Creatie van door de mens gemaakte sneeuwvliezen om het broedsucces van de Saimaa ringrob te verbeteren, Finland

Klimaatverandering vormt een langetermijnbedreiging voor de Saimaa-robbenpopulatie, omdat het succesvol kweken van de soort afhankelijk is van ijs- en sneeuwbedekking. Zeehonden geven meestal geboorte aan een enkele pup in een onderdanig hol dat zich bevindt in sneeuwvliezen gevormd aan de kustlijn van het meer. Het moeder-puppaar gebruikt het hol tijdens de verplegingsperiode. Het biedt onderdak tegen roofdieren en een hard klimaat.

In winters met goede sneeuwcondities wordt ongeveer 8% van de pups dood aangetroffen in schuilplaatsen. Een milde winter en een gebrek aan sneeuw kunnen echter leiden tot een hogere perinatale mortaliteit (zoals in 2006 en 2007, ca. 30%). De sneeuwbedekking van het Saimaameer is de afgelopen jaren onvoldoende geweest. Zo was de winter van 2020 uitzonderlijk mild, waardoor er totaal geen sneeuwvlekken nodig waren voor de zeehondenhokken. Deze situatie wordt nog verergerd door veranderingen in de klimatologische omstandigheden die verband houden met de opwarming van de aarde. Modelgebaseerde analyses van ijs- en sneeuwcondities in Lake Saimaa onder klimaatveranderingsscenario's tonen een duidelijke daling op lange termijn van de kwaliteit van broedhabitats. Zo zal de gemiddelde diepte van het sneeuwverloop op de kustlijn naar verwachting met ongeveer 50 % afnemen van de referentieperiode 1981-2010 tot 2070-2099. De duur van de ijsbedekking zal naar verwachting met ongeveer 1,5 maanden verkorten, waarbij het ijs al vóór het einde van het poppenseizoen smelt tijdens de mildste winters (J akkila et al., 2024). Bovendien kunnen de Saimaa-robben vanwege de niet aan zee grenzende habitat van het meer niet naar gunstigere gebieden verhuizen als reactie op de klimaatverandering.

De Saimaa ringrob heeft een IUCN status van bedreigde ondersoort. In de habitatrichtlijn houdt deze status in dat een dergelijke soort strikt moet worden beschermd (Richtlijn 92/43/EEG van de Raad, bijlage IV). Volgens dit laatste is de verslechtering en vernietiging van een habitat, broedgebied en rustplaats die belangrijk zijn voor het voortbestaan van een soort (of ondersoort) onder strikte bescherming verboden. Daarom heeft het door de EU gefinancierde LIFE-project de vergunningen verkregen van het plaatselijke Centrum voor economische ontwikkeling, vervoer en milieu voor het opstapelen van de door de mens veroorzaakte sneeuwschuivers op de holen van de zeehonden.

Daarnaast zijn de volgende juridische elementen relevant voor het Saimaa-project voor de instandhouding van zeehonden.

Instandhoudingsbeleid

Het Saimaa-ringzegel werd in 1955 beschermd door een wettelijk decreet op basis van de Finse jachtwet. In 1993 werd de rechtsbescherming overgedragen aan de Natuurbeschermingswet. De verantwoordelijkheid voor het beheer werd gegeven aan het ministerie van Milieu en in de praktijk aan de Parks & Wildlife Finland. Het is een overheidsorgaan dat deel uitmaakt van het staatsbedrijf Metsähallitus. In 2011 is een instandhoudingsstrategie en actieplan voor de ringrob van Saimaa vastgesteld en in 2017 en 2022 geactualiseerd (Saimaannorpan suojelun strategia ja toimenpidesuunnitelma 2022).

Instandhoudingsgebieden en -programma's

In het district Lake Saimaa vormde de oprichting van het Linnansaari National Park in 1956 een belangrijke basis voor de bescherming van Saimaa-robben (9.600 hectare, wintervoorraad van 65-86 zeehonden). Kolovesi National Park werd opgericht in 1990 en de bescherming van de Saimaa ringrob was de belangrijkste reden voor het behoud van het gebied (2.300 ha, winter stock app. 9-12 zegels). Er zijn ook een aantal particuliere beschermde gebieden opgericht voor de bescherming van de Saimaa zeehond.

