Parijs zal naar verwachting de komende decennia te maken krijgen met een gemiddelde temperatuurstijging van 2 °C tot 4 °C als gevolg van de gevolgen van de klimaatverandering. Als gevolg hiervan moet het kapitaal zich voorbereiden op verschillende risico's, waaronder hittegolven, droogtes, hevige stormen, overstromingen en druk op zijn watervoorraden. De hittegolf in 2003 veroorzaakte ongeveer 15.000 overtollige sterfgevallen in Frankrijk, waaronder bijna 1.100 in Parijs. Ondanks de vele inspanningen van de autoriteiten veroorzaakte de hittegolf van juni 2017 nog eens 580 doden. Voor het eerst in 2017 vond de hittegolf plaats in juni, tijdens schooltijd, en dit soort evenementen zal waarschijnlijk in frequentie, duur en intensiteit toenemen (weerbaarheidsstrategie van Parijs, 2017). De aanpassing van de infrastructuur aan dergelijke veranderingen is van essentieel belang. De oplossingen moeten het stedelijk hitte-eilandeffect, de gevolgen van warmte voor het milieu (met name voor luchtverontreiniging) en de gevolgen van extreme droogte en waterschaarste op lange termijn aanpakken. In dit verband zijn de meest kwetsbare groepen een prioriteit: kinderen, ouderen en daklozen.

Momenteel is Parijs een van de steden met de hoogste bevolkingsdichtheid en elke inwoner van het centrum van Parijs heeft gemiddeld slechts ongeveer 6m ² groene ruimte. Door de bouwdichtheid van de stad, ondoordringbare bouwmaterialen en menselijke activiteiten is Parijs een zogenaamd stedelijk hitte-eiland (UHI) geworden dat heter is dan de omliggende plattelandsgebieden, wat het effect van hittegolven versterkt. Als doeltreffende tegenmaatregel heeft het OASIS-project zich gericht op de scholen van de hoofdstad, die in totaal 73 hectare geasfalteerd, geplaveid of gecementeerd oppervlak hebben dat kan worden omgezet in groenere ruimten.

Het OASIS-schoolpleinprogramma pakt het probleem van hittegolven aan door de groene ruimten in de stad te vergroten. De specifieke doelstellingen van het OASIS-schoolpleinproject waren:

• Verminder het lokale hitte-eilandeffect
• leerlingen een gezonde en stimulerende leeromgeving bieden
• Omwonenden voorlichten over het risico van klimaatverandering
• het creëren van koele plaatsen die beschikbaar zijn voor de meest kwetsbare bevolkingsgroepen en
• tal van ontmoetingsruimten creëren om gezelligheid en solidariteit te stimuleren

In 2018 testte de stad Parijs samen met lokale belanghebbenden een eerste aanpak voor het testen van het OASIS-concept: het transformeren van geasfalteerde, verharde of gecementeerde schoolpleinen tot groene “oase” die koele en aangename plaatsen biedt waar met name de meest kwetsbare mensen kunnen verblijven en elkaar kunnen ontmoeten.

Na de eerste proefprojecten en de eerste lessen die zijn getrokken, heeft de stad Parijs een aanvraag ingediend om financiering uit het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling — Initiatief voor stedelijke innovatieve acties (UIA) te ontvangen om een interdisciplinair consortium te vormen en zo de haalbaarheid, toepasbaarheid en doeltreffendheid van de beoogde OASIS-aanpak te waarborgen. In het kader van het UIA-OASIS-project werden vier kleuterscholen, vier basisscholen en twee middelbare scholen geselecteerd als proefprojecten en omgezet in groene schoolpleinen door middel van innovatieve technieken, waaronder op de natuur gebaseerde oplossingen. De eerste selectie van deze schoolpleinen was gebaseerd op meerdere factoren, waaronder sociale, milieu- en technische criteria. Meer in het bijzonder omvatte het consortium: sociale criteria om ervoor te zorgen dat scholen zich ook bevinden in gebieden met een grotere kwetsbaarheid (bv. huishoudens met een laag inkomen of een hoog percentage vluchtelingen); milieucriteria waarbij rekening wordt gehouden met de beoordeling van het lokale microklimaat, met inbegrip van het stedelijk warmte-eilandeffect;  en technische criteria zoals de urgentie voor de wederopbouw van de infrastructuur en uitrusting van de schoolpleinen. Een van de belangrijkste factoren voor de selectie was dat schoolpleinen rechtstreeks vanaf de straat toegankelijk moeten zijn om een openstelling voor het kwetsbare publiek als “cool eiland” mogelijk te maken.

