Een overstromings- en hittebestendige groene Emscher-vallei, Duitsland

In de 20e eeuw werd de rivier de Emscher vooral gebruikt om al het afvalwater van het gebied snel en volledig af te voeren. Dit resulteerde in extreme schommelingen in de hoeveelheid geloosd water. Na een stortbui zou tot 350 kubieke meter per seconde water door de Emscher kunnen zijn gestroomd, terwijl tijdens droge perioden slechts 11 kubieke meter per seconde water door deze vervuilde waterweg zou kunnen zijn gedruppeld. Gezien de klimaatveranderingsprojectie kunnen meer extremen worden verwacht.

Volgens lange-afstands klimaatprojecties zal het Emscher-gebied meer natte en gematigde winters ervaren, samen met frequentere extreme winden en stormen. De zomers zullen warmer zijn en met terugkerende gebeurtenissen van extreme regenval. Deze klimatologische veranderingen zullen blijvende gevolgen hebben voor de sociaal-economische omstandigheden van de bevolking, voor de veiligheid en voor de productiviteit en het concurrentievermogen van de regio. Meer in detail worden de volgende uitdagingen op het gebied van klimaatverandering voor het gebied verwacht (Quirmbach et al., 2012):

• Toename van extreme regenval: Vaker en ernstiger. Klimaatverandering zal het aantal gevallen van extreme regenval verdubbelen. Gegevens uit 1961-1990 tonen neerslaggebeurtenissen met meer dan 40 mm / d die ongeveer 2 keer per jaar voorkomen. De prognoses voor soortgelijke gebeurtenissen voor de jaren 2021-2050 zijn ongeveer 5 keer per jaar en voor de jaren 2071-2100 zelfs meer dan 5 keer. De jaarlijkse gemiddelde neerslag zal tegen 2050 met ongeveer 9% toenemen.
• Verhoging van de temperatuur: Meer warme dagen, minder koude dagen. In de afgelopen 50 jaar heeft de gemiddelde luchttemperatuur een stijging van 1 ° C laten zien. Voor de toekomst zal de jaarlijkse gemiddelde temperatuur naar verwachting nog eens 1,6 graden stijgen tegen 2050 en ongeveer 2,9 graden tegen 2100. Niet alleen zal de gemiddelde temperatuur stijgen, ook extremen zullen vaker voorkomen met meer dagen met temperaturen hoger dan 30 graden. Tegen 2050 zullen er 50% meer warme dagen zijn en tegen 2100 zullen er naar verwachting ongeveer 100% meer warme dagen zijn. Dit zal hittestress veroorzaken, vooral voor de vergrijzende menselijke bevolking in het Ruhrgebied. Koude dagen met vorst en ijs zullen tegen 2050 met ongeveer 50% en tegen 2100 met ongeveer 80% afnemen.
• Effecten op het grondwater: Minder in de zomer en meer in de winter. In de zomer zullen hogere temperaturen naar verwachting resulteren in een lagere laadsnelheid van het grondwater. In de winter, met meer neerslag, zal het niveau van het grondwater naar verwachting stijgen. Dit vergroot de kans op overstromingen. Met name als er geen duurzaam beheer van hemelwater wordt uitgevoerd, zullen de gebieden met overstromingsrisico in de nabije toekomst met ongeveer 20% toenemen.
• Effecten op ecosystemen. De hierboven beschreven klimaatverandering zal gevolgen hebben voor ecosystemen zoals waterlichamen, wetlands en bossen. Vooral waterlichamen zijn gevoelig: lage waterstanden in de zomer zullen het niveau van voedingsstoffen en verontreinigende stoffen verhogen, extreme regenval zal erosie aan de rivieroevers veroorzaken en een hogere temperatuur zal het zuurstofgehalte in water verlagen.

Om zich voor te bereiden op toekomstige klimatologische omstandigheden, koos de Emschergenossenschaft (Emscher Cooperative), de watermanagementvereniging die verantwoordelijk is voor de rivier de Emscher, voor flexibele, op de natuur gebaseerde oplossingen. Er werd gekozen voor het combineren van de kanalisatie van het afvalwater dat oorspronkelijk naar de Emscher en zijn zijrivieren was geleid in gesloten riolen, met revitalisering van de rivieren, met als doel de watercyclus te versterken en te profiteren van de waterbuffering en van de koeling door de ecosysteemdiensten van de natuur. Kortom, de belangrijkste aanpassingsdoelstellingen waren:

• Voor de zomer: het creëren van de groene corridors van het landschapspark Emscher voor koeling, evenals het creëren van een veerkrachtig watersysteem, waardoor het uitdrogen van beken en rivieren wordt voorkomen.
• Voor de winter: vergroting van de retentiecapaciteit van de waterlichamen om overstromingen bij hevige regenval te voorkomen.

