenmerken van een gebied wijzigt) kan mechanische systemen aanvullen en het energieverbruik verminderen.

2. Preventieve conserveringstechnieken:

• Gebruik van UV-filterende glas- en raambehandelingen: Het installeren van UV-filterglas in vitrines en het gebruik van UV-beschermende raambehandelingen kan de lichtschade aan kunstwerken aanzienlijk verminderen.
• Verbeterde opslagmaterialen: Het gebruik van opslagmaterialen van archiefkwaliteit die zuurvrij en bestand tegen schimmelgroei zijn, kan helpen om kunstwerken langer te bewaren.
• Ongediertebestrijding: Implementatie van geïntegreerde plaagbestrijdingsprogramma's (IPM) die het gebruik van chemicaliën minimaliseren en prioriteit geven aan preventieve maatregelen zoals sanitaire voorzieningen en uitsluitingstechnieken.
• Regelmatige instandhoudingsbeoordelingen: Het plannen van regelmatige inspecties en instandhoudingsbeoordelingen door gekwalificeerde professionals om potentiële problemen vroegtijdig te identificeren en preventieve behandelingen uit te voeren.

Bovendien kan cultureel erfgoed worden behouden door rampenparaatheidsplannen aan te passen (zie de aanpassingsoptie Crises en rampenbeheersingssystemen en -plannen) en kwetsbare kunstwerken te verplaatsen (zie de aanpassingsoptie Terugtrekken uit gebieden met een hoog risico).

Het betrekken van belanghebbenden, waaronder lokale gemeenschappen, inheemse volkeren, erfgoedprofessionals en beleidsmakers, is van cruciaal belang voor een succesvolle aanpassing.

Aan de ene kant is het verkrijgen van financiering voor de restauratie van cultureel erfgoed een complexe taak, en de participatie van belanghebbenden speelt een cruciale rol in het succes ervan.  Het betrekken van belanghebbenden, waaronder lokale gemeenschappen, overheden, particuliere donoren en culturele organisaties, bevordert een gevoel van gedeeld eigendom en verantwoordelijkheid voor de erfgoedsite. Dit kan de financieringsbasis verbreden door gebruik te maken van diverse bronnen van financiële steun. Daarnaast kunnen belanghebbenden pleiten voor het project, het publiek bewust maken en enthousiasme wekken voor de restauratie-inspanningen. Deze collectieve inspanning kan de aandacht van potentiële financiers trekken en de waarde van het project en de potentiële positieve impact op de gemeenschap laten zien.

Aan de andere kant vereist het bereiken van publieke acceptatie voor het sluiten van cultureel erfgoedsites voor restauratie een veelzijdige aanpak, en de participatie van belanghebbenden staat centraal in dit proces. Door samen te werken met lokale gemeenschappen, erfgoedgroepen en geïnteresseerde individuen, kunnen projectleiders begrip bevorderen en een gevoel van gedeeld doel opbouwen. Open communicatie over de noodzaak van sluiting, de specifieke hersteldoelstellingen en de verwachte tijdlijn kan zorgen wegnemen en buy-in genereren. Deelname van belanghebbenden maakt het ook mogelijk om verschillende perspectieven in het herstelplan op te nemen, wat kan leiden tot oplossingen die verstoring tot een minimum beperken of alternatieve toegang tot de locatie bieden tijdens de sluiting. Deze gezamenlijke aanpak bevordert vertrouwen en transparantie, wat leidt tot een gunstiger en aanvaardbaarder klimaat voor de noodzakelijke sluitingsperiode.

Verschillende factoren kunnen van invloed zijn op het succes van aanpassingsstrategieën:

• Financiële middelen: Het is van essentieel belang dat er voldoende financiële middelen worden vrijgemaakt voor aanpassingsmaatregelen.
• Technische deskundigheid: Expertise in conserveringstechnieken, klimaatwetenschap en risicobeheer is vereist.
• Communautaire buy-in: Steun van het publiek en de gemeenschap voor aanpassingsplannen is essentieel voor succes op lange termijn.

Bovendien is het ontwikkelen en delen van kennis over nieuwe conserveringsmethoden essentieel. Belangrijke factoren zijn:

• Onderzoek en ontwikkeling: Ondersteuning van onderzoek naar en ontwikkeling van nieuwe conserveringsmethoden en -materialen die zijn toegesneden op het aanpakken van klimaatgerelateerde bedreigingen.
• Uitwisseling van beste praktijken: Bevordering van kennisuitwisseling en samenwerking tussen professionals op het gebied van natuurbehoud om beste praktijken te delen en innovatieve oplossingen te ontwikkelen.
• Investeren in digitale bewaring: Investeren in digitale conserveringstechnologieën om digitale kopieën van kunstwerken in hoge resolutie te maken als back-up en voor educatieve doeleinden.