Het doel om de schoolpleinen om te vormen tot groenere en koelere ruimtes werd bereikt:

1. door de begroeide gebieden op de schoolpleinen te vergroten, d.w.z. door het planten van bomen, gazons, boomgaarden, moestuinen
2. door natuurlijke elementen of nieuwe eco-innovatieve producten en materialen in te voeren; g. gebruik van lichtgekleurde substraten met een lage koolstofvoetafdruk met een modulaire poreusheid voor de schoolpleinen, die naar verwachting veel koeler zullen zijn
3. door regenwater te gebruiken om de grond nat te maken (het verkoelende effect van de grond te versterken via evapotranspiratie) en voor waterspelletjes of schooltuinieren)
4. door extra kunstmatige installaties te gebruiken om scholen af te koelen en hun energieverbruik te verminderen, zoals airconditioning op zonne-energie.

Het OASIS-project omvatte een evaluatiefase om de impact ervan te beoordelen en een kader te ontwikkelen dat in de hele stad kon worden opgeschaald. Een onderzoeksteam van Sciences Po heeft de sociale impact geëvalueerd door middel van observaties en enquêtes. Météo-France en het Interdisciplinair Instituut voor Energieonderzoek in Parijs hebben een voor- en naklimaatevaluatie geleid op basis van gegevens die zijn verzameld door weerstations op het schoolterrein. 

Na de succesvolle transformatie van de tien proefschoolpleinen is een reeks aanbevelingen en plannen opgesteld voor andere schoolpleinen. Tot nu toe (2022) zijn in Parijs al 75 schoolpleinen getransformeerd.  De stad zet zich in voor de ontwikkeling van een gestandaardiseerde, aanpasbare methode om met asfalt bedekte schoolpleinen om te vormen tot groene ruimten voor iedereen. Om de aandacht te vestigen op de nieuw toegankelijke groene ruimten werden een aantal evenementen georganiseerd, zoals tuinactiviteiten, waarbij lokale gezinnen en bewoners van alle leeftijden werden uitgenodigd om deel te nemen of gewoon te genieten van het nieuw getransformeerde groene schoolplein. Tijdens de openingstijden houdt een bewaker van de stad toezicht op de plek om de veiligheid te waarborgen. Naar aanleiding van deze proeffase van de openstelling van de schoolpleinen voor het publiek werkt de stad aan het veiligstellen van de personele en financiële middelen om dit programma op lange termijn op te zetten en idealiter te repliceren naar alle openbare schoolpleinen van de stad.

De UIA-OASIS-proefschoolpleinen werden omgevormd tot groenere ruimten door middel van een co-ontwerpproces met uitgebreide betrokkenheid van belanghebbenden, onder leiding van CAUE 75 (Raad voor architectuur, stedenbouw en milieu van Parijs). Het proces van betrokkenheid van belanghebbenden omvatte de volgende stappen:

1. Bewustmakings- en co-ontwerpworkshops met studenten: In elke school werden zes workshops op maat gehouden over verschillende onderwerpen, zoals klimaatverandering, biodiversiteit en waterbeheer. De verschillende mogelijke toepassingen van schoolpleinen werden ook besproken, evenals de huidige staat van het schoolplein en de mogelijkheden van het OASIS-project om schoolpleinen om te vormen tot een groenere ruimte. Studenten werden uitgenodigd om hun ideeën te delen over hoe schoolpleinen kunnen worden getransformeerd.
2. Overleg met de onderwijsgemeenschap: Op basis van het werk van de kinderen werden 3 workshops met leerkrachten, school- en naschools personeel uitgevoerd met het oog op de verdere ontwikkeling van het transformatieproject en het definiëren van een werkplan.
3. Steun van de stad Parijs: De afdelingen van de stad Parijs, die verantwoordelijk zijn voor het OASIS-programma, werden vervolgens op elke school uitgenodigd voor ten minste drie werksessies met als doel het project af te ronden met het oog op een compromis tussen de wensen van de scholen en de technische beperkingen. Na deze werksessies werden gedetailleerde projectplannen ontwikkeld. Voor de transformatie van de schoolpleinen, de stad Parijs bereikte een cross-departement samenwerking waren het ministerie van Milieu, het ministerie van Volksgezondheid en sanitaire voorzieningen, evenals het ministerie van Onderwijs werkte samen om de projecten te voeden gedurende het hele proces.
4. Participatieve workshops, onderhoudsgids en beheersplan: Zelfs na de transformatie van de schoolpleinen gaat het UIA-OASIS-project door, aangezien de schoolpleinen “levend” zijn en moeten worden verzorgd. Participatieve workshops worden gehouden om de voltooiing van de landschapsarchitectuur mogelijk te maken, om te blijven planten met de kinderen en om het eigendom van de school van het schoolplein te verankeren met concrete acties. De stad Parijs heeft een onderhoudsgids opgesteld met advies over bewatering en plantonderhoud, zodat scholen zelf voor hun schoolplein kunnen zorgen en het kunnen gebruiken als een educatief hulpmiddel voor hun studenten. Ook aan de scholen werd een beheersplan verstrekt.

