Bestrijding van vergiftiging door ciguatera op de Canarische Eilanden, Spanje

Ciguatera vergiftiging (CP) wordt veroorzaakt door het eten van vissen die ciguatoxinen hebben opgehoopt door de voedselketen als gevolg van de aanwezigheid van bepaalde giftige microalgen (Gambirdiscus spp. en Fukuyoa spp.). Traditionele endemische regio's voor ciguatoxische vis omvatten gebieden in de Caribische Zee en de Stille en Indische Oceaan. De vissoorten die het vaakst geassocieerd worden met gevallen van ciguatera zijn barracuda, grouper, amberjack, red snapper, moray eel, hogfish, makreel, surgeonfish en parrotfish.

In Europa zijn Gambierdiscus en Fukuyoa spp. te vinden op de Spaanse en Portugese Atlantische eilanden en op verschillende mediterrane eilanden, waaronder Kreta, Cyprus en de Balearen, volgens het Eurocigua-project (2016-2021), medegefinancierd door de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid en de Spaanse Autoriteit voor voedselveiligheid (AESAN). In het kader van het door het directoraat-generaal Visserij van de Canarische Eilanden ontwikkelde CTX-protocol is 13 % van de 8 828 door de beroepsvisserijsector op de Canarische Eilanden gevangen vis positief bevonden voor CTX’s en verwijderd door erkende verwerkers (DG Visserij, niet-gepubliceerde gegevens).

Ciguatoxinen worden niet vernietigd door het koken of bevriezen van de vis. Bovendien zijn de toxines kleur-, geur- en smaakloos, waardoor het onmogelijk is om ze tijdens het eten te detecteren. Symptomen van CP kunnen zijn misselijkheid, braken, diarree, buikkrampen, brandend gevoel van lippen, tong en ledematen (ook als reactie op koude stimulus), een metaalachtige smaak in de mond, gewrichts- en spierpijn, jeuk van de huid, spierzwakte, wazig zien, pijnlijke geslachtsgemeenschap, lage bloeddruk en trage hartslag. Neurologische symptomen verdwijnen meestal binnen enkele weken, hoewel sommige symptomen maanden kunnen aanhouden. Hoewel CP zelden dodelijk is, kunnen ernstige gevallen tot de dood leiden (ECDC, 2021).

Hoewel uitbraken van ciguateravergiftiging op het Europese vasteland in verband zijn gebracht met de consumptie van geïmporteerde vis, zijn autochtone uitbraken gemeld op de Canarische Eilanden en Madeira. Op de Canarische Eilanden vonden tussen 2008 en 2023 22 autochtone uitbraken plaats, waarbij 129 mensen werden getroffen.

In het veranderende klimaat zal de temperatuur van het zeeoppervlak naar verwachting tegen het midden van de eenentwintigste eeuw met 0,4 à 1,4 graden Celsius stijgen. Dit zal waarschijnlijk de groeisnelheid van giftige microalgen verhogen, wat resulteert in een hogere bevolkingsdichtheid. Er worden ook uitbreidingen van het bereik van verschillende breedtegraden verwacht, wanneer aan soortspecifieke habitatvereisten wordt voldaan (bv. temperatuur, geschikt substraat, lage turbulentie, licht, zoutgehalte, pH) (Tester et al., 2020). In 2017 werd Gambierdiscus voor het eerst geïdentificeerd op de Balearen, waarbij de aanwezigheid van deze giftige microalgen in het westelijke deel van de Middellandse Zee werd bevestigd (Diogène et al., 2021). De toenemende dichtheden en het bereik van de toxische microalgen kunnen betekenen dat CP in de toekomst meer wijdverspreid is in Europa.

De initiatieven op de Canarische Eilanden hebben tot doel het aantal gevallen van ciguateravergiftiging te verminderen en het risico op uitbraken te beperken.

