Stedelijke groene en blauwe infrastructuur

Urban Green and Blue Infrastructure planning (UGI) is een strategische benadering om onderling verbonden en multifunctionele netwerken van blauwe en groene ruimten te ontwikkelen die mogelijk een breed scala aan ecologische, sociale en economische voordelen bieden en tegelijkertijd de klimaatbestendigheid van steden verbeteren. De Europese Commissie (EG-Groene Infrastructuur) legt de nadruk op strategische groene ruimteplanning op verschillende ruimtelijke schalen (van buurt tot stad) en moedigt steden aan om de levering van ecosysteemdiensten en de bescherming van de biodiversiteit te bevorderen. Deze spelen een cruciale rol bij het versterken van de capaciteit voor aanpassing aan en matiging van de klimaatverandering. Ze verminderen ook de negatieve gevolgen van gevaren voor de klimaatverandering, zoals hittegolven, overstromingen en droogte in steden.  Nature-based solutions (NbS) is een nauw verwant concept, vaak door elkaar gebruikt met groene en blauwe infrastructuur, of dient als een breder kader voor het bevorderen en implementeren van dergelijke infrastructuur. De EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 bevat concrete acties ter bevordering van op de natuur gebaseerde oplossingen die systematisch in de stadsplanning moeten worden geïntegreerd. De Europese Commissie definieert NbS als “oplossingen die geïnspireerd en ondersteund worden door de natuur, die kosteneffectief zijn, tegelijkertijd ecologische, sociale en economische voordelen opleveren en helpen veerkracht op te bouwen”. IUCN pleit voor een holistische ecosysteemgerichte aanpak bij de implementatie van NbS en stelt: “Op de natuur gebaseerde oplossingen maken gebruik van de kracht van functionerende ecosystemen als infrastructuur om natuurlijke diensten aan te bieden ten behoeve van de samenleving en het milieu”. Het EEA (2021) verwijst naar NbS als een “overkoepelend concept” voor verschillende beleidsmaatregelen en benaderingen (bv. ecosysteemgericht beheer) die erop gericht zijn de klimaatbestendigheid te vergroten en tegelijkertijd nevenvoordelen voor de samenleving te bieden. 

In stedelijke contexten verwijst NbS naar verschillende typologieën van groene en blauwe infrastructuur. Deze oplossingen combineren milieu-, maatschappelijke en klimaatuitdagingen efficiënter dan “conventionele” grijze infrastructuur. De ruimtelijke schaal van NbS in steden kan variëren van grote beboste gebieden tot kleinschalige stormwatersystemen. Daarnaast kan de rol van de mens in NbS ook sterk variëren. Zelfregulerende natuurlijke ecosystemen (zoals stedelijke wetlands die overstromingsbeheersgebieden bieden) vereisen bijvoorbeeld geen of beperkte menselijke ingrepen. Aan de andere kant kunnen er hybride grijs-groene oplossingen zijn (zoals systemen voor het beheer van regenwater en stedelijke afvloeiing, bijvoorbeeld biofilters), waarvoor technologie en menselijk ingrijpen een belangrijke rol spelen. 

NbS worden steeds vaker gebruikt in Europese steden, waarbij 91 % van de lokale klimaatactieplannen dergelijke maatregelen omvat. In 2018 bedroeg de gemiddelde stedelijke boombedekking in de EER-lidstaten en de samenwerkende landen (EEA‑39) 28,5 % van de stadskern en 34,7 % van de grotere functionele stedelijke gebieden, plus een extra aandeel blauwe infrastructuur dat verder bijdraagt aan het koelen van steden (EEA-verslag 14/2023).

NbS verbetert de levensomstandigheden voor iedereen en biedt kansen voor zowel bewoners als bezoekers in steden met economieën die afhankelijk zijn van toerisme. Met name wanneer UGI zich in de buurt van belangrijke erfgoedlocaties bevindt, kan het worden opgenomen in het aanbod van stadstoerisme, deel uitmaken van de reisroutes van bezoekers of worden geïntegreerd in stadsbranding, waardoor uiteindelijk waarde wordt toegevoegd aan het stadstoerisme (Terkenly et al., 2020).

