Een overstromings- en hittebestendige groene Emscher-vallei, Duitsland

In de 20e eeuw werd de rivier de Emscher voornamelijk gebruikt om al het afvalwater van het gebied snel en volledig af te voeren. Dit resulteerde in extreme schommelingen in de hoeveelheid geloosd water. Na een stortbui had tot 350 kubieke meter per seconde water door de Emscher kunnen stromen, terwijl in droge periodes slechts 11 kubieke meter per seconde water door deze vervuilde waterweg had kunnen druppelen. Gezien de projectie van de klimaatverandering kunnen meer extremen worden verwacht.

Volgens lange-afstandsklimaatprojecties zal het Emscher-gebied meer natte en gematigde winters ervaren, samen met frequentere extreme winden en stormen. De zomers zullen heter zijn en met terugkerende gebeurtenissen van extreme regenval. Deze klimaatveranderingen zullen blijvende gevolgen hebben voor de sociaal-economische omstandigheden van de bevolking, voor de veiligheid en voor de productiviteit en het concurrentievermogen van de regio. Meer in detail worden de volgende uitdagingen op het gebied van klimaatverandering verwacht (Quirmbach et al., 2012):

• Toename van extreme neerslaggebeurtenissen: vaker en ernstiger. Klimaatverandering zal de extreme regenval verdubbelen. De gegevens van 1961-1990 tonen regenvalgebeurtenissen met meer dan 40 mm/d om ongeveer 2 keer per jaar voor te komen. De prognoses voor soortgelijke evenementen voor de jaren 2021-2050 zijn ongeveer 5 keer per jaar en voor de jaren 2071-2100 zelfs meer dan 5 keer. De jaarlijkse gemiddelde neerslag zal tegen 2050 met ongeveer 9% toenemen.
• Verhoging van de temperatuur: meer warme dagen, minder koude dagen. In de afgelopen 50 jaar heeft de gemiddelde luchttemperatuur een stijging van 1 ° C laten zien. Voor de toekomst wordt verwacht dat de jaarlijkse gemiddelde temperatuur tegen 2050 met nog eens 1,6 graden zal stijgen en tegen 2100 ongeveer 2,9 graden. Niet alleen zal de gemiddelde temperatuur stijgen, ook extremen zullen vaker voorkomen met meer dagen met temperaturen hoger dan 30 graden. Tegen 2050 zullen naar verwachting 50% meer warme dagen en tegen 2100 ongeveer 100% meer warme dagen voorkomen. Dit zal hittestress veroorzaken, vooral voor de vergrijzende menselijke bevolking in het Ruhrgebied. Koude dagen met vorst en ijs zullen tegen 2050 met ongeveer 50% en tegen 2100 met ongeveer 80% afnemen.
• Effecten op het grondwater: minder in de zomer en hoger in de winter. In de zomer zullen hogere temperaturen naar verwachting resulteren in een lagere oplaadsnelheid van het grondwater. In de winter, met meer neerslag, zal het grondwaterpeil naar verwachting stijgen. Dit vergroot de kans op overstromingen. Met name als er geen duurzaam stormwaterbeheer wordt uitgevoerd, zullen de gebieden met overstromingsrisico in de nabije toekomst met ongeveer 20% toenemen.
• Effecten op ecosystemen. De hierboven beschreven klimaatverandering zal gevolgen hebben voor ecosystemen zoals waterlichamen, wetlands en bossen. Vooral waterlichamen zijn gevoelig: lage waterstanden in de zomer zullen het niveau van voedingsstoffen en verontreinigende stoffen verhogen, extreme regenval zal erosie veroorzaken aan de rivieroevers en een hogere temperatuur zal het niveau van zuurstof in water verlagen.

Om zich voor te bereiden op toekomstige klimatologische omstandigheden, heeft de Emschergenossenschaft, de waterbeheervereniging die verantwoordelijk is voor de rivier de Emscher, besloten tot flexibele, op de natuur gebaseerde oplossingen. Er werd gekozen voor het combineren van het kanaliseren van het afvalwater dat oorspronkelijk naar de Emscher en zijn zijrivieren was gericht in gesloten riolen, met revitalisering van de rivieren, met als doel de watercyclus te versterken en te profiteren van de waterbuffering en van koeling door de ecosysteemdiensten van de natuur. Kortom, de belangrijkste aanpassingsdoelstellingen waren:

• Voor de zomer: het creëren van de groene gangen van het Emscher landschapspark voor koeling, evenals het creëren van een veerkrachtig watersysteem, waardoor het uitdrogen van beken en rivieren wordt voorkomen.
• Voor de winter: verhoging van de retentiecapaciteit van de waterlichamen om overstromingen bij hevige regenval te voorkomen.