Het Finse National Shoreline Conservation Program, aangenomen in 1990, geeft de middelen om de broedhabitats van de Saimaa ringrob te beschermen. In het Saimaameer beslaat het natuurbeschermingsprogramma 92.000 ha (voornamelijk watergebieden). Het grootste deel van het verspreidingsgebied van het zegel is ook opgenomen in het Natura 2000-netwerk. De Natura 2000-gebieden beslaan in totaal 157.426 ha (33.022 ha land, 124.404 ha water). Respectievelijk beschermen het programma voor het behoud van de kustlijn en het Natura 2000-netwerk, die elkaar gedeeltelijk overlappen in de geografische dekking, ongeveer 70 % en 95 % van de kustlijnen waar de holen van de zeehonden zich bevinden. Om het instandhoudingsprogramma en de instandhoudingsdoelstellingen van het Natura 2000-netwerk uit te voeren, werden natuurbeschermingsgebieden ingesteld en gebieden verworven door de staat voor instandhoudingsdoeleinden. Het Natura 2000-netwerk wordt ook uitgevoerd door middel van landgebruiksplannen in overeenstemming met de wet inzake landgebruik en bouw, visserijbeperkingen overeenkomstig de Finse visserijwet en de instelling van beperkingsgebieden in het kader van de wetgeving inzake het gebruik van motorvoertuigen op het terrein.

Visserijbeperkingen

Op het meer van Saimaa is de visserij sinds de jaren tachtig beperkt om de Saimaa-ringrob te beschermen. Sluitingen en beperkingen van de visserij zijn de belangrijkste instandhoudingsmaatregelen voor de populatie ringrobben. De beperkingsgebieden zijn toegenomen van 1,5 % tot ongeveer 7 % van het oppervlak van het meer. Op dit moment is in het besluit tot beperking van de visserij (357/2026) één ruimtelijke (ongeveer 70 % van het meer) en twee tijdelijke (voorjaars- en jaarrond) visserijbeperkingen vastgesteld. In het voorjaar (van 15 april tot 30 juni), de meest kritieke periode voor de overleving van de jongen, is het gebruik van kieuwnetten verboden. Bovendien is het gebruik van de meeste soorten dodelijk vistuig voor zeehonden het hele jaar door verboden (bv. visvallen met een opening die breder is dan 15 cm, kieuwnetten met sterk maaswijdte, haken met vis als aas en multifilamentnetten). Ondanks de ruimtelijke uitbreidingen is de areaaldekking van het decreet nog steeds kleiner dan het verspreidingsgebied van de Saimaa ringrob, vooral in de noordelijke en zuidelijke delen van het meer. Naast het decreet worden vrijwillige visserijbeperkingsovereenkomsten gesloten, zowel binnen het door het decreet bestreken gebied als in aangrenzende watergebieden. Financiële compensatie wordt betaald aan eigenaren van watergebieden (houders van visserijrechten) die deze overeenkomsten aangaan. Deze overeenkomsten maken ook de uitbreiding van het door het decreet geregelde gebied tijdens de geldigheidsduur van het decreet mogelijk. Dit geldt bijvoorbeeld wanneer nieuwe pups worden geobserveerd in gebieden aan de rand van of buiten het huidige decreetgebied.

Het EU LIFE Saimaa-zeehondenproject en het LIFE-follow-upproject Our Saimaa Seal waren gericht op het verminderen van de belangrijkste bedreigingen voor de Saimaa-ringzegel, die zijn vastgesteld in de strategie en het actieplan voor het behoud van de Saimaa-zeehonden. De projecten hadden met name tot doel de risico’s in verband met klimaatverandering, visserij en door de mens veroorzaakte verstoringen te verminderen. De resultaten van de projecten zijn gebruikt bij de actualisering van de instandhoudingsstrategie en de daarmee verband houdende verordeningen.