Er werden twee belangrijke acties uitgevoerd om het risico op ciguateravergiftiging op de Canarische Eilanden te beperken: monitoring van de aanwezigheid van ciguatoxinen in bepaalde vissen, met inbegrip van ciguateravergiftiging als aangifteplichtige ziekte.

1) Controle van de vangst van ciguatoxinen in de visserij

Sinds juni 2009 past het directoraat-generaal Visserij van de regering van de Canarische Eilanden een protocol toe om de aanwezigheid of afwezigheid van ciguatoxine in bepaalde soorten die een bepaald gewicht overschrijden, te bepalen voordat ze worden verkocht. Dit protocol, bijgevoegd, is verplicht voor de kleinschalige (verse vis) professionele visserijsector van de Canarische Eilanden. Recreatievissers worden geïnformeerd over CP en het bestaan van dit protocol (soorten en gewichten). Zij worden aangemoedigd, maar zijn niet verplicht het protocol op de gevangen soorten toe te passen alvorens ze te consumeren (zie bijgevoegde brochure).

De doelsoorten en drempelgewichten zijn geselecteerd door een groep deskundigen (dierenartsen, toxicologen, mariene biologen, beroepsbeoefenaren in de visserij en de volksgezondheid). Momenteel worden de volgende soorten (en gewichten) gemonitord: amberjacks (Seriola spp.) – 12 kg; stoffige grouper (Epinephelus marginatus)– 12 kg; blauwvis (Pomatomus saltatrix)– 9 kg; eilandgroeper (Mycteroperca fusca)– 7 kg; en wahoo (Acanthocybium solandri)- 35 kg.

In 2022 werden criteria vastgesteld voor de invoering van wijzigingen in de gemonitorde soorten en het gemonitorde gewicht. Een nieuwe soort mag alleen worden opgenomen als deze de bron was van een bevestigd autochtoon CP-geval en de vis in de Canarische wateren was gevangen. Bovendien kan de gewichtslimiet van de momenteel opgenomen soorten in een van deze twee situaties worden verlaagd: i) indien een positief geteste vis met ciguatoxine de gewichtsgrens met maximaal 500 g overschrijdt en een hoge toxiciteit vertoont, of ii) indien een in Canarische wateren gevangen vis die onder de gewichtsgrens woog, de bron was van het bevestigde autochtone geval van ciguatera, in welk geval de nieuwe gewichtsgrens zou worden vastgesteld op het gewicht van die specifieke vis. 

2) Met inbegrip van ciguatera vergiftiging als een aan te melden ziekte.

Sinds 2015 is ciguateravergiftiging een verplichte ziekte op de Canarische Eilanden. Het is de enige plaats in de EU en een van de weinige plaatsen ter wereld (waaronder Florida, Hawaï en Hongkong) waar de artsen die de vergiftiging diagnosticeren de ziekte moeten melden. De artsen die de ciguatera als vergiftigingsoorzaak invoeren in het klinische dossier van een patiënt binnen het volksgezondheidssysteem, ontvangen automatisch een kennisgeving om het kennisgevingsformulier in te vullen. Daarom kunnen de volksgezondheidsautoriteiten de zaak verder onderzoeken en bevestigen. Particuliere artsen kunnen hetzelfde formulier downloaden en per e-mail naar de volksgezondheidsinstanties sturen.

In de afgelopen jaren is het aantal gevallen van ciguateravergiftiging op de Canarische Eilanden afgenomen. Hoewel dit het gevolg kan zijn van de uitgevoerde bestrijdingsmaatregelen, kan deze daling ook verband houden met de COVID-19-pandemie of een laag bewustzijn van de zorgverleners die de ziekte niet melden.