De uitvoering van aanpassingsmaatregelen voor cultureel erfgoed brengt extra kosten met zich mee, waaronder:

• Risicobeoordelingen: Evaluaties uitvoeren om inzicht te krijgen in de specifieke bedreigingen voor cultureel erfgoed in verschillende klimaatscenario’s.
• Instandhoudings-/restauratieactiviteiten: Het aanpakken van de toegenomen frequentie en ernst van schade veroorzaakt door klimaatverandering in vergelijking met historische omstandigheden.
• Nieuwe instandhoudingstechnieken: Verbetering van de infrastructuur, gebruik van nieuwe materialen en uitvoering van preventieve maatregelen om de gevolgen voor het klimaat te beperken.
• Capaciteitsopbouw: Het organiseren van trainingsprogramma's en workshops om gemeenschappen en professionals uit te rusten met de vaardigheden die nodig zijn voor effectieve aanpassing.
• Bewustmakingscampagnes voor het publiek: Voorlichting van het publiek over de risico’s van klimaatverandering voor cultureel erfgoed en het belang van aanpassingsstrategieën.
• Monitoringprogramma's: Systemen opzetten om de effectiviteit van aanpassingsoplossingen in de loop van de tijd te volgen en te evalueren.

De voordelen van de aanpassing van cultureel erfgoed wegen ruimschoots op tegen de daaraan verbonden kosten. Cultureel erfgoed belichaamt belangrijke culturele, historische en economische waarde, waardoor het behoud ervan essentieel is. De bescherming van cultureel erfgoed versterkt niet alleen de identiteit van de gemeenschap, maar stimuleert ook het toerisme en de lokale economie. Bovendien kan het behoud van traditionele kennis — zoals praktijken op het gebied van hulpbronnenbeheer en rampenparaatheid — een cruciale rol spelen bij het ondersteunen van aanpassingsinspanningen in andere sectoren, het bieden van praktische oplossingen en het bevorderen van veerkracht.

Er zijn tal van verdragen, richtlijnen en strategieën op zowel Europees als mondiaal niveau gericht op de bescherming van cultureel erfgoed.

In artikel 3, lid 3, van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) is bepaald dat de Unie erop toeziet dat het cultureel erfgoed van Europa wordt beschermd en versterkt. In artikel 167 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) wordt de rol van de EU omschreven als het aanmoedigen van samenwerking tussen de lidstaten ter ondersteuning van de bescherming van cultureel erfgoed van Europees belang.

In de overstromingsrichtlijn van de EU wordt het belang van cultureel erfgoed bij het beheer van overstromingsrisico's erkend. Het gaat verder dan alleen het beschermen van mensen en eigendommen tegen overstromingen. Door de lidstaten te verplichten overstromingsrisico’s te beoordelen, zorgt de richtlijn ervoor dat cultureel erfgoed in deze evaluatie wordt opgenomen. Dit maakt de ontwikkeling mogelijk van overstromingsrisicobeheerplannen die preventieve maatregelen en noodresponsprotocollen specifiek voor deze waardevolle historische en culturele bezienswaardigheden overwegen.

In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering wordt erkend dat cultureel erfgoed moet worden beschermd en behouden in het licht van de gevolgen van de klimaatverandering, zoals overstromingen, stormen en zeespiegelstijging. Aangezien dit een goede praktijk is, moet cultureel erfgoed worden opgenomen in de nationale en regionale aanpassingsstrategieën en -plannen, zoals momenteel in Cyprus en Slowakije is gepland.

Het strategisch kader van de EU voor cultureel erfgoed omvat ook: 

•  De nieuwe Europese agenda voor cultuur (2018): de bescherming en bevordering van het Europees cultureel erfgoed als gemeenschappelijke hulpbron is een van de strategische doelstellingen. 

• Het werkplan voor cultuur 2023-26 van de Europese Raad met concrete acties, waaronder de bescherming van cultureel erfgoed tegen natuurrampen en door de mens veroorzaakte rampen.

Op mondiaal niveau moeten de staten die partij zijn bij het Werelderfgoedverdrag de door het Werelderfgoedcomité vastgestelde maatregelen volgen om zich aan de klimaatverandering aan te passen en de gevolgen ervan te beperken. De staten die partij zijn, kunnen bijvoorbeeld gebruikmaken van de mogelijkheden die worden geboden door het “werkprogramma van Nairobi inzake effecten, kwetsbaarheid en aanpassing aan de klimaatverandering” in het kader van het UNFCCC, en andere lopende processen, om de aanpassing aan de klimaatverandering bij eigendommen van het werelderfgoed aan te pakken.

Het tijdschema voor de uitvoering van aanpassingsstrategieën zal variëren afhankelijk van de complexiteit van het project, de beschikbaarheid van middelen en de mate van betrokkenheid van belanghebbenden. Het is echter van cruciaal belang om zo snel mogelijk met de aanpassingsinspanningen te beginnen.

Effectieve aanpassing is een continu proces. Klimaatverandering is een dynamisch fenomeen, dus aanpassingsstrategieën moeten regelmatig worden herzien en geactualiseerd. Monitoring op lange termijn van klimaateffecten en cultureel erfgoed is van essentieel belang.