Een van de belangrijkste doelstellingen van de projecten was om de aanpassing aan de klimaatverandering te vergemakkelijken door kunstmatige sneeuwafwijkingen op te stapelen en kunstmatige nesten te bouwen om het broedsucces van de Saimaa-robben´'s tijdens milde winters te verbeteren. Andere doelstellingen zijn onder meer het terugdringen van bijvangststerfte. Dit werd bereikt door zeehondenvriendelijke visserijmethoden te ontwikkelen, door de mens veroorzaakte verstoringen te verminderen, verschillende (lokale) belanghebbenden te betrekken bij instandhoudingsacties en bewustmakingsinitiatieven. De projecten waren ook gericht op het actualiseren van kennis als basis voor doeltreffende monitoring en instandhouding, zoals de essentiële werking van ecologische relaties en potentiële bedreigingen voor de zeehonden.

De door de mens gemaakte sneeuwdriftmethode werd ontwikkeld aan de Universiteit van Oost-Finland. Het werd toegepast als een nieuwe conserveringsmethode op volledige schaal om de overleving van de zeehond in milde winters te verbeteren wanneer de sneeuwbedekking niet voldoende is voor holen. Het werd uitgevoerd tijdens het LIFE Saimaa-zegelproject van de EU en voortgezet in het Our Saimaa-zegelproject.

Tijdens de winters met slechte sneeuwcondities werden door de mens gemaakte sneeuwvlekken opgestapeld in het broedgebied van de zeehond. De driften werden jaarlijks opgestapeld in januari en begin februari. De vorm en grootte van de door de mens gemaakte drifts bootsen de natuurlijke wind gedreven sneeuwheuvels na. Saimaa ringed seal lairs bevinden zich op ijs in sneeuwvliezen op de kustlijn. Door de mens gemaakte sneeuwschuivers werden opgestapeld met behulp van natuurlijke sneeuw verzameld in de buurt van de drift site met behulp van sneeuwschoppen en pushers. De driften bevonden zich in de buurt van de potentiële schuilplaatsen. Minimale sneeuwbedekking op ijs voor het maken van een sneeuwdrift is ongeveer 5 centimeter. De exacte afmetingen van de sneeuwdrift zijn afhankelijk van de locatie en de hoeveelheid sneeuw die beschikbaar is. Sneeuwvlekken moeten echter groot genoeg zijn voor grote geboorteholen, d.w.z. ongeveer 1 m hoog, 3-6 m breed en 8-15 m lang.

Elk jaar namen meer dan 300 vrijwilligers deel aan holtellingen en/of de bouw van door de mens gemaakte sneeuwvlotten. Op basis van bevindingen uit de holtelling, die jaarlijks wordt uitgevoerd, resulteerde het creëren van door de mens gemaakte sneeuwvlekken in een effectieve conserveringsmethode. Tijdens het project “Our Saimaa seal LIFE” werden 1.130 sneeuwschuivers gebouwd, grotendeels gemaakt door vrijwilligers. Ongeveer de helft van deze sneeuwverstuivingen werd gebruikt als rust- of geboorteverblijf en er werden 171 pups geboren. Door deze conserveringsactie bleef de perinatale sterfte aanzienlijk lager in vergelijking met eerdere winters met slechte sneeuwcondities. Toen de sneeuwomstandigheden het onmogelijk maakten om door de mens gemaakte sneeuwdrifts te creëren, werden kunstmatige drijvende neststructuren gebouwd en geplaatst. De kunstmatige nesten zijn drijvende structuren die zowel in open water als op ijs kunnen worden geïnstalleerd. Gedurende het hele project werden 120 van deze kunstmatige nesten ingezet en de helft daarvan werd gebruikt door de zeehonden.