Een traditionele oplossing in reactie op de verwachte behoefte aan waterlozing zou de bouw van een rioolsysteem zijn dat de verwachte variatie in waterhoeveelheden aankan. Met het Emscher revitaliseringsproject werd een meer overgangsbenadering gekozen om de waterkringloop te versterken door de rivier en haar zijrivieren om te zetten in natuurachtige waterwegen en door afvalwater door gesloten riolen te laten stromen. Geleidelijk aan wordt de vallei al voorzien van verkoelende groene ruimten, gebieden voor overstromingsbeheersing, recreatiegebieden en een habitatnetwerk. Al deze maatregelen dragen bij tot de verbetering van de levenskwaliteit in het grootstedelijk gebied van het Ruhrgebied. Belangrijke kernelementen van het Emscher-project waren en zijn de natuurlijke restauratie van het Emscher-systeem, afvalwaterbeheer met ondergrondse installaties van het rioleringssysteem, overweging van overstromingsbescherming in alle projecten en duurzaam regenwaterbeheer met terugkeer van (schoon) regenwater in natuurlijke waterkringlopen. Andere elementen zijn educatieve initiatieven rond de Emschervallei en de ontwikkeling van waardevolle recreatiegebieden.

Natuurachtige waterlichamen hebben een grotere capaciteit om extreme weersomstandigheden te bufferen. Bij hevige regenval heeft een natuurachtig waterlichaam een hoger retentievermogen dan een sterk gewijzigd waterlichaam. De groene gordels die de Emscher en zijn zijrivieren vergezellen, werken als frisse luchttoevoercorridors voor de dichtbevolkte stedelijke gebieden. Wetlands en gebieden voor het vasthouden van regenwater koelen warmte-eilanden af. De levenskwaliteit van mensen stijgt, hittestress wordt verminderd en nieuwe fietspaden langs de waterlichamen bieden mogelijkheden voor duurzame mobiliteit. De algemene aanpak is om waterbeheer en stadsplanning te integreren voor een watergevoelige stedelijke ontwikkeling.

Voordat projecten als dynaklim en Future Cities van start gingen, ontwikkelde elke actor in de regio Emscher zijn eigen adaptatieaanpak. Zo analyseerden de waterschappen of hun duurzaam waterbeheer geschikt was om de verwachte gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden. Steden beoordeelden hun gebouwenbestand en bespraken welke verbeteringen nodig zouden zijn als reactie op het hitte-eilandeffect. Verder bevorderde de Regionale Vereniging Ruhr (Regionalverband Ruhr) zijn metingen van stedelijke temperaturen. Met de steun van deze twee projecten is een sectoroverschrijdende aanpak ontwikkeld, waarbij alle relevante belanghebbenden uit verschillende sectoren zijn betrokken, zoals waterbeheer, planning, bouw, gezondheidszorg en noodhulpdiensten. Daarnaast diende de zaak Emscher als partner in het Future Cities-project als voorbeeld voor de ontwikkeling van strategieën om stedelijke regio’s geschikt te maken om de verwachte gevolgen van de klimaatverandering het hoofd te bieden. Binnen het project werd het gezamenlijke instrument “Toekomstig stedenaanpassingskompas” ontwikkeld om stedelijke regio’s te helpen hun eigen aanpassingsstrategie te ontwikkelen. Dit instrument bevorderde in hoge mate een interdisciplinaire aanpak om sectoroverschrijdende oplossingen te bereiken.

Een voorbeeld van een uitkomst van het Future Cities-project is de duurzame ontwikkeling van twee klimaatbestendige industrieparken in Bottrop, in de regio Emscher. Flitsvloeden na hevige regenval kwamen vaak voor op beide locaties. Deze situatie zal naar verwachting worden versterkt door de klimaatverandering. De Emschergenossenschaft en de gemeente Bottrop hebben overeenstemming bereikt over een samenwerking om de industrieparken "Scharnhölzstraße" en "Boytal" te herstructureren, waarbij water-, groen- en energiemaatregelen worden gecombineerd om ze klimaatbestendig te maken. De “Scharnhölzstraße” is een oude bedrijfslocatie met een bijna volledig afgedicht oppervlak. Op de site hebben zware regenval de neiging om problemen te veroorzaken en oververhitting te veroorzaken tijdens perioden van droogte. Een gecombineerde aanpak werd gevolgd voor de openbare ruimte enerzijds en de particuliere gebouwen van de industrie anderzijds. Gedecentraliseerde oplossingen voor regenwater (regenwaterinfiltratie en regenwatergebruik, gebruik van zonne-energie en verrijking van groene zones) werden overwogen om het gebied te versterken voor komende klimaatevenementen.

