Van puin naar een nieuwe stedelijke groene ruimte: integratie van klimaatbestendigheid in de wederopbouw van een cultureel en creatief centrum in Bratislava, Slowakije

Bratislava is de hoofdstad en grootste stad van Slowakije. Een groot deel van de bebouwde gebieden en verharde oppervlakken kenmerkt de stad en er is een gebrek aan aantrekkelijke recreatiegebieden voor de stedelijke bevolking (SECAP, 2024).

De toename van de stedelijke bevolking heeft al geleid tot een aanzienlijke daling van het aantal groene gebieden (Holec et al., 2020). Tegen 2050 zal de bevolking van Bratislava naar verwachting verder toenemen met 6,43 % (Bratislava 2030), wat bijdraagt tot de voortdurende verspreiding van bebouwde gebieden. Uitgebreide residentiële ontwikkeling is ook gepland in het gebied rond Nová Cvernovka. De achteruitgang van groene gebieden in steden verandert de microklimatologische omstandigheden en draagt bij tot het stedelijk hitte-eilandeffect, d.w.z. hogere lucht- en oppervlaktetemperaturen in stedelijke gebieden in tegenstelling tot het omliggende landelijke landschap (Holec et al., 2020). Dit leidt tot een grotere kwetsbaarheid voor de gevolgen van de klimaatverandering, zoals hittegolven, droogtes en stortregens, die zich de afgelopen drie decennia vaker en heviger hebben voorgedaan (Lückerath et al., 2019; casestudy over EER-subsidies voor Bratislava). Prognoses voor het hele land wijzen op stijgende temperaturen en een aanzienlijke verandering in het jaarlijkse patroon en tijdstip van neerslag. Dit omvat een lichte tot matige toename van de totale neerslag in het koude seizoen. Uit de prognoses blijkt ook een toenemende variabiliteit van de neerslag tijdens het warmere deel van het jaar, met langere seizoensgebonden droge perioden en korte regenperioden met zwaardere neerslag (aanpassingsstrategie van de Slowaakse Republiek voor klimaatverandering).

Bratislava kende een grote industriële hausse aan het begin van de 19e en 20e eeuw. Tijdens de postsocialistische transformatie werden veel voormalige industrieterreinen gesloopt en zijn slechts enkele historische gebouwen bewaard gebleven (Kristiánová et al., 2016).

De voormalige Secondary Industrial School of Chemistry, gelegen in de wijk Nové Mesto in Bratislava, werd oorspronkelijk gebouwd als een administratief gebouw voor de naburige chemische fabrieken. Toen het gebouw in 2010 werd verlaten, begon het in verval te raken. Toen de Cvernovka Foundation het herbouwde tot een cultureel en creatief centrum, bleef ongeveer 1.000 m3 bouwafval achter op het voormalige schoolplein. Aangezien de permanente afzetting van bouwafval op het terrein wettelijk niet is toegestaan, moest het naar een stortplaats worden vervoerd. Dit zou echter aanzienlijke kosten met zich mee hebben gebracht (ongeveer 50 000 EUR), met hoge vervoersgerelateerde CO2-emissies tot gevolg, en zou dus noch economisch, noch ecologisch duurzaam zijn. In Slowakije ligt het aandeel afval dat op stortplaatsen wordt gestort aanzienlijk hoger dan in de rest van de EU (meer dan 50 %) (groener Slowakije – strategie voor het milieubeleid). Daarnaast worden grote hoeveelheden gemengd stedelijk afval en bouwafval gestort op illegale stortplaatsen, wat kan leiden tot verontreiniging van de bodem, het water en de lucht (IEP, 2016).

De belangrijkste nationale strategiedocumenten voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn de strategie voor aanpassing van de Slowaakse Republiek aan de klimaatverandering , die in 2014 is aangenomen en in 2018 is geactualiseerd, en het nationale actieplan (2021). Op lokaal niveau worden in het actieplan voor duurzame energie en klimaat 2030 van Bratislava (SECAP, 2024) maatregelen geschetst om de emissies te verminderen en de weerbaarheid tegen de gevolgen van de klimaatverandering te vergroten. Om zich aan de klimaatverandering aan te passen, wordt in het plan voorgesteld groene en blauwe infrastructuur te ontwikkelen, het vasthouden van regenwater te bevorderen, de biodiversiteit te verbeteren, de bescherming van de volksgezondheid tijdens hittegolven te verbeteren en de crisisbeheersing te verbeteren. Bovendien werd het gebruik van materialen die overmatige absorptie van zonne-energie voorkomen, gewaardeerd om bij te dragen aan het minimaliseren van het stedelijk warmte-eilandeffect. De revitalisering van parken en openbare ruimten is een centraal element van het SECAP, dat wordt bevorderd door het Living Places-programma.