De projecten voerden ook andere maatregelen uit die de gevolgen van de klimaatverandering niet aanpakken, maar de sterfte van zeehonden verminderen, en daardoor ook hun weerbaarheid tegen de klimaatverandering vergroten. Zeehondenveilige fykenetten (een soort visval die door professionele vissers wordt gebruikt, voor baars en snoekbaars) zijn ontwikkeld in samenwerking met lokale professionele vissers. In het eerste Saimaa-zeehondenproject werden bijna 300 kieuwnetten van recreatievissers vervangen door zeehondenveilige visvallen (een ander type vistuig, kleiner dan het fykenet dat meestal door professionele vissers wordt gebruikt). Bovendien werden bijna 1 500 “stoppers” aan vissers uitgedeeld. Stoppen maken de traditionele visvallen “zegelveilig”: zij voorkomen dat de maximale openingsbreedte meer dan 15 cm bedraagt, waardoor de afdichtingen in de val worden geblokkeerd. Tijdens het LIFE-project “Our Saimaa seals LIFE” hebben meer dan 1700 deelnemers in 135 workshops nog eens duizend zeehondenveilige visvallen gebouwd. Dankzij deze acties konden ongeveer 150 kieuwnetten worden vervangen door 600 zeehondenveilige visvallen. Op visevenementen tijdens de twee Life-projecten ondertekenden ongeveer 1100 individuele recreatievissers de overeenkomst om zich te onthouden van kieuwnetten in het broedgebied, in ruil voor de zeehondenveilige visvallen. Bovendien heeft ons Saimaa Seal LIFE-project via milieueducatie meer dan 23.000 mensen bereikt.

Bovendien wordt het waarborgen van genetische diversiteit binnen de populatie ringrobben van fundamenteel belang geacht om het hoofd te bieden aan veranderende milieuomstandigheden als gevolg van klimaatverandering. Om dit probleem aan te pakken, werden drie zeehonden in het Saimaa-meer met succes verplaatst en gemonitord tijdens het project. Toekomstig onderzoek kan helpen om na te gaan of dit heeft bijgedragen aan het vergroten van de genetische diversiteit.

Tijdens het LIFE Saimaa Seal-project van 2013-2018 zijn beheersplannen opgesteld voor Natura 2000-gebieden die van vitaal belang zijn voor het ringzegel van Saimaa. 34 ha land (eilanden) en 670 ha water werden verworven voor natuurbehoud. Tot slot werden ook initiatieven voor bewustmakings- en onderwijsdoeleinden ontplooid.

In de daaropvolgende jaren (2020-2025) werden aanvullende beschermings- en instandhoudingsmaatregelen uitgevoerd voor de twee belangrijkste habitats van de Baltische ringrob, gelegen in de Archipelzee en Åland. Binnen de “Our Saimaa seals LIFE” zijn drie nieuwe beschermde gebieden ingesteld in de Åland-archipel. Daarnaast is de bescherming van het Baltische ringzegel toegevoegd als verplicht criterium voor zes bestaande beschermde gebieden (Ons Saimaa-zegel LIFE-verslag 2025).

Monitoringresultaten geven aan dat door de mens veroorzaakte sneeuwdrift resulteerde in een vermindering van de sterfte aan perinatale ringrobben. Tijdens de winters van 2014-2016, toen door de mens gemaakte sneeuwdrifts werden opgestapeld, fluctueerde de perinatale sterfte van 8% naar 16%. Omgekeerd bedroeg de mortaliteit vóór de toepassing van de methode bijna 30% (bv. 2006 en 2007). In de afgelopen vijf jaar (2020-2025) hebben de zeehonden ongeveer 50 % van de door de mens veroorzaakte sneeuwverstuivingen als schuilplaats geaccepteerd en zijn er 171 pups geboren. In dezelfde periode, als gevolg van de uitgevoerde instandhoudingsmaatregelen, de Saimaa ringrobben populatie toegenomen van 425 tot 530 individuen. Deze resultaten zijn afkomstig van de holtelling die elk jaar in het voorjaar begint wanneer de daken van sneeuwholen instorten en detecteerbaar worden. Deze telling strekt zich uit over ongeveer 70 % van de kustlijnen van het Saimaameer (ongeveer 11500 km).

Metsähallitus, Parks & Wildlife Finland is verantwoordelijk voor het grootste deel van de instandhoudings- en monitoringmaatregelen van de Saimaa-zeehond. De Universiteit van Oost-Finland speelde een cruciale rol, niet alleen bij de ontwikkeling van de door de mens gemaakte sneeuwdriftmethode en deelname aan jaarlijkse holtellingen. Meer in het algemeen heeft het ook het behoud van de Saimaa-ringrobben bevorderd door nieuwe monitoring- en instandhoudingsmethoden te bieden, evenals wetenschappelijke kennis om de besluitvorming te ondersteunen.