Hoewel het Emscher-systeem nu goed is voorbereid, kunnen hevige regenvalgebeurtenissen nog steeds van tijd tot tijd overstromingen veroorzaken. Daarom zijn andere instandhoudings-, herkwalificatie- en aanpassingsprojecten gestart of gepland. Zo startte de Ruhrconferentie in 2020 een nieuw project met de naam “Klimaresiliente Region mit internationaler Strahlkraft” (Klimaresiliente Region mit internationaler Strahlkraft). Binnen dit project wordt de ecosysteemgerichte en holistische aanpak die in de regio Emscher wordt toegepast, uitgebreid naar het hele gebied van het Ruhrgebied. Het Ruhrsysteem beslaat een oppervlakte van 4.435 km2, waarin ongeveer 5,1 miljoen mensen wonen in 53 steden en gemeenschappen. Voor de uitvoering van aanpassingsmaatregelen zal de komende tien jaar op dit gebied ongeveer 250 miljoen euro beschikbaar zijn.

Het restauratieproject Emscher is nauw verbonden met regionale ontwikkeling en heeft veel belang gehecht aan bewustmaking en educatie. De Nieuwe Emschervallei wordt ontwikkeld door de nauwe samenwerking van gemeenten, bedrijven en burgers, gecoördineerd door de Emschergenossenschaft (Coöperatie Emscher).

De twee dynaklim- en Future Cities-projecten hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de versterking van de samenwerking tussen verschillende actoren. Binnen het eerste project werd de dynaklim groep opgericht. Het omvat meer dan 50 netwerkpartners: bedrijven die betrokken zijn bij de regionale economie, waterschappen, gemeenten, universiteiten en onderzoeksfaciliteiten, evenals regionale en maatschappelijke initiatieven. Samen hebben zij een gezamenlijke regionale strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering opgesteld. Het dynaklimnetwerk zorgde voor een constante uitwisseling van nieuwe kennis en praktijkervaringen tussen de projectpartners en met het publiek. Evenzo werden tijdens het Future Cities-project verschillende acties gedefinieerd en opgezet om de voortzetting na afloop van het project te ondersteunen. Er is een aantal initiatieven genomen om de duurzaamheid van de bovengenoemde projecten te waarborgen, waaronder de betrokkenheid van belanghebbenden:

• De voormalige jaarlijkse bijeenkomsten van het dynaklimproject worden voortgezet door de projectpartners van de DWA (Deutschen Vereinigung für Wasserwirtschaft, Abwasser und Abfalland).
• Sommige maatregelen die in het kader van het dynaklimproject zijn ontwikkeld, zijn opgenomen in het “klimaatbeschermingsplan” van de regering van Noordrijn-Westfalen.
• De Emscher Roadmap 2020 geeft de verantwoordelijke organisaties recht op het aanpassingsproces en bepaalt dat deze organisaties de benodigde acties ook na afloop van de projecten voortzetten.
• Het gebruik van het Future Cities Adaptation Compass in de stad Dortmund omvat een brede participatie van belanghebbenden. Het proces is begonnen met een analyse van belanghebbenden om ervoor te zorgen dat er geen relevante actor buiten beschouwing wordt gelaten.

Andere relevante activiteiten voor de participatie van belanghebbenden zijn:

• Bij het herstellen van waterlopen van het Emscher-systeem worden de bewoners betrokken bij de planning en implementatie in een breed informatie- en participatieproces.
• Wat duurzaam stormwaterbeheer betreft, worden de mensen in de regio Emscher gedetailleerd geïnformeerd over de wijze waarop zij hierbij kunnen worden betrokken, met inbegrip van een internetplatform.
• Specifiek met betrekking tot extreme regenval is binnen het Future Cities project een voorlichtingscampagne gestart. De campagne is gebaseerd op het internetplatform.

De stroomgebieden van de Emscher en de aangrenzende rivier de Lippe staan voor vergelijkbare uitdagingen van klimaatverandering. De twee waterschappen, de Emschergenossenschaft en het Lippeverband, hebben daarom samen maatregelen voor waterbeheer ontwikkeld.