Er zijn participatieve benaderingen nodig bij de planning van stedelijke groene infrastructuur en bij het ontwerp-, uitvoerings- en beoordelingsproces van NbS. Door samen te werken met verschillende belanghebbenden wordt de kennisoverdracht tussen actoren verbeterd, terwijl het aanpakken van potentiële sociale of institutionele belemmeringen van cruciaal belang is om de maatschappelijke acceptatie van deze oplossingen te vergroten en de beste optie te vinden die rekening houdt met de lokale sociaal-politieke context. Met name lokale en regionale overheden spelen een grote rol en daarom is sterke horizontale en verticale samenwerking vereist, maar ook de band met de particuliere sector is belangrijk. 

Succesfactoren

Expliciete multifunctionaliteit is de belangrijkste succesfactor die NbS aantrekkelijk maakt in steden en leidt tot geweldige kansen om meerdere sectoren te inspireren en te betrekken.

De vraag naar NbS neemt sterk toe als gevolg van een steeds gunstiger beleidslandschap, zowel op EU- als op nationaal en subnationaal niveau. Daarom zijn empirisch onderbouwde normen en richtsnoeren ontwikkeld voor steden om te zorgen voor een doeltreffende en participatieve planning en governance van de verschillende NbS op het gebied van UGI (zie ook Juridische aspecten). Het. Naturvation project produceerde Europese Assessment Maps om het potentieel van NbS aan te tonen om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken, zoals klimaatverandering, volksgezondheidsproblemen en verlies van biodiversiteit, in meer dan 700 Europese steden. Daarnaast zijn integratieve en inclusieve governancebenaderingen zoals “mozaïek” bestuur (waarbij het microniveau van actief burgerschap wordt gecombineerd met het macroniveau van strategische stadsplanning, Buijs et al., 2019) goede manieren om sociaal samenhangende en op samenwerking gebaseerde planning, uitvoering en onderhoud van UGI’s te bevorderen.

Beperkende factoren

Het beheer van het stedelijke landschap is een complex proces dat onderhevig is aan tegenstrijdige agenda's zoals huisvesting, vervoer, commerciële infrastructuur en economie. Stedelijke groene infrastructuur heeft uitgebreide planning en onderhoud nodig. Het opzetten van een stadsbreed groenruimtenetwerk met verbonden corridors moet worden afgewogen en gewaardeerd als één belangrijk type landgebruik, samen met andere belangrijke sectoren van landgebruik. Concurrerende en tegenstrijdige belangen op het gebied van landgebruik, zwakke samenwerking met belangrijke belanghebbenden (bv. grondeigenaren, bouwsector, investeerders) of silodenken in het stadsbestuur kunnen als sterke beperkende factoren fungeren. Gebrek aan kennis over voordelen of ervaring met het implementeren of ontwerpen van NbS kan negatieve attitudes veroorzaken bij praktijkmensen, beleidsmakers of burgers.  

Een uitgebreid overzicht van de beperkingen is opgenomen in het EEA-verslag over stedelijke aanpassing (EEA-verslag 14/2023). Ze omvatten het gebrek aan systematisch bewijs van effectiviteit dat alleen kan ontstaan bij langetermijnmonitoring, problemen met kosten-batenanalyses, beperkte technische capaciteit, contextspecifieke situaties die one size-fits-all-oplossingen voorkomen, mogelijke gezondheidsproblemen als gevolg van bijvoorbeeld muggen of pollen. Bovendien is concurrentie om de ruimte een belangrijke beperkende factor voor de ontwikkeling van groene en blauwe ruimte, met name in dichtbevolkte stedelijke gebieden.

Ten slotte zijn andere beperkende factoren afhankelijk van mogelijke sociale onrechtvaardigheden. Het creëren van nieuwe groene en blauwe ruimtes kan bijdragen aan gentrificatie en prijsstijgingen van onroerend goed die kunnen leiden tot de verplaatsing van leden van de gemeenschap. Als het ontwerp van groene en blauwe ruimten niet is gebaseerd op sociale overwegingen, kunnen onbillijke mogelijkheden om toegang te krijgen tot deze gebieden sociale onrechtvaardigheden veroorzaken. De ontbering en het gebrek aan toegang tot deze ruimte kunnen sommige bewoners zelfs blootstellen aan een verminderde levenskwaliteit vanuit gezondheids-, sociaal en psychologisch oogpunt (EEA-verslag 04/2025).

