Planning van stedelijke groene en blauwe infrastructuur

Urban Green and Blue Infrastructure planning (UGI) is een strategische benadering om onderling verbonden en multifunctionele netwerken van blauwe en groene ruimten te ontwikkelen die mogelijk een breed scala aan ecologische, sociale en economische voordelen bieden en tegelijkertijd de klimaatbestendigheid van steden verbeteren. De Europese Commissie benadrukt strategische groene ruimteplanning op verschillende ruimtelijke schalen (van buurt tot stad) en moedigt steden aan om de levering van ecosysteemdiensten en de bescherming van de biodiversiteit te bevorderen. Stedelijke groene en blauwe infrastructuur omvat verschillende soorten blauwgroene ruimten zoals bossen, wetlands, landbouwgrond, openbare parken, privétuinen, enkele groene elementen (straatbomen, groene daken, enz.) of vijvers en beken. Deze spelen een cruciale rol bij het versterken van de capaciteit voor klimaatadaptatie en -mitigatie en het verminderen van de negatieve gevolgen van gevaren voor de klimaatverandering, zoals hittegolven, overstromingen en droogte in steden.  

De EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 bevat concrete acties ter bevordering van op de natuur gebaseerde oplossingen die systematisch in de stadsplanning moeten worden geïntegreerd. De Europese Commissie definieert op de natuur gebaseerde oplossingen (NbS of NBS) als “oplossingen die geïnspireerd en ondersteund worden door de natuur, die kosteneffectief zijn, tegelijkertijd ecologische, sociale en economische voordelen opleveren en helpen veerkracht op te bouwen”. De IUCN roept op tot een holistische ecosysteemgerichte aanpak bij de uitvoering van NbS en stelt: “oplossingen op basis van de natuur gebruiken de kracht van functionerende ecosystemen als infrastructuur om natuurlijke diensten te leveren ten behoeve van de samenleving en het milieu”. Het EEA (2021) verwijst naar NbS als een “overkoepelend concept” voor verschillende beleidsmaatregelen en benaderingen (bv. ecosysteemgericht beheer) die erop gericht zijn de klimaatbestendigheid te vergroten en tegelijkertijd nevenvoordelen voor de samenleving te bieden. 

In stedelijke contexten verwijst NbS specifiek naar verschillende typologieën van groene en blauwe infrastructuur die gebruikmaken van de eigen lokale hulpbronnen van de natuur, zoals vegetatie, water en bodem. Deze oplossingen pakken milieu-, maatschappelijke en klimaatuitdagingen efficiënter aan dan “conventionele” grijze infrastructuur. De ruimtelijke schaal van NbS in steden kan variëren van grote beboste gebieden tot kleinschalige stormwatersystemen. Daarnaast kan de rol van menselijke controle of technologische oplossingen in NbS ook sterk variëren van zelfregulerende natuurlijke ecosystemen (zoals overstromingsbeheersing door stedelijke wetlands) waarvoor geen of beperkte menselijke ingrepen nodig zijn, tot hybride grijsgroene oplossingen (zoals systemen voor het beheer van regenwater en stedelijke afvloeiing, bijvoorbeeld biofilters), waarvoor technologie en menselijk ingrijpen een belangrijke rol spelen. 

NbS verbetert de levensomstandigheden voor iedereen en biedt kansen voor zowel bewoners als bezoekers in steden met economieën die afhankelijk zijn van toerisme. Met name wanneer UGI zich in de buurt van belangrijke erfgoedlocaties bevindt, kan het worden opgenomen in het aanbod van stadstoerisme, deel uitmaken van de reisroutes van bezoekers of worden geïntegreerd in stadsbranding, waardoor uiteindelijk waarde wordt toegevoegd aan het stadstoerisme (Terkenly et al., 2020).

Er zijn participatieve benaderingen nodig bij de planning van stedelijke groene infrastructuur en bij het ontwerp-, uitvoerings- en beoordelingsproces van NbS. Door samen te werken met verschillende belanghebbenden wordt de kennisoverdracht tussen actoren verbeterd, terwijl het aanpakken van potentiële sociale of institutionele belemmeringen van cruciaal belang is om de maatschappelijke acceptatie van deze oplossingen te vergroten en de beste optie te vinden die rekening houdt met de lokale sociaal-politieke context. Met name lokale en regionale overheden spelen een grote rol en daarom is sterke horizontale en verticale samenwerking vereist, maar ook de band met de particuliere sector is belangrijk. 