Een traditionele oplossing in reactie op de verwachte waterlozingsbehoeften zou de bouw van een rioolsysteem zijn dat de verwachte variatie in waterhoeveelheden zou kunnen opvangen. Met het Emscher-revitaliseringsproject werd een meer overgangsbenadering gekozen om de watercyclus te versterken door de rivier en zijn zijrivieren om te zetten in natuurachtige waterwegen en door afvalwater door gesloten riolen te laten stromen. De vallei wordt geleidelijk ontwikkeld en bestaat al uit koele groene ruimten, gebieden voor overstromingsbeheersing, recreatiegebieden en een habitatnetwerk. Al deze maatregelen dragen bij tot de verbetering van de levenskwaliteit in het grootstedelijke gebied van het Ruhrgebied. Belangrijke kernelementen van het Emscher-project waren en zijn de natuurlijke restauratie van het Emscher-systeem, afvalwaterbeheer met ondergrondse installaties van het rioleringssysteem, overweging van overstromingsbescherming in alle projecten en duurzaam regenwaterbeheer met terugkeer van (schoon) regenwater in natuurlijke watercycli. Verdere elementen zijn educatieve initiatieven rond de Emschervallei en de ontwikkeling van waardevolle recreatiegebieden.

Natuurachtige waterlichamen hebben een hogere capaciteit om extreme weersomstandigheden te bufferen. Bij hevige regenval heeft een natuurachtig waterlichaam een hogere retentiecapaciteit dan een sterk gemodificeerd waterlichaam. De groene gordels die de Emscher en zijn zijrivieren vergezellen, fungeren als luchttoevoercorridors voor de dichtbevolkte stedelijke gebieden. Wetlands en gebieden voor het vasthouden van regenwater koelen warmte-eilanden af. De levenskwaliteit van mensen stijgt, hittestress wordt verminderd en nieuwe fietspaden langs de waterlichamen bieden mogelijkheden voor duurzame mobiliteit. De algemene aanpak is om waterbeheer en stadsplanning te integreren voor een watergevoelige stedelijke ontwikkeling.

Voordat projecten als dynaklim en Future Cities van start gingen, ontwikkelde elke speler in de regio Emscher zijn eigen adaptatieaanpak. De waterschappen analyseerden bijvoorbeeld of hun duurzaam waterbeheer geschikt was om het hoofd te bieden aan de verwachte gevolgen van klimaatverandering. Steden beoordeelden hun gebouwenbestand en bespraken welke verbeteringen nodig zouden zijn als reactie op het hitte-eilandeffect. Verder heeft de regionale vereniging Ruhr (Regionalverband Ruhr) haar metingen van stedelijke temperaturen bevorderd. Met de steun van deze twee projecten werd een sectoroverschrijdende aanpak ontwikkeld, waarbij alle relevante belanghebbenden uit verschillende sectoren werden betrokken, zoals: waterbeheer, planning, bouw, gezondheidszorg en hulpdiensten. Als partner in het Future Cities-project diende de Emscher-zaak bovendien als voorbeeld om strategieën te ontwikkelen om stedelijke regio's geschikt te maken om de verwachte gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden. In het kader van het project is het gezamenlijke instrument “Toekomstigaanpassingskompas voor steden”ontwikkeld om stedelijke regio’s te helpen hun eigen aanpassingsstrategie te ontwikkelen. Dit instrument bevorderde in hoge mate een interdisciplinaire aanpak om tot sectoroverschrijdende oplossingen te komen.

Een voorbeeld van een uitkomst van het Future Cities project is de duurzame ontwikkeling van twee klimaatbestendige industrieparken in Bottrop, in de regio Emscher. Overstromingen na hevige regenval deden zich vaak op beide locaties voor. Deze situatie zal naar verwachting worden geïntensiveerd met de klimaatverandering. De Emschergenossenschaft en de gemeente Bottrop kwamen een samenwerking overeen om de industrieparken "Scharnhölzstraße" en "Boytal" te herstructureren, waarbij water-, groen- en energiemaatregelen werden gecombineerd om ze klimaatbestendig te maken. De “Scharnhölzstraße” is een oud bedrijfsterrein met een bijna volledig afgesloten oppervlak. Op de site hebben zware regens de neiging om problemen en oververhitting te veroorzaken tijdens perioden van droogte. Er is gekozen voor een gecombineerde aanpak voor enerzijds de openbare ruimte en anderzijds de bedrijfsruimten in particulier bezit van de industrie. Gedecentraliseerde oplossingen voor regenwater (regenwaterinfiltratie en regenwatergebruik, gebruik van zonne-energie en verrijking van groene zones) werden overwogen om het gebied te versterken voor komende klimaatevenementen.

