Bouwen aan de weerbaarheid van het spoorvervoer tegen alpiene gevaren in Oostenrijk

Het harde bergachtige karakter van de oostelijke Alpen, waar ongeveer 65 % van het nationale grondgebied van Oostenrijk ligt, vormt een bijzondere uitdaging voor de planning en het beheer van het spoorvervoer. Reliëf en steile hellingen beperken de ruimte die bruikbaar is voor permanente nederzettingen en infrastructuur. Spoorlijnen volgen daarom vaak uiterwaarden of bevinden zich langs steile onvaste hellingen, waardoor ze aanzienlijk worden blootgesteld aan overstromingen en in het bijzonder aan alpiene gevaren, zoals puinstromen, rotsvallen, lawines of aardverschuivingen. Als gevolg hiervan zijn de spoorweginfrastructuur en -exploitatie herhaaldelijk getroffen door alpiene gevaren. Zo ontspoorden verschillende touringcars van een intercity op 11^augustus 1995 bij de torrent Masonbach (Vorarlberg), na een puinstroom die een brug had verwoest. Drie mensen kwamen om het leven, 17 mensen raakten zwaargewond en de baan moest bijna een week gesloten zijn. Ook in juni 2013 veroorzaakten overstromingen en puinstromen aanzienlijke schade aan de spoorweginfrastructuur. De nationale spoorwegmaatschappij ÖBB Infra AG rapporteerde een verlies van ongeveer 75 miljoen euro op haar spoorwegnet.

De meeste alpine gevaren worden veroorzaakt door extreme/ernstige (hydro-) meteorologische omstandigheden zoals hevige neerslag, snelle sneeuwsmelting of extreme temperaturen. In de toekomst zou het risico van alpiene gevaren aanzienlijk kunnen toenemen als gevolg van de gevolgen van de klimaatverandering. Zo zou het aantal zeer hevige regenval met 36 % kunnen toenemen in de Alpengebieden en met 70 % in de laaglanden van het land (tussen de referentieperiode 1961-1990 en de prognoseperiode 2011-2040; Kellermann et al.. 2016).

De Oostenrijkse federale spoorwegen (ÖBB Infra AG) hebben, samen met partners uit het maatschappelijk middenveld, de particuliere sector en de overheid, het uitdagende mandaat om risico's te beoordelen, preventieve maatregelen te nemen en de veilige en continue werking van het netwerk te waarborgen. Een van de gevolgde risicoreductiestrategieën is de uitvoering van structurele beschermingsmaatregelen, zoals dijken en dijken. In dit verband vormt de prioritering van maatregelen en kwesties van kostendeling met andere overheidsactoren een uitdaging. Tegelijkertijd is de uitvoering van structurele maatregelen tegen alpiene gevaren in Oostenrijk – met zijn ongeveer 5 000 torrents en 3 800 lawinepaden – vaak niet haalbaar om zowel economische redenen als aspecten van natuur- en landschapsbescherming. Aangezien technische maatregelen dus beperkt zijn in het waarborgen van een passend veiligheidsniveau voor spoorwegactiviteiten in de alpiene topografie, is er een grote behoefte aan aanvullende (niet-structurele) risicobeperkende maatregelen, zoals weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing.

Meteorologische extreme gebeurtenissen vormen een groot risico voor de spoorweginfrastructuur en de veiligheid van passagiers. In de toekomst zal de klimaatverandering vermoedelijk ernstige gevolgen hebben voor de meteorologische gevaren in het Alpengebied. Om directe schade aan de spoorweginfrastructuur tot een minimum te beperken, voert ÖBB Infra AG samen met haar partners structurele beschermingsmaatregelen uit wanneer dit economisch, technisch en milieutechnisch haalbaar is. Vooral in het alpiene milieu is volledige bescherming echter niet mogelijk en verandert het risicoprofiel voortdurend als gevolg van klimaatverandering. Om de veilige en continue werking van het netwerk en de veiligheid van de passagiers te waarborgen, werd een aanvullend systeem voor weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing geïnstalleerd.

De ÖBB Infra AG volgt hoofdzakelijk twee complementaire risicobeheerstrategieën. Enerzijds wordt het risico van alpiene gevaren verminderd door de toepassing van structurele beschermingsmaatregelen. ÖBB Infra AG is voornamelijk zelf verantwoordelijk voor het aanleggen en onderhouden van beschermende maatregelen, zoals dijken of puinloodsen. In de meeste gevallen moet het ook deze maatregelen financieren. Als de geplande maatregelen echter ook nederzettingen of andere infrastructuurelementen zoals wegen of energievoorziening beschermen, vindt samenwerking met andere deelstaat- en regionale autoriteiten of gemeenschappen plaats en kan het beschermingssysteem worden gesubsidieerd in het kader van de Wet op de waterbouwkundige bijstand (WBFG [1985] 2014).