De terugwinning van bouwafval is in overeenstemming met de strategie voor het beheer van stedelijk afval in Bratislava 2021-2026: Transitie naar een circulaire economie, die in 2021 werd goedgekeurd. Het doel is het percentage afvalscheiding en -recycling te verhogen en tegelijkertijd het storten van afval te verminderen. De transitie naar een circulaire economie wordt ook bevorderd in de strategie voor een groener Slowakije – milieubeleid (2019), maar bevat niet expliciet een strategie voor het herstel en hergebruik van materiaal uit bouwafval.

Het belangrijkste doel van het Nová Cvernovka-parkproject was om bouwafval op duurzame wijze te beheren door het te recyclen en te hergebruiken voor de bouw van een openbaar park dat oververhitting in de zomer voorkomt en water in de bodem vasthoudt. Deze oplossing draagt bij tot een aantal milieu- en sociale doelstellingen in overeenstemming met het hierboven geschetste lokale en nationale beleid:

• Creëren van recreatieruimte voor de stedelijke bevolking: Het project heeft tot doel het gebrek aan aantrekkelijke recreatiegebieden voor de stedelijke bevolking in de wijk Nové Mesto aan te pakken door een park met diverse voorzieningen aan te bieden (kunstinstallaties, terras met gastronomisch aanbod, sauna, speeltuin, culturele evenementen).
• Vergroting van de biodiversiteit: Door het groene gebied uit te breiden, wordt een nieuwe habitat voor vogels en bestuivende insecten geboden.
• Verlaging van de kosten: Het recyclen en hergebruiken van bouwafval ter plaatse als bouwmateriaal draagt bij tot het verminderen van de kosten die anders zouden zijn gemaakt voor het vervoer en de verwijdering van het bouwafval en voor de aanschaf van conventioneel bouwmateriaal.
• Efficiënt gebruik van grondstoffen: Er hoeft geen extra bouwgrondstof te worden gewonnen, geproduceerd en vervoerd naar de bouwplaats, waardoor broeikasgasemissies worden bespaard en andere milieueffecten worden verminderd.
• Bewustmaking: Bezoekers van het centrum en park Nová Cvernovka worden geïnspireerd om na te denken over milieuvriendelijke alternatieven voor conventioneel afvalbeheer. Dit wordt ondersteund door verschillende educatieve en bewustmakingsactiviteiten die specifiek gericht zijn op jongere generaties.
• Versterking van de gemeenschap: Het Nová Cvernovka park is een community-driven project. De sortering en recycling van het bouwafval werd grotendeels uitgevoerd door vrijwilligers en financiële steun werd verleend via een fondsenwervingscampagne.

Het Nová Cvernovka-park vormgeven van gerecycled puin

Het puin dat afkomstig was van de reconstructiewerken van het culturele en creatieve centrum Nová Cvernovka werd gerecycled en herbestemd om de gebouwde kenmerken van het omliggende openbare park (Suť na park) te creëren.

Het voorstel kwam naar voren als reactie op de hoge kosten en negatieve milieueffecten van de verwijdering van bouwafval op stortplaatsen. De gemeenschap begon met het organiseren van een festival dat creativiteit, kunst, design, innovatie en milieudenken combineerde, met als doel het bewustzijn over actuele milieuproblemen en mogelijke oplossingen te vergroten. Aangezien het hergebruik van bouwafval als bouwmateriaal geen conventionele oplossing is, is een zelfgemaakt recyclingmechanisme voor het sorteren van bouwafval op menselijke energie (“Rubblebicycle”) ontwikkeld. Daarnaast onderzocht de gemeenschap het materiaal en organiseerde een workshop om te testen hoe het materiaal kon worden verwerkt. Wetenschappelijke expertise op verdichte waterdoorlatende oppervlakken werd geleverd door een professor aan de Tsjechische Universiteit voor Life Sciences in Praag.

Het doel was om een solide oppervlak te creëren voor de bebouwde functies van het park (bv. paden, beloopbare oppervlakken), dat water kan vasthouden zonder modderig te worden. Voor de bouw van een oppervlak dat waterdoorlatend en waterhoudend is, zijn verschillende lagen materiaal nodig. · Deze aanpak is gebaseerd op de Duitse DIN-norm DIN 18315 | 2023-09 voor ongebonden oppervlaktelagen in de wegenbouw. In parken wordt dit type oppervlak normaal gesproken gebouwd met graniet. In het geval van Nová Cvernovka zijn gemalen beton, bakstenen en keramiek gebruikt.