Kostenbesparing

Het verlies van groene ruimten, de aantasting van het natuurlijke ecosysteem, de verdichting van de stadsstructuur en het toenemende aandeel van verharde bodems hebben negatieve gevolgen voor de watercyclus, de luchtkwaliteit en de lokale temperatuur en verminderen de klimaatbestendigheid van steden. Dat brengt grote economische kosten met zich mee voor de samenleving. Vergroening van steden (bv. het planten van bomen of het creëren van nieuwe groene ruimte), herstel van aangetaste ecosystemen, het kiezen van laagintensieve beheerspraktijken in parken of het bouwen van lokale op de natuur gebaseerde oplossingen om afvloeiend water of overstromingen te beheersen, kunnen aanzienlijke directe besparingen opleveren in vergelijking met traditionele op engineering gebaseerde oplossingen. Bovendien hebben deze groene acties ook veel indirecte economische voordelen, bijvoorbeeld door investeerders aan te trekken en nieuwe banen te creëren voor verschillende sectoren.  Er wordt ook steeds meer economisch gepleit voor de integratie van grijs met groene maatregelen. Grijze oplossingen brengen doorgaans hoge initiële kapitaalinvesteringen en jaarlijkse onderhoudskosten op langere termijn gedurende de looptijd van het project met zich mee in vergelijking met oplossingen met groene componenten (beleidsnota van het beleidsleerplatform voor een groener Europa, 2024). Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat NbS-infrastructuur gemiddeld 42% goedkoper is en 36% meer waarde creëert dan infrastructuuroplossingen die volledig grijs zijn. Dit gebeurt wanneer rekening wordt gehouden met de brede nevenvoordelen van NbS (Bechauf et al., 2022). Er moet echter altijd een specifieke kosten-batenanalyse worden uitgevoerd ter ondersteuning van de keuze van de beste oplossing per geval, rekening houdend met de lokale context.

Onderhoudskosten

De kosten van UGI planning en implementatie van NbS kunnen sterk variëren. Ze zijn afhankelijk van veel interne factoren, zoals ruimtelijke schaal, het gebruik van technologie in oplossingen, de frequentie van onderhoud en de behoefte aan reparatie. Doorgaans zijn de onderhoudskosten het laagst in natuurlijke ecosystemen, zoals resthabitats (bv. stedelijke bossen of wetlands) of semi-natuurlijke ecosystemen (bv. het vervangen van gazons door weiden). De oprichtings- en onderhoudskosten van sommige soorten NbS worden geheel of gedeeltelijk gedekt door burgers (bv. stadslandbouw), ngo’s (bv. herstelacties voor aangetaste habitats) of particuliere bedrijven (stormwatervijvers voor het beheer van afvloeiend water). De Europese Unie heeft grote inspanningen geleverd om NbS in Europa te mobiliseren. De EU faciliteert de versterking van de kennisoverdracht over succesvolle zaken (bv. Urban Nature Atlas) en biedt publieke digitale platforms aan om samenwerking met de particuliere en de publieke sector aan te moedigen (The Smart Cities Marketplace) en biedt financiële steun via de Europese Green Deal.  Financiering voor de integratie van groene en blauwe infrastructuur in de stadsplanning kan worden opgehaald uit het Nieuw Europees Bauhaus, een beleids- en financieringsinitiatief dat “de groene transitie in bebouwde omgevingen en daarbuiten plezierig, aantrekkelijk en gemakkelijk maakt voor iedereen”. Er zijn verschillende instrumenten beschikbaar, waaronder Guildelines voor investeerders, om na te gaan hoe en waarom investeringen in projecten in de gebouwde omgeving kunnen worden afgestemd op het Nieuw Europees Bauhaus.

Voordelen

Groene ruimten en NbS in steden kunnen bijdragen aan het verminderen van het risico op rampen, het verbeteren van het waterbeheer en het produceren van lokale koeleffecten om beter om te gaan met hoge temperaturen en hittegolven. Naast het oplossen van specifieke milieu-uitdagingen bieden groene en blauwe infrastructuur nevenvoordelen die verder gaan dan hun primaire doel. Zo kunnen parken en waterlichamen de schoonheid van de stad vergroten en tegelijkertijd dienst doen als vrijetijdsruimten en het mentale en fysieke welzijn bevorderen (Nilsson en Johansson, 2021)

Andere nevenvoordelen zijn onder meer: het ondersteunen van stedelijke biodiversiteit, koolstofopslag (beperking), beperking van luchtverontreiniging, het bieden van ruimte voor recreatie, natuurbeleving en het bieden van meer sociaal, fysiek en mentaal welzijn. NbS in stedelijke gebieden kan bijdragen aan verschillende duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s), en met name aan de doelstellingen voor duurzame steden (11). 