Aan de andere kant wordt het risico van alpiene gevaren verminderd door de paraatheid voor respons en het beheer van noodsituaties te verbeteren. Een belangrijk onderdeel van de risicobeperkingsstrategie van ÖBB is het infra:wetter-systeem voor weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing, dat gezamenlijk wordt beheerd door ÖBB en de particuliere weerdienst UBIMET GmbH. Dit interactieve webportaal voor het ÖBB-personeel combineert gegevens van eigen en externe weerstations van de ZAMG (Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik - Centraal Instituut voor Meteorologie en Geodynamica), radars, satellieten en lokale en wereldwijde weerprojecties met gedetailleerde informatie over het volledige spoorwegnet in Oostenrijk. Het biedt een berekening van belangrijke meteorologische parameters zoals temperatuur, windsnelheid, neerslag, sneeuwval en de sneeuwgrens op lokaal niveau.

Naast het geven van geïndividualiseerde en routespecifieke waarschuwingen aan ongeveer 1.500 gebruikers, wordt infra:wetter ook gebruikt om zogenaamde kritieke meteorologische omstandigheden (CMC's) vooraf te identificeren: weersomstandigheden die mogelijk tot grotere verstoringen van het treinverkeer leiden en derhalve een gecoördineerd optreden van de afdeling Natural Hazards Management van ÖBB Infra AG vereisen. Indien een kritieke meteorologische toestand met voldoende tijd vóór de waarschuwing wordt gedetecteerd, wordt een weerswaarschuwing afgegeven en wordt een procedureplan uitgevoerd. Dit kan de installatie omvatten van een incidentiecommando dat beslist over operationele veiligheidsmaatregelen, zoals snelheidslimieten, spoorsluitingen of tijdelijke mitigatiemaatregelen. In het geval dat bijvoorbeeld zware sneeuwval wordt voorspeld, kunnen maatregelen worden genomen zoals een herziene planning van personele middelen en de verlening van winterdiensten, of het voorverwarmen van schakelpunten om de bruikbaarheid van het netwerk te waarborgen. Het bestaan van een functionerend systeem voor weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing is ook een doeltreffende en flexibele oplossing voor risicobeheer om de verwachte veranderingen in de frequentie en intensiteit van klimaatgevaren als gevolg van klimaatverandering aan te pakken.

Om het risico van natuurlijke gevaren aan te pakken, biedt ÖBB Infra AG relevante middelen voor het beheer van natuurlijke gevaren en is het goedgekeurd om zijn eigen beslissingen als bedrijf te nemen. Vanwege de complexe situatie van alpiene gevaren kan het beheer ervan binnen het spoorvervoer in Oostenrijk echter niet door ÖBB Infra AG alleen worden afgehandeld en moeten structurele risicobeperkende maatregelen in de vervoerssector op veel plaatsen worden afgestemd op openbare risicobeheerstrategieën. Daarom zijn partnerschappen en vitale samenwerking tussen verschillende belanghebbenden op verschillende administratieve niveaus, d.w.z. van lokaal tot nationaal niveau, nodig.

Op het hoogste niveau werkt ÖBB Infra AG samen met federale ministeries op het gebied van strategische kwesties zoals wetgevingsbesluiten en technische normen. Op het gebied van structurele risicobeperkende maatregelen werkt ÖBB Infra AG samen met regionale overheden, gemeenschappen en het Bondsministerie van Land- en Bosbouw, Milieu en Waterstaat (BMLFUW). Wat niet-structurele maatregelen betreft, werkt ÖBB Infra AG samen met de particuliere sector, academische instellingen en regionale autoriteiten om het systeem voor weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing te beheren en de risicobeoordelingen te verbeteren.

De uitvoering van structurele beschermingsmaatregelen kan tot enkele jaren in beslag nemen. Zo bouwde de ÖBB na de puinstroom in de Taxenbach in 2013 een structurele puinstroombarrière die in 2016 werd voltooid. Het infra:wetter-systeem voor weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing werd in 2005 gezamenlijk ingevoerd door ÖBB Infra AG en UBIMET GmbH.

Structurele beschermingsmaatregelen zoals dijken of puindoorstromingsbarrières hebben meestal een levensduur van enkele decennia. Het systeem voor weermonitoring en vroegtijdige waarschuwing infra:wetter is een permanente taak.

Annegret Thieken
University of Potsdam
Institute of Earth and Environmental Science
Phone:+49 331 977 2984
E-mail: annegret.thieken@uni-potsdam.de

Het door het KP7 gefinancierde ENHANCE-project "Enhancing risk management partnerships for catastrophic natural hazards in Europe"