Dit betrokkenheidsproces geeft eigenaarschap aan degenen die deze plaatsen het meest kennen en gebruiken, terwijl ze worden opgeleid en bewustzijn worden verspreid over kwesties van duurzaamheid en milieubewustzijn. Omwonenden werden uitgenodigd om bij te dragen aan de coördinatie van naschoolse activiteiten en aan het onderhoud van de nieuwe, gemeenschappelijke ruimtes.

Voor de openstelling van de schoolpleinen voor het publiek werd, met de steun van de ngo “League of Education”, een speciale inspanning geleverd om alle bewoners in de wijken, met inbegrip van sociaal kwetsbare mensen, te bereiken door flyers uit te delen, ook in structuren die sociale diensten verlenen, om mensen uit te nodigen om deel te nemen aan de openingsevenementen, zoals tuinieractiviteiten.

Dankzij de innovatieve aanpak en het aanvankelijke succes van de proefprojecten heeft het OASIS-schoolpleinprogramma een reeks aanbevelingen en plannen voor andere schoolpleinen opgesteld met als doel het programma in de hele stad op te schalen. De stad Parijs heeft zich gecommitteerd aan de ontwikkeling van een gestandaardiseerde, aanpasbare methode om met asfalt bedekte schoolpleinen om te vormen tot groene, speelse en gastvrije ruimtes voor iedereen.

De betrokkenheid van leerlingen, leerkrachten en schoolpersoneel bij het medeontwerp van schoolpleinen droeg bij tot het succes van het initiatief, dat aan de verwachtingen van de meeste gemeenschappen kon voldoen. De samenwerking tussen verschillende stadsafdelingen (gezondheid, milieu, onderwijs) bevorderde de uitvoering van het project door meerdere doelen te bereiken via een geïntegreerde aanpak die gezamenlijk rekening hield met de milieuaspecten, de gezondheid van kwetsbare mensen en de behoeften aan gemeenschapsonderwijs.

Een beperkende factor die de volledige uitvoering van het initiatief kan belemmeren, is de angst voor terroristische aanslagen die de stad de afgelopen tien jaar heeft meegemaakt en die resulteert in sterke veiligheidseisen. Tijdens alle openingstijden zijn bewakers van de stad Parijs aanwezig op de schoolpleinen tegen een niet te onderschatten prijs. Bovendien is er ook verzet van sommige delen van de naburige bevolking om een deel van het schoolplein in het weekend te openen vanwege het lawaai van kinderen. Het schoonmaken van schoolpleinen na gebruik moet worden gewaarborgd, waardoor de kosten van het initiatief verder stijgen.

Het programma voor de vergroening van het schoolplein van OASIS wordt medegefinancierd door verschillende entiteiten, waaronder de stad Parijs, de staat (“Plan de relance”) en het waterbeheeragentschap Seine Normandie, en bedraagt ongeveer 9 miljoen euro per jaar voor de transformatie van ongeveer 25 schoolpleinen, inclusief kosten voor bewaking en onderhoud. De UIA-OASIS-proefschoolpleinen (2018-2022) werden gefinancierd door het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling –Stedelijke innovatieve acties (EFRO-UIA), een programma dat innovatieve projecten voorziet van middelen om de stedelijke uitdagingen van vandaag aan te pakken. De EFRO-UIA-bijdrage bedroeg 4 995 793,16 EUR.

Getransformeerd schoolplein in groenere gebieden toegankelijk voor studenten en het publiek bieden de meest kwetsbare mensen (bijvoorbeeld kinderen, ouderen) koelere en aangename plekken om te verblijven, vooral tijdens hittegolven. De getransformeerde schoolpleinen helpen de hittegolven lokaal temperen en kunnen tijdens dergelijke evenementen als “koele eilanden” worden gebruikt. Sommige schoolpleinen zijn al toegankelijk gemaakt voor de bevolking, waaronder kwetsbare groepen.

Een positief neveneffect van het project is dat groenere binnenplaatsen plaatsen van buiten leren voor kinderen worden die bijdragen aan hun bewustzijn over milieuthema's. Bovendien verbetert de vergroening van de schoolpleinen de lokale infiltratiecapaciteit van de grond in vergelijking met de geasfalteerde gebieden, die een positief drainage-effect kunnen hebben tijdens zware regenval.

Het programma voor de vergroening van het schoolplein van de OASIS maakt deel uit van de veerkrachtstrategie van de stad Parijs (“Stratégie de Résilience de Paris”) als actie 10 in het kader van doelstelling A: “Een stad die is gebouwd en ontwikkeld om de uitdagingen van de 21e eeuw aan te gaan”. Bovendien heeft de stad Parijs het UIA-OASIS-project gecombineerd met een ander innovatief initiatief, de “15-minutenstad”, een nieuw concept dat erin voorziet dat essentiële stedelijke diensten binnen 15 minuten lopen of fietsen van de huizen van bewoners bereikbaar moeten zijn. Momenteel heeft deze gezamenlijke inspanning