Hoewel het Emscher-systeem nu goed is voorbereid, kunnen stortregens nog steeds van tijd tot tijd overstromingen veroorzaken. Daarom zijn andere instandhoudings-, herkwalificatie- en aanpassingsprojecten gestart of gepland. Zo heeft de Ruhrconferentie in 2020 het initiatief genomen voor een nieuw project met de naam “KlimaresilienteRegion mit internationaler Strahlkraft” (klimaatveerkrachtige regio met internationaal charisma). Binnen dit project zal de ecosysteemgerichte en holistische aanpak die in de regio Emscher wordt toegepast, worden uitgebreid tot het hele gebied van het Ruhrgebied. Het Ruhrgebied beslaat een oppervlakte van 4.435 km2, waarin ongeveer 5,1 miljoen mensen wonen in 53 steden en gemeenschappen. Voor de uitvoering van aanpassingsmaatregelen zal de komende tien jaar op dit gebied ongeveer 250 miljoen euro beschikbaar zijn.

Het restauratieproject van Emscher is nauw verbonden met regionale ontwikkeling en heeft veel belang gehecht aan bewustmaking en onderwijs. De nieuwe Emschervallei wordt ontwikkeld door de nauwe samenwerking van gemeenten, bedrijven en burgers, gecoördineerd door de Emschergenossenschaft (Emscher Coöperatie).

De twee dynaklim- en Future Cities-projecten leverden een belangrijke bijdrage aan de versterking van de samenwerking tussen verschillende actoren. Binnen het eerste project werd de dynaklim groep opgericht. Het omvat meer dan 50 netwerkpartners: bedrijven die betrokken zijn bij de regionale economie, waterschappen, gemeenten, universiteiten en onderzoeksfaciliteiten, alsook regionale en maatschappelijke initiatieven. Samen hebben ze een gezamenlijke regionale klimaatadaptatiestrategie opgesteld. Het dynaklim-netwerk zorgt voor een constante uitwisseling van nieuwe kennis en praktische ervaringen tussen de projectpartners en met het publiek. Evenzo werden tijdens het Future Cities-project verschillende acties gedefinieerd en opgezet om de voortzetting na afloop van het project te ondersteunen. Er zijn een aantal initiatieven genomen om de duurzaamheid van de bovengenoemde projecten te waarborgen, waaronder ook de betrokkenheid van belanghebbenden:

• De voormalige jaarvergaderingen van het dynaklim-project worden voortgezet door de projectpartners van de DWA (Deutschen Vereinigung für Wasserwirtschaft, Abwasser und Abfalland).
• Sommige maatregelen die in het kader van het dynaklim-project zijn ontwikkeld, zijn geïntegreerd in het “klimaatbeschermingsplan”van de Noordrijn-Westfaalse regering.
• De Emscher Roadmap 2020 geeft de verantwoordelijke organisaties het recht voor het aanpassingsproces en bepaalt dat deze organisaties de benodigde acties ook na afloop van de projecten voortzetten.
• Het gebruik van het Future Cities Adaptation Compass in de stad Dortmund omvat een brede participatie van belanghebbenden. Het proces begon met een stakeholderanalyse om ervoor te zorgen dat er geen relevante actor wordt weggelaten.

Andere relevante activiteiten met betrekking tot de participatie van belanghebbenden zijn:

• Bij het herstel van waterlopen van het Emscher-systeem worden de bewoners betrokken bij de planning en uitvoering in een breed informatie- en participatieproces.
• Wat duurzaam beheer van hemelwater betreft, worden de mensen in de regio Emscher in detail geïnformeerd over hoe zij hierbij kunnen worden betrokken, met inbegrip van een internetplatform.
• Specifiek met betrekking tot extreme regenval is binnen het Future Cities project een voorlichtingscampagne gestart. De campagne is gebaseerd op het internetplatform.

De stroomgebieden van de Emscher en de aangrenzende rivier Lippe staan voor soortgelijke uitdagingen als de klimaatverandering. De twee waterschappen, de Emschergenossenschaft en het Lippeverband, hebben daarom samen maatregelen voor waterbeheer ontwikkeld.