Economische voordelen kunnen uiteindelijk verband houden met een toename van de toeristische economie. De beschikbaarheid van groene ruimten kan een belangrijke rol spelen bij wat steden te bieden hebben (Terkenli, et a. 2020). Dit kan ertoe leiden dat de keuze van toeristen naar hen verschuift, met name in bestemmingen die gevoelig zijn voor hittestress (bv. in de hete mediterrane zomer).

In veel EU-lidstaten zijn stedelijke groene infrastructuur en op de natuur gebaseerde oplossingen al ondersteund door nationale wetgeving met betrekking tot ruimtelijke ordening, beheer van hemelwater, oppervlaktewater of bescherming van de biodiversiteit. Stimulansen en betalingen stimuleren de invoering van NbS en UGI in plaats van traditionele grijze infrastructuur.

Veel steden hebben strategieën om de groene infrastructuur in de stedelijke omgeving te verbeteren en uit te breiden. , De strategie van Hamburg voorziet bijvoorbeeld in de uitbreiding van groene daken. Het Superblock-programma in Barcelona heeft tot doel de stedelijke omgeving opnieuw vorm te geven, inclusief rechtvaardigheidsaspecten. Daarnaast kunnen specifieke planningsinstrumenten zoals de Biotope Area Factor in lokale zonering worden gebruikt om een deel van het gebied als groene ruimte over te laten (zie de Berlijnse casestudy) . Evenzo vergemakkelijken richtsnoeren op nationaal niveau de integratie van groene en blauwe infrastructuur in het stadsontwerp. Zo heeft de nationale raad voor huisvesting, bouw en planning in Zweden een gids gepubliceerd over de integratie van ecosysteemdiensten in de planning, de bouw en het onderhoud van de gebouwde omgeving, die ook informatie bevat over de waarde van de natuur voor de aanpassing aan de klimaatverandering. Het Zweedse agentschap voor milieubescherming heeft nationale richtsnoeren voor NBS gepubliceerd, een instrument voor aanpassing aan de klimaatverandering en andere maatschappelijke uitdagingen.

De Europese Unie staat volledig achter het concept van groene infrastructuur en op de natuur gebaseerde oplossingen ter verbetering van de klimaatbestendigheid, duurzaam waterbeheer en het welzijn van de mens en de biodiversiteit in Europese steden. Zo worden BGA en NbS gezien als sleutelbegrippen in de EU-biodiversiteitsstrategie 2030 (2020), samen met de EU-wet inzake natuurherstel, de EU-strategie voor groene infrastructuur (2013) en de EU-kaderrichtlijn water. Tot slot wordt in de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 benadrukt hoe belangrijk het is op de natuur gebaseerde oplossingen voor aanpassing te bevorderen, ook door deze op te schalen op stedelijk niveau. 

De uitvoeringstijd varieert afhankelijk van de ruimtelijke schaal, van enkele maanden tot enkele jaren. Zo is de implementatie van kleinschalige NbS zoals groene wanden of lokale biofilters een vrij snel proces en duurt de daadwerkelijke bouwtijd minder dan een jaar. Planning en ontwerp, het verkrijgen van officiële toestemmingen, integratie met andere plannings- en ontwikkelingsprocessen kunnen de implementatietijd echter verlengen. Grootschalige planning en uitvoering van groene ruimte (bv. de ontwikkeling van een multifunctioneel park) kan meerdere jaren in beslag nemen. De technische implementatie van nieuwe groene ruimten is ook korter dan de volledige ecologische implementatie. Het kan enkele jaren duren voordat vegetatie die in groene ruimten of afzonderlijke NbS wordt geplant, zoals groene daken, hun volledige ecosysteemfuncties vervullen (bv. klimaatmitigatie of water- en nutriëntenhoudend vermogen). 

De verwachte levensduur van onderling verbonden stedelijke groene infrastructuur moet zeer lang zijn, veel langer dan afzonderlijke gebouwen of infrastructuur. De leeftijd van één enkele groene ruimte kan variëren van enkele honderden jaren (bv. historische parken) tot enkele jaren (bv. groene daken). Het leven-tijd van enige N bS kan ook variëren, maar het doel is ir onderhoud op lange termijn.