Het beheer van het stedelijke landschap is een complex proces dat onderhevig is aan tegenstrijdige agenda's zoals huisvesting, vervoer, commerciële infrastructuur en economie. Stedelijke groene infrastructuur heeft uitgebreide planning en onderhoud nodig. Het opzetten van een stadsbreed groenruimtenetwerk met verbonden corridors moet worden afgewogen en gewaardeerd als één belangrijk type landgebruik, samen met andere belangrijke sectoren van landgebruik. Concurrerende en tegenstrijdige belangen op het gebied van landgebruik, zwakke samenwerking met belangrijke belanghebbenden (bv. grondeigenaren, bouwsector, investeerders) of silodenken in het stadsbestuur kunnen als sterke beperkende factoren fungeren. Gebrek aan kennis over voordelen of ervaring met het implementeren of ontwerpen van NbS kan negatieve attitudes veroorzaken bij praktijkmensen, beleidsmakers of burgers.  

De lokale ecologische, sociale, culturele en institutionele context heeft grote invloed op het succes van UGI-planning en -implementatie van specifieke NbS. Daarom zijn er empirisch onderbouwde normen en richtsnoeren ontwikkeld voor steden om te zorgen voor een doeltreffende en participatieve planning en governance van UGI’s voor verschillende NbS, bijvoorbeeld in verschillende door de EU gefinancierde projecten (bv. Naturvation). Daarnaast zijn integratieve en inclusieve governancebenaderingen zoals “mozaïek” bestuur (waarbij het microniveau van actief burgerschap wordt gecombineerd met het macroniveau van strategische stadsplanning, Buijs et al., 2019) goede manieren om sociaal samenhangende en op samenwerking gebaseerde planning, uitvoering en onderhoud van UGI’s te bevorderen.

Het verlies van groene ruimten, de aantasting van het natuurlijke ecosysteem, de verdichting van de stadsstructuur en het toenemende aandeel van verharde bodems hebben negatieve gevolgen voor de watercyclus, de luchtkwaliteit en de lokale temperatuur en verminderen de klimaatbestendigheid van steden. Deze hebben grote economische kosten voor de samenleving en vergroening van steden (bv. het planten van bomen of het creëren van nieuwe groene ruimte), herstel van aangetaste ecosystemen, het kiezen van laagintensieve beheerspraktijken in parken of het bouwen van lokale op de natuur gebaseerde oplossingen kunnen aanzienlijke directe besparingen opleveren om afvloeiend water of overstromingen te beheersen in vergelijking met traditionele technische oplossingen. Bovendien hebben deze groene acties ook veel indirecte economische voordelen, bijvoorbeeld door investeerders aan te trekken en nieuwe banen te creëren voor verschillende sectoren.  Andere voordelen kunnen verband houden met de toename van de toeristische economie. De beschikbaarheid van groene ruimten kan een belangrijke rol spelen bij het kenmerken van wat steden kunnen bieden (Terkenli, et a. 2020), waardoor de keuze naar hen verschuift, met name in bestemmingen die gevoelig zijn voor hittestress (bv. in de hete mediterrane zomer).

De kosten van UGI-planning en implementatie van NbS kunnen sterk variëren, afhankelijk van veel interne factoren zoals ruimtelijke schaal, het gebruik van technologie in oplossingen, de frequentie van onderhoud en de behoefte aan reparatie. Doorgaans zijn de onderhoudskosten het laagst in natuurlijke ecosystemen, zoals resthabitats (bv. stedelijke bossen of wetlands) of semi-natuurlijke ecosystemen (bv. het vervangen van gazons door weiden). De oprichtings- en onderhoudskosten van sommige soorten NbS worden geheel of gedeeltelijk gedekt door burgers (bv. stadslandbouw), ngo’s (bv. herstelacties voor aangetaste habitats) of particuliere bedrijven (stormwatervijvers voor het beheer van afvloeiend water). De Europese Unie heeft grote inspanningen geleverd om NbS in Europa te mobiliseren door financiële steun te verlenen via de Europese Green Deal, de kennisoverdracht over succesvolle gevallen te versterken (bv. Urban Nature Atlas) en openbare digitale platforms aan te bieden om samenwerking met de particuliere en de publieke sector aan te moedigen (The Smart Cities Marketplace). 