Om het materiaal voor de afzonderlijke lagen van het dorsoppervlak te verkrijgen, sorteerden vrijwilligers eerst het puin handmatig in afzonderlijke materialen en fracties. Verder werden gecertificeerde machines gebruikt voor het verkrijgen van het uiteindelijke gerecyclede materiaal. Om de veilige omzetting van afval in bouwmateriaal te waarborgen, werd dit getest volgens de STN EN 933-1 (Europese norm voor het bepalen van de deeltjesgrootteverdeling met behulp van de zeefmethode). Er werden laboratoriumrapporten in opdracht gegeven waarin werd bevestigd dat het gerecycleerde materiaal geen milieurisico’s met zich meebracht. De afzonderlijke componenten (van stof tot grotere componenten van 32 mm) werden vervolgens gemengd om de vereiste samenstelling te verkrijgen. Ten slotte werden ze in lagen op het gebaggerde oppervlak aangebracht. Het mengsel werd continu verdicht en bouwt nu een stevig oppervlak van 30 tot 100 cm dikte.

Bovendien werden stoffige deeltjes van het puin gebruikt om andere solide bouwelementen te maken als add-ons van het park, terwijl het hout uit het plafond van het voormalige schoolgebouw werd gebruikt om bloempotten te bouwen. Het groene gebied werd uitgebreid. Verschillende planten creëren natuurlijke schaduw en habitat voor dieren in het wild, waardoor de biodiversiteit toeneemt.

Het beloopbare oppervlak van het nieuwe park maakt het mogelijk regenwater vast te houden en te verdampen, waardoor oververhitting wordt voorkomen en wordt bijgedragen aan een aangenaam microklimaat. In het algemeen bewees het initiatief van de Cvernovka Foundation dat de bouw van de gebouwde delen van een openbaar park uit gerecycled bouwafval mogelijk is en dat het nog milieuvriendelijker en economisch duurzamer is dan de conventionele aanpak.

Bovendien werd de aanleg van een uiterwaardenweide in 2025 voltooid. De doeltreffendheid ervan kon nog niet worden getest, aangezien er zich geen voldoende zware en langdurige neerslag voordeed om de werkelijke prestaties ervan te beoordelen.

Onderhoud van het park Nová Cvernovka

De beloopbare parkoppervlakken vereisen regelmatige onderhoudsinspanningen. Onderhoud omvat de verwijdering van onkruid en zelfgezaaide planten om de verstoring van het bestratingsmateriaal te voorkomen.Het opruimen van bladeren en organisch afval in de herfst door het oppervlak licht te harken, zorgt ervoor dat de doorlaatbaarheid van het oppervlak behouden blijft. Bovendien kan zwaar gebruik van het oppervlak of stortregens oneffenheden, depressies of kleine waterkanalen op het oppervlak veroorzaken. Het gebied moet af en toe lokaal worden geharkt en geëgaliseerd om te voorkomen dat water zich in plassen verzamelt. Het opnieuw verzegelen en consolideren van de structuur is vooral belangrijk in het voorjaar, omdat bevriezing en ontdooiing het oppervlak kunnen doen heven. Na verloop van tijd treedt materiaalverlies op als gevolg van weersomstandigheden (wind en regen). Eens in de paar jaar moet de fijne oppervlaktelaag van het recyclaat opnieuw worden bijgevuld en verdicht. Bovendien moet het verdichte aggregaatoppervlak een licht vochtgehalte behouden, dat het materiaal op natuurlijke wijze aan elkaar bindt en stof voorkomt. Het gebied moet dus licht worden besprenkeld met water, vooral tijdens lange, droge zomerhittegolven.

Het Nová Cvernovka-park is een door de gemeenschap aangestuurd project dat zonder de steun van vrijwilligers niet succesvol zou zijn geweest.

Het initiatief om bouwafval om te vormen tot een openbaar park is gestart door leden van de Nová Cvernovka-stichting, een gemeenschap van mensen die werkzaam zijn in cultuur, kunst, creatieve industrieën en niet-gouvernementele organisaties. In 2018 werd het “Nasuti”-festival georganiseerd, waarbij hedendaagse kunst werd gecombineerd met innovatie en ecologisch denken om het bewustzijn van de huidige milieuproblemen en -oplossingen te vergroten. De internationale tentoonstelling “Human by Design” onder auspiciën van het Slovak Design Centre volgde in 2019. Zij presenteerde een recyclingmechanisme voor het sorteren van bouwafval dat wordt aangedreven door menselijke energie (“rubble bicycle”). De architectenstudio's Labak en 2021 creëerden een architectuur- en landschapsstudie voor de revitalisering van het park. Inwoners van het naburige gebied waren betrokken bij dit proces, om ervoor te zorgen dat het park is ontworpen volgens hun behoeften.   