De revitalisering van de rivier de Emscher en zijn vallei begon in 1992. Na vele jaren van planning en implementatie is de New Emscher Valley van een puur voor ogen liggend ideaal gegaan naar een realiteit die nieuwe stedelijke ontwikkeling heeft geïnspireerd. De modernisering van de afvalwaterinfrastructuur en de bijbehorende revitalisering van de Emscher maken van de rivier een waardevolle ruimte voor ontspanning en ontspanning in de regio. Mensen kunnen nu opnieuw de Emscher ervaren, die ooit ontoegankelijk was voor het publiek vanwege hoge niveaus van vervuiling. De revitalisering van de Emscher en de lozing van afvalwater in ondergrondse grachten heeft nieuwe ruimte vrijgemaakt voor innovatie bovengronds, waardoor de regio Emscher aantrekkelijker is geworden. Ecologische, sociale en institutionele innovatie zijn gecombineerd om deze nieuwe ruimtes te ontwikkelen. De omschakeling van Emscher is dus niet alleen een technologisch project, maar ook een belangrijke stimulans om met name de levenskwaliteit te verbeteren en positieve economische effecten in het Ruhrgebied te bereiken.

De aanleg van ondergrondse riolen is nog aan de gang en zal naar verwachting tegen 2022 voltooid zijn. Het is belangrijk te benadrukken dat de ecologische verbetering een continu proces is, dat daarom voortdurend moet worden ondersteund. De belangrijkste beperkende factor voor andere interventies is ruimte. In een dichtbevolkt gebied als de Emscher met 2.700 inwoners per vierkante kilometer is het erg moeilijk om ruimte te vinden voor een meanderend riviersysteem. De concurrerende eisen aan de ruimte zijn talrijk: economische, sociale en ecologische aspecten moeten tegen elkaar worden afgewogen. Bovendien kunnen overheidsinstanties alleen plannen goedkeuren op basis van geldige regelgeving.

Met een investeringsvolume van 4,5 miljard euro en een projectperiode van enkele decennia, d.w.z. van 1989 (start van de internationale bouwtentoonstelling IBA Emscherpark) tot 2022 (verwacht einde van de aanleg van de ondergrondse, gekanaliseerde riolen), is de Emscher-verbouwing een van de grootste infrastructuurprojecten van Europa. Investeringen van deze omvang hebben een merkbaar effect op de economie van een regio. Door de Emscher-revitalisering werden in de jaren 1991 tot 2020 ongeveer 1.400 banen per jaar gecreëerd (zie studie van het Rheinisch-Westfälisches Institut für Wirtschaftsforschung, november 2013). Het belang van het omschakelingsproject reikt echter veel verder dan de directe gevolgen ervan voor de werkgelegenheid. De modernisering van de regio Emscher zorgt voor een nieuwe kwaliteit van leven en werk en biedt grote kansen om de aantrekkelijkheid van het Ruhrgebied duurzaam te verbeteren. Het kan dus een positieve invloed hebben op de beslissingen van innovatiegerichte bedrijven die overwegen om in de regio te verhuizen of op te starten. De succesvolle conversie van zo'n groot riviersysteem geeft ook een positief signaal af voor soortgelijke grootschalige waterbeheer- en stadsontwikkelingsprojecten in heel Europa.

Gezien de uitdagingen van klimaatadaptatie is het nauwelijks mogelijk om de kosten te noemen als er geen keuze zou zijn gemaakt om de Emscher te herstellen, maar om hogere dijken en grotere riolen te implementeren. Naast dat het een fortuin zou kosten om een puur technisch beschermingssysteem te bieden, zou dit nooit 100% bewijs zijn, aangezien niemand precies weet hoe extreem de volgende neerslaggebeurtenis zal zijn.

De Emscher revitalisering wordt betaald via de leden van de Emschergenossenschaft, dat zijn gemeenten, de mijnbouw en private partijen. Verder is optimaal gebruik gemaakt van verschillende fondsen: van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, nationale onderzoeksfinanciering zoals KLIMZUG, en EU-financiering zoals doelstelling 2, INTERREG, KP7 en HORIZON2020, LIFE+. Waar mogelijk wordt steun van private partijen, lokale bedrijven en NGO's, zoals de Emscherfreunde (Vrienden van de Emscher), verwelkomd.

De Emscher revitalisering begon in 1992. De aanleg van ondergrondse riolen duurt ongeveer 25 jaar en zal naar verwachting tegen 2022 volledig zijn voltooid. De ecologische verbetering van de rivier de Emscher en zijn vallei is een continu proces.

De revitalisering van de rivier de Emscher en zijn vallei is een continu proces dat naar verwachting langdurig zal zijn.

Emschergenossenschaft / Lippeverband
Office of the board of management

Mario Sommerhäuser, head of office
E-mail: sommerhaeuser.mario@eglv.de

Martina Oldengott
E-mail: oldengott.martina@eglv.de

Andreas Giga
E-mail: giga.andreas@eglv.de 

Emschergenossenschaft / Lippeverband