De volgende belanghebbenden zijn betrokken bij het viscontroleprogramma:

• DG Visserij, regering van de Canarische Eilanden: overheidsdiensten met bevoegdheden op visserijgebied.
• Gestión del Medio Rural de Canarias (beheer van het plattelandsmilieu van de Canarische Eilanden) GMR Canarias, S.A.U.: overheidsentiteit die tot de GDF behoort en die ondersteuning biedt bij het beheer van het protocol.
• Directoraat-generaal Volksgezondheid (DG Volksgezondheid), regering van de Canarische Eilanden: overheidsdiensten met bevoegdheden op het gebied van volksgezondheid (met name afdelingen Voedselveiligheid en Epidemiologie).
• Universitair Instituut voor diergezondheid en voedselveiligheid (IUSA-ULPGC): laboratorium dat belast is met de analyse van vissen in het kader van het officiële toezicht van het CP.
• Kleinschalige beroepsvisserij (verse vis): dertig verenigingen die deelnemen aan de bemonstering op acht eilanden.

DG Visserij en GMR, het laboratorium IUSA-ULPGC en de professionele visserijsector zijn betrokken bij de voorbereiding en het beheer van de vismonsters en staan dagelijks in nauw contact via het webtoolsysteem voor traceerbaarheid.

DG Visserij en DG Volksgezondheid communiceren regelmatig en actualiseren alle informatie die nodig is voor de beste toepassing van beide protocollen (visserij en gezondheid). In de nabije toekomst zal een permanent panel van deskundigen worden ingesteld om te helpen bij het besluitvormingsproces met betrekking tot het visserijprotocol.

Om de risico’s van CP in Europa beter te begrijpen, hebben de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) en de Spaanse Autoriteit voor voedselveiligheid (AESAN) het EuroCigua-project tussen juni 2016 en januari 2021 gezamenlijk gefinancierd. Het project had tot doel de verspreiding en belangrijkste kenmerken van ciguatera in Europa vast te stellen; de biotoxinegehalten in microalgen en vissen te meten; en analytische methoden ontwikkelen om deze toxines te karakteriseren (EFSA).

Ondanks een toenemende hoeveelheid wetenschappelijk bewijs en de belangstelling van de media, blijft het publieke bewustzijn van het probleem laag. Volgens een enquête uit 2018 was iets meer dan 10% van de bevolking op de Canarische Eilanden zich enigszins bewust van ciguatera en wist minder dan 4% van vergiftigingsgevallen op de Canarische Eilanden. Van de respondenten wenste 82% meer informatie over ciguatera te ontvangen, voornamelijk via televisie en sociale netwerken. Voorlichtings- en monitoringplannen van het publiek zijn van essentieel belang om de kwetsbaarheidsbeoordeling voor de voedselzekerheid te verbeteren en het risico op CP te verminderen. Daarom moet in het kader van risicocommunicatie een programma worden opgezet om te weten of het publiek adequaat ontvangt, begrijpt en reageert (Bilbao-Sieyro et al., 2019).

Tijdens het EuroCigua-project (2016-2021) ontving het IUSA-ULPGC-laboratorium wetenschappelijke en technische ondersteuning voor de analyses van het Europees referentielaboratorium voor mariene toxines (Vigo) en het Institute of Agrifood Research and Technology (IRTA). Dit heeft geleid tot harmonisatie van verschillende protocollen. Daarom had de deelname aan het onderzoeksproject een directe impact op de verbetering van de dagelijkse activiteiten die in het kader van het officiële controleprogramma werden uitgevoerd. Het project maakte ook direct en indirect contact met het trofische web mogelijk, waarbij de situatie van verschillende vissoorten werd geanalyseerd met betrekking tot hun bijdrage aan het behoud van ciguatoxinen in het mariene milieu.

Daarnaast waren dankzij het EuroCigua-project en de samenwerking met DG Visserij van de Canarische regering 46 ciguatoxische vissen van de officiële CP-controle beschikbaar voor laboratoriumwerkzaamheden. De vissen werden genecropsieerd in IUSA-faciliteiten en 660 kg spieren en levers werden geleverd aan de universiteit van Vigo om referentiematerialen voor ciguatoxinen te bereiden (Castro et al., 2022), waarvan de toekomstige beschikbaarheid ten goede zal komen aan laboratoria wereldwijd die werken aan de detectie van ciguatoxinen.