Het project werd ook ondersteund door deskundige kennis. Wetenschappelijke expertise op het gebied van dorsoppervlakken werd bijvoorbeeld geleverd door de betrokkenheid van de Tsjechische Universiteit voor Levenswetenschappen in Praag. Een expert voor duurzaam vervoer van de burgervereniging Cyklokoalícia ondersteunde de planning van een fietspad.

De ontwikkeling van het Nová Cvernovka-park was voornamelijk gebaseerd op vrijwilligerswerk van de creatieve gemeenschap, die hun professionele werk in evenwicht brachten met ploegendiensten om bouwafval met de hand te sorteren. Naast handenarbeid werd een fondsenwervingscampagne georganiseerd, waardoor de gemeenschap rond Nová Cvernovka de realisatie van het project financieel kon ondersteunen. De VÚB Foundation ondersteunde de crowdfundingcampagne als de belangrijkste financiële donor. De Spaanse en Nederlandse ambassades schonken, met de steun van de stad Bratislava, bomen via het “10 000 bomen”-initiatief.

De belangrijkste succesfactor van het initiatief was de toewijding van mensen van de Cvernovka-stichting om het idee na te streven om een park te bouwen van bouwafval, ondanks enkele obstakels:

• De huidige wetgeving vergemakkelijkt dergelijke innovatieve benaderingen niet, aangezien de opslag van bouwafval op het terrein wettelijk niet is toegestaan. Een proeftijd van drie jaar, toegekend door het districtsmilieubureau, was dus doorslaggevend, omdat het de stichting in staat stelde de mogelijkheden te onderzoeken om het bouwafval te recyclen en te hergebruiken.
• Recycling ter plaatse is niet de standaardaanpak voor bouwafval. Daarom vormde het gebrek aan capaciteit en ervaring een belemmering. Uitgebreid onderzoek, materiaaltesten en expertconsultaties waren dus nodig om een oplossing te ontwikkelen voor het hergebruik van het bouwafval. Het proces omvatte een workshop om te testen hoe het materiaal kon worden verwerkt, en de ontwikkeling van een zelfgemaakt recyclingmechanisme voor het sorteren van bouwafval dat wordt aangedreven door menselijke energie (“rubblebicycle”).

Betrokkenheid van de gemeenschap en bewustmakingsactiviteiten waren essentieel voor het welslagen van het initiatief Suť na park. Het bovengenoemde festival, dat werd georganiseerd om de huidige milieuproblemen en -oplossingen onder de aandacht te brengen, inspireerde vervolgens een bredere gemeenschap om zich als vrijwilliger in te zetten of de fondsenwervingscampagne te ondersteunen (zie Deelname van belanghebbenden). Dit zorgde echter ook voor enige onzekerheid en downtime, aangezien de middelen vanaf het begin niet beschikbaar waren.

Replicatie

Het Nová Cvernovka-park toont aan dat bouwafval met succes kan worden gerecycled en hergebruikt om een waterdoorlatend en waterhoudend oppervlak van gebouwde parkstructuren te creëren. Het dient als een blauwdruk voor hoe stedelijke brownfields nieuw leven kan worden ingeblazen door middel van lokaal initiatief en publiek-private partnerschappen. In samenwerking met 3E – Institute of Environmental Education, werd de aanpak toegepast op een andere werf in het district Nové Mesto in Bratislava, waaruit de reproduceerbaarheid in verschillende stedelijke omgevingen bleek (zie https://www.sutnapark.sk/).

Kosten

De gekozen oplossing was kosteneffectiever in vergelijking met conventionele alternatieven. Het project ontweek de kosten in verband met het vervoer en de verwijdering van bouwafval naar stortplaatsen, die werden geraamd op ongeveer 50 000 EUR. Omdat het materiaal ter plaatse direct werd gerecycled, werden extra financiële middelen voor het gebruik van nieuwe bouwmaterialen bespaard.

Aangezien de ontwikkeling van het Nová Cvernovka-park een continu proces is met voortdurende ontwikkeling, zijn de totale investeringskosten onzeker en niet beschikbaar. Ongeveer een derde van de financiering werd verstrekt door de Cvernovka-stichting. Bovendien werd ongeveer 20 000 EUR (bv. voor het huren van apparatuur en machines) verzameld in het kader van een online fondsenwervingscampagne. Het werk werd voornamelijk uitgevoerd door vrijwilligers, wat bijdroeg aan het verlagen van de kosten.