De revitalisering van de rivier de Emscher en haar vallei begon in 1992. Na vele jaren van planning en implementatie is de New Emscher Valley uitgegroeid van een puur vooropgezet ideaal tot een realiteit die nieuwe stedelijke ontwikkeling heeft geïnspireerd. De modernisering van de afvalwaterinfrastructuur en de daarmee gepaard gaande revitalisering van de Emscher maken van de rivier een waardevolle ruimte voor ontspanning en ontspanning in de regio. Mensen kunnen nu opnieuw de Emscher ervaren, die ooit ontoegankelijk was voor het publiek vanwege de hoge mate van vervuiling. De revitalisering van de Emscher en de lozing van afvalwater in ondergrondse kanalen hebben nieuwe ruimtes vrijgemaakt voor innovatie bovengronds, waardoor de regio Emscher aantrekkelijker is geworden. Ecologische, sociale en institutionele innovatie zijn gecombineerd om deze nieuwe ruimtes te ontwikkelen. Daarom is de omschakeling van Emscher niet alleen een technologisch project, maar ook een belangrijke aanzet tot een aanzienlijke verbetering van de levenskwaliteit en het bereiken van positieve economische effecten in het Ruhrgebied.

De aanleg van ondergrondse riolen is nog steeds aan de gang en zal naar verwachting in 2022 zijn voltooid. Het is belangrijk om te benadrukken dat de ecologische verbetering een continu proces is, dat daarom voortdurend moet worden ondersteund. De belangrijkste beperkende factor voor andere interventies is ruimte. In een dichtbevolkt gebied zoals de regio Emscher met 2.700 inwoners per vierkante kilometer is het erg moeilijk om ruimte te vinden voor een kronkelend riviersysteem. De concurrerende eisen aan de ruimte zijn talrijk: economische, sociale en ecologische aspecten moeten tegen elkaar worden afgewogen. Bovendien kunnen overheidsinstanties plannen alleen goedkeuren op basis van geldige regelgeving.

Met een investeringsvolume van 4,5 miljard euro en een projectperiode van enkele decennia, d.w.z. van 1989 (start van de internationale bouwtentoonstelling IBA Emscherpark) tot 2022 (verwacht einde van de aanleg van de ondergrondse, gekanaliseerde riolen), is de verbouwing van Emscher een van de grootste infrastructuurprojecten van Europa. Investeringen van deze omvang hebben merkbare gevolgen voor de economie van een regio. Door de revitalisering van Emscher werden in de jaren 1991 tot 2020 ongeveer 1400 banen per jaar gecreëerd (zie studie van het Rheinisch-Westfälisches Institut für Wirtschaftsforschung, november 2013). Het belang van het omschakelingsproject reikt echter veel verder dan de rechtstreekse gevolgen ervan voor de werkgelegenheid. De modernisering van de regio Emscher zorgt voor een nieuwe kwaliteit van leven en werk en biedt grote kansen om de aantrekkelijkheid van het Ruhrgebied duurzaam te verbeteren. Het kan dus een positieve invloed hebben op de beslissingen van innovatiegerichte bedrijven die overwegen om in de regio te verhuizen of op te starten. De succesvolle omschakeling van zo'n groot riviersysteem geeft ook een positief signaal af voor soortgelijke grootschalige waterbeheer- en stadsontwikkelingsprojecten in heel Europa.

Gezien de uitdagingen van klimaatadaptatie is het nauwelijks mogelijk om de kosten te noemen als er geen keuze zou zijn gemaakt om de Emscher te herstellen, maar om hogere dijken en grotere riolen te implementeren. Naast dat het een fortuin zou kosten om een puur technisch beveiligingssysteem te bieden, zou dit nooit 100% bewijs zijn gezien het feit dat niemand precies weet hoe extreem de volgende regenval zal zijn.

De Emscher-revitalisering wordt betaald via de leden van de Emschergenossenschaft, dat zijn gemeenten, de mijnindustrie en particuliere partijen. Verder is er optimaal gebruik gemaakt van verschillende fondsen: van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, nationale onderzoeksfinanciering zoals KLIMZUG en EU-financiering zoals doelstelling 2, INTERREG, KP7 en HORIZON2020, LIFE+. Waar mogelijk wordt steun van private partijen, lokale bedrijven en NGO's, zoals de Emscherfreunde (Vrienden van de Emscher), toegejuicht.

De Emscher revitalisering begon in 1992. De aanleg van ondergrondse riolen duurt ongeveer 25 jaar en zal naar verwachting in 2022 volledig zijn voltooid. De ecologische verbetering van de rivier de Emscher en zijn vallei is een continu proces.

De revitalisering van de rivier de Emscher en zijn vallei is een voortdurend proces dat naar verwachting lang zal duren.

Emschergenossenschaft / Lippeverband
Office of the board of management

Mario Sommerhäuser, head of office
E-mail: sommerhaeuser.mario@eglv.de

Martina Oldengott
E-mail: oldengott.martina@eglv.de

Andreas Giga
E-mail: giga.andreas@eglv.de 

Emschergenossenschaft / Lippeverband