Het EuroCigua-project leidde tot de oprichting van een samenwerkingsnetwerk van verschillende prestigieuze internationale instellingen die betrokken zijn bij de ontwikkeling van kennis over de milieuomstandigheden van ciguatera-toxinen.

De activiteiten van DGP-GMR worden gefinancierd uit het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij (EFMZV 2014-2020) en het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur (EFMZVA 2021-2027). Ook wordt momenteel een studie uitgevoerd naar de economische gevolgen voor de visserijsector (gefinancierd door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EORF) en INTERREG V-A Spanje-Portugal MAC 2014-2020). De kosten van de door het directoraat-generaal Volksgezondheid genomen maatregelen zijn opgenomen in de algemene begroting voor 2023.

Het belangrijkste voordeel van de controlemaatregelen is een grotere voedselveiligheid. Het voordeel voor de lokale visserij is dat in het kader van het protocol voor het testen van ciguateratoxinen 7 717 (87 %) grote vissen de commerciële keten bereikten met bevestigde voedselzekerheid. Dankzij de bestaande maatregelen ter bestrijding van ciguatera kon een verbod op het vangen van vis worden vermeden.

Ciguatera vergiftiging werd een verplichte meldingsplichtige ziekte op de Canarische Eilanden door de inwerkingtreding van een wijziging van de bestaande nationale wetgeving in 2015 (3992 ORDEN van 17/08/2015 over de oprichting van het Canarias Epidemiological Surveillance Network). Deze wetgeving bepaalt dat elk CP-geval waarin een arts een diagnose stelt, binnen 24 uur na de diagnose aan de volksgezondheidsautoriteit moet worden gemeld, met inbegrip van de identificatiegegevens van de patiënt en de kennisgevende arts en de klinische presentatie van de vergiftiging.

Het CTX-detectieprotocol is vanaf 2009 bij resolutie toegepast. Dit protocol is verplicht voor alle kleinschalige professionele visserij-entiteiten. De resolutie van DG Visserij van augustus 2022 is momenteel van kracht. 

Het monitoringprogramma om de aanwezigheid of afwezigheid van ciguatoxine in vis te bepalen, is sinds 2009 operationeel, maar in 2011 is de methode voor de detectie van CTX gewijzigd. De verplichting om CP in kennis te stellen van de volksgezondheidsautoriteit is sinds 2015 van kracht.  Bewustmaking is een continu proces, met activiteiten die gericht zijn op het informeren van mensen en gezondheidswerkers, gepland voor 2023 en 2024.

Het Eurocigua-project liep tussen 2016 en 2020. Het Eurocigua II-project is in 2022 van start gegaan en loopt tot 2025.

Het bewakingssysteem heeft geen vooraf gedefinieerde levensduur. Het is de bedoeling dat de regering van de Canarische Eilanden het voortdurend uitvoert en op lange termijn doeltreffend is.

Isabel Falcón Garcia,

Preventive Medicine and Public Health Specialist, Epidemiology and Prevention Service, Canary Islands General-Directorate of Public Health

ifalgar@gobiernodecanarias.org

María Teresa Mendoza Jiménez

Veterinary, Directorate-General for Fisheries

mmenjime@gobiernodecanarias.org

Diogene et al., 2021. Evaluatie van ciguatoxinen in vis en schaal- en schelpdieren en het milieu in Europa.

Canals et al., 2021. Risicokarakterisering van ciguateravergiftiging in Europa

Castro et al., 2022. Bereiding van referentiematerialen voor ciguatoxinen van de Canarische Eilanden (Spanje) en de Madeira-archipel (Portugal) Vis

Bilbao-Sieyro et al., 2019. Verworven kennis over Ciguatera Fish Poisoning in de Canarische Eilanden bevolking.