De rol van de vrijwilligers is ook uiterst belangrijk, zowel voor het maken van de sneeuwvliezen als voor het monitoren en evalueren van de bevolkingsdynamiek. Door de jaren heen namen ervaren lokale vrijwilligers deel aan de jaarlijkse holtellingen van de Saimaa ringrob. Deze vrijwilligers kennen de veeleisende veldwerkomstandigheden op het ijs en de locatie van de traditionele broedplaatsen van de ringrobben. Dit netwerk van vrijwilligers groeide aanzienlijk tijdens ons Saimaa Seal LIFE-project van 2020-2025. Op basis van deze eerste groep van belangrijke vrijwilligers is het project begonnen met de bouw van een groter netwerk van vrijwilligers om het hele distributiegebied van de zeehond te bestrijken om voorbereid te zijn op de mogelijke uitdagingen van het opwarmende winterklimaat. Naast de natuurbeschermers waren de vrijwilligers recreatieve vissers, politici (lokaal en nationaal), beleidsmakers, lokale bewoners, zomerbewoners en NGO-leden. Het is een goed voorbeeld van hoe een concrete instandhoudingsactie kan leiden tot openheid en betrokkenheid van de lokale bevolking bij het behoud en het samenbrengen van mensen.

In de periode 2020-2025 waren jaarlijks meer dan 300 vrijwilligers actief in het maken van sneeuwvlotten en/of holtellingen. Hun inspanningen waren goed voor een totaal van bijna 3500 werkdagen. Gezien de volledige periode van de twee LIFE-projecten van de EU (2013-2018 en 2020-2025) bedroeg de inspanning van vrijwilligers 5770 werkdagen. Naast vrijwilligers en Metsähallitus hebben ook andere samenwerkingspartners, zoals de Universiteit van Oost-Finland, WWF Finland en lokale Centra voor Economische Ontwikkeling, Transport en Milieu, meegewerkt aan het realiseren van de door mensen gemaakte sneeuwvlekken in een opmerkelijke inspanning.

Er werden 135 workshops georganiseerd om belanghebbenden te informeren en op te leiden. Tijdens deze evenementen werden zeehondenveilige visvallen gebouwd met de hulp van vissers, schoolkinderen en watergebiedbeheerders.

Succesfactoren

Een cruciaal element voor het succes van deze aanpassingsoptie is de over het algemeen positieve lokale en nationale houding ten opzichte van het Saimaa-zegel (IUCN SSC, 2025). In dit opzicht waren vrijwilligers van fundamenteel belang voor het succes van het project en voor het monitoren van de dynamiek van de zeilpopulatie. De door de mens gemaakte sneeuwverstuivingen zijn een effectieve methode gebleken om de sterfte van pups in winters met slechte sneeuwcondities te verminderen. Een belangrijke succesfactor is dat zeehonden vanwege hun standvastigheid elk jaar terugkeren naar dezelfde locatie om hun hol te bouwen. Dit draagt bij tot een succesvolle plaatsing van door de mens gemaakte sneeuwvlotten (IUCN SSC, 2025).

Het succes dat werd aangetoond met het eerste project (LIFE Saimaa-zegelproject) vormde de aanleiding voor de follow-up ervan via het Our Saimaa Seal LIFE-project. Dit project is bekroond met de Biodiversiteitsprijs 2013-2014 van het Nationaal Comité van Finland voor de Internationale Unie voor het behoud van de natuur (IUCN). Door publicaties in internationale tijdschriften en mediaverspreiding wekten de resultaten ook buiten Finland belangstelling.  Het werd gepromoot als een nieuwe, eenvoudige en innovatieve oplossing om de negatieve effecten van klimaatverandering op een zeer bedreigde bevolking te verzachten, die met succes onder reële omstandigheden werd getest.