Groene ruimten en NbS in steden kunnen bijdragen aan het verminderen van het risico op rampen, het verbeteren van het waterbeheer en het produceren van lokale koeleffecten om beter om te gaan met hoge temperaturen en hittegolven. Naast het oplossen van specifieke milieu-uitdagingen bieden groene en blauwe infrastructuur nevenvoordelen die verder gaan dan hun primaire doel. Zo kunnen parken en waterlichamen de schoonheid van de stad vergroten en tegelijkertijd dienst doen als vrijetijdsruimten en het mentale en fysieke welzijn bevorderen (Nilsson en Johansson, 2021)

Andere nevenvoordelen zijn: ondersteuning van stedelijke biodiversiteit, koolstofopslag (beperking), beperking van luchtverontreiniging, het bieden van ruimte voor recreatie, natuurbeleving en het bieden van meer sociaal, fysiek en mentaal welzijn. NbS in stedelijke gebieden kan bijdragen aan verschillende duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s), en met name aan de doelstellingen voor duurzame steden (11). 

In veel EU-lidstaten zijn stedelijke groene infrastructuur en op de natuur gebaseerde oplossingen al ondersteund door nationale wetgeving met betrekking tot ruimtelijke ordening, beheer van hemelwater, oppervlaktewater of bescherming van de biodiversiteit. Er zijn stimulansen en betalingen ontwikkeld die de implementatie van NbS en UGI aanmoedigen in plaats van traditionele grijze infrastructuur. Daarnaast kunnen specifieke planningsinstrumenten zoals de Biotope Area Factor (zie bijvoorbeeld de Berlijnse casestudy) in lokale zonering worden gebruikt om een deel van het gebied als groene ruimte over te laten. De Europese Unie staat volledig achter het concept van groene infrastructuur en op de natuur gebaseerde oplossingen ter verbetering van de klimaatbestendigheid, duurzaam waterbeheer en het welzijn van de mens en de biodiversiteit in Europese steden. UGI en NbS worden bijvoorbeeld gezien als sleutelbegrippen in de EU-biodiversiteitsstrategie 2030 (2020), de EU-strategie voor groene infrastructuur (2013) en de EU-kaderrichtlijn water. Tot slot wordt in de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 benadrukt hoe belangrijk het is op de natuur gebaseerde oplossingen voor aanpassing te bevorderen, ook door deze op te schalen op stedelijk niveau. 

De uitvoeringstijd varieert afhankelijk van de ruimtelijke schaal, van enkele maanden tot enkele jaren. Zo is de implementatie van kleinschalige NbS zoals groene wanden of lokale biofilters een vrij snel proces en duurt de daadwerkelijke bouwtijd minder dan een jaar. Planning en ontwerp, het verkrijgen van officiële toestemmingen, integratie met andere plannings- en ontwikkelingsprocessen kunnen de implementatietijd echter verlengen. Grootschalige planning en uitvoering van groene ruimte (bv. de ontwikkeling van een multifunctioneel park) kan meerdere jaren in beslag nemen. De technische implementatie van nieuwe groene ruimten is ook korter dan de volledige ecologische implementatie. Het kan enkele jaren duren voordat vegetatie die in groene ruimten of afzonderlijke NbS wordt geplant, zoals groene daken, hun volledige ecosysteemfuncties vervullen (bv. klimaatmitigatie of water- en nutriëntenhoudend vermogen). 

De verwachte levensduur van onderling verbonden stedelijke groene infrastructuur moet zeer lang zijn, veel langer dan afzonderlijke gebouwen of infrastructuur. De leeftijd van één enkele groene ruimte kan variëren van enkele honderden jaren (bv. historische parken) tot enkele jaren (bv. groene daken). Het leven-tijd van enige N bS kan ook variëren, maar het doel is ir onderhoud op lange termijn.