Bijkomende kosten houden verband met het gewone onderhoud van het park, zoals beschreven in de sectie Oplossingen.

Voordelen

Het belangrijkste voordeel van het park is de bijdrage aan de veerkracht van de klimaatverandering. Het waterdoorlatende en watervasthoudende oppervlak van het park maakt het mogelijk regenwater vast te houden en te verdampen, waardoor een aangenaam microklimaat wordt gecreëerd en het stedelijk hitte-eilandeffect wordt verminderd. Het groene gebied zorgt voor extra koeling en natuurlijke schaduw.

Wat de milieuvoordelen betreft, heeft het hergebruik van hulpbronnen bijgedragen tot een besparing van ongeveer 20 ton CO2-uitstoot door afvalverwijdering en de winning, productie en het vervoer van conventionele grondstoffen te vermijden. De uitbreiding en renovatie van het park vergroot de lokale biodiversiteit en creëert een habitat voor bestuiverinsecten en vogels. Het gebruik van watervasthoudende oppervlakken kan ook de behoefte aan irrigatie van de omliggende vegetatie verminderen.

Naast de milieuvoordelen en kostenbesparingen pakt het park ook sociale kwesties aan. Het biedt recreatieve ruimte in een wijk die wordt gekenmerkt door een gebrek aan aantrekkelijke groene gebieden en dient als locatie voor culturele evenementen, gemeenschapsbijeenkomsten en educatieve activiteiten. Het participatieve karakter van het project heeft bovendien de sociale cohesie binnen de Nová Cvernovka-gemeenschap en daarbuiten versterkt.

Het park is nu vooral populair onder jongeren, fietsers en gezinnen, en regelmatige sociale en culturele evenementen zoals concerten, discussies en buurtbarbecues dragen bij aan het versterken van de gemeenschap.

Het Nová Cvernovka-park is een langetermijnproject dat geleidelijk vordert. Het eerste idee ontstond in 2016, na de wederopbouw van het culturele en creatieve centrum Nová Cvernovka, die binnen negen maanden werd afgerond. Een proeftijd van drie jaar stelde de stichting Cvernovka in staat om geldige opties te verkennen om het bouwafval te recyclen en te hergebruiken als bouwmateriaal voor een openbaar park. Er was ook tijd nodig om voldoende personele en financiële middelen veilig te stellen, d.w.z. mensen te motiveren om bij te dragen aan een fondsenwervingscampagne of vrijwilligerswerk te doen voor het sorteren en restaureren van bouwafval. Daarna werd het on-site sorteren en recyclen van bouwafval tot bouwmateriaal binnen enkele maanden uitgevoerd en werd het park in juli 2020 geopend.     

Het Nová Cvernovka-park zal op lange termijn dienen als een aantrekkelijk recreatiegebied en een groene ruimte voor klimaatbestendigheid die waardevol is voor de stedelijke bevolking, ook gezien de geplande toekomstige residentiële ontwikkeling in het gebied rond het culturele centrum. 

De levensduur van het park vereist echter regelmatige onderhoudsinspanningen (bv. bewatering van planten, herprofilering, aanvulling en verdichting van het oppervlak, verwijdering van organisch afval om de doorlaatbaarheid van het oppervlak te behouden (zie Oplossingen). Dit vereist een voortdurende inzet van de gemeenschap.

Cvernovka Foundation 

info@novacvernovka.eu

Bratislava 2030: Starostlivé, dostupné a odolné mesto, v ktorom chceme žiť (2022): Bratislava-2030_publikacia_032023_compress.pdf (alleen in het Slowaaks)

Actieplan voor duurzame energie en klimaat van Bratislava 2030 (SECAP) (2024): https://bratislavask.s3.bratislava.sk/upload/SECAP_Sustainable_Energy_and_Climate_Action_Plan_EN_6f81e109ad.pdf

Holec, J., Feranec, J., Šťastný, P., Szatmári, D., Kopecká, M., & Garaj, M. (2020). Evolutie en beoordeling van stedelijke warmte-eiland tussen de jaren 1998 en 2016: case study van de steden Bratislava en Trnava in het westen van Slowakije. Theoretische en toegepaste klimatologie, 141 (3-4), 979-997. https://doi.org/10.1007/s00704-020-03197-1

Kristiánová, K., Gécová, K., & Putrová, E. (2016). Oude industrieterreinen — Omschakeling naar parken: Potentieel van Bratislava. Procedia Engineering, 161, 1858-1862. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2016.08.709