Beperkende factoren

De door de mens gemaakte sneeuwdriftmethode is echter alleen effectief zolang er wat sneeuw beschikbaar is en het meer aaneengesloten ijsbedekking heeft. Sinds het eerste LIFE-project is de hoeveelheid sneeuw en/of ijs in sommige gebieden een beperkende factor geweest voor het creëren van door de mens gemaakte sneeuwverstuivingen. Daarom werd in het eerste LIFE-project begonnen met de ontwikkeling en het testen van duurzame kunstmatige holstructuren, in het tweede project voortgezet en als bijzonder relevant beschouwd.

Kosten

Het totale budget van het LIFE Saimaa Seal-project bedroeg 5 261 612 EUR. 75 % van de totale begroting werd gefinancierd door LIFE+ (het programma Natuur en biodiversiteit) van de Europese Unie. De actie “Verbetering van de fokomstandigheden van de ringrob van Saimaa met door de mens veroorzaakte sneeuwschuivers” is een van de 63 acties in het project. De kosten voor deze specifieke actie bedragen ongeveer 4% van het totale projectbudget. De totale projectbegroting van “Our Saimaa Seal LIFE” bedroeg 7,1 miljoen EUR, waarvan de EU 5,3 miljoen EUR heeft bijgedragen.

Voordelen

Ongeveer 50% van de pups werd geboren in holen gemaakt in door de mens gemaakte sneeuwvliezen. De perinatale mortaliteit was significant lager in vergelijking met eerdere winters met slechte sneeuwcondities toen de methode niet werd gebruikt. Dit wijst op het nut en het succes van de techniek (zie voor meer informatie de rubriek “Oplossingen”).

Naast de directe instandhoudingsresultaten heeft de betrokkenheid van honderden lokale vrijwilligers belangrijke sociale voordelen gehad. Deelname aan conserveringswerkzaamheden verbeterde de houding van het publiek ten opzichte van de Saimaa-ringzegel en de bescherming ervan. Het versterkte ook het vertrouwen tussen lokale gemeenschappen en instandhoudingsautoriteiten. Vissers, studenten en bezoekers van het meer werden opgeleid in inspanningen voor het behoud van zeehonden. Daarom wordt verwacht dat bewuster gedrag en respectvolle visserijpraktijken de resultaten van de aanpassingsmaatregelen die tijdens de twee LIFE-projecten van de EU zijn uitgevoerd, zullen verbeteren. Er werd ook zeehondvriendelijk toerisme ontwikkeld. Deelnemers aan zeehondenexcursies kregen informatie over de Saimaa-ringrobben en de instandhoudingsmaatregelen die zijn genomen om deze soort te beschermen.

Het LIFE Saimaa Seal project liep van 2013 tot 2018. Het werd gevolgd door het Our Saimaa Seal LIFE dat liep van 2020 tot 2025. Jaarlijks worden er nog steeds door de mens gemaakte sneeuwvliezen aangelegd. De uitvoering ervan duurt een korte periode (een paar weken per winter en vóór het voortplantingsseizoen).

Door de mens gemaakte sneeuwvlotten duren slechts één broedseizoen en moeten dus elk jaar worden herbouwd. De door de mens gemaakte sneeuwdriftmethode werd opgenomen in de pool van gevestigde conserveringspraktijken van de Saimaa-ringzegel.

Metsähallitus Parks & Wildlife Finland
E-mail: saimaannorppa@metsa.fi

I ucn-ssc-conservation-success-stories-2021-2025

Kunnasranta, M., Niemi, M., Auttila, M., Valtonen, M., Kammonen, J., & Nyman, T. (2021). Verzegeld in een meer — biologie en behoud van de bedreigde ringrob van Saimaa: een review. Biologische bescherming, 253, 108908.

Modellering van de effecten van klimaatverandering op ijs en sneeuw in het meer toont de achteruitgang van broedhabitat van de bedreigde Saimaa-ringrob | Climatic Change | Springer Nature Link

Kunnasranta, M., Niemi, M. & Auttila, M. (2022). Het ontwikkelen van kunstmatige nestkasten voor een groot aquatisch zoogdier. Behoud van water: Mariene en zoetwaterecosystemen, 32(8), 1365-1371. https://doi.org/10.1002/aqc.3851

Ons Saimaa Seal LIFE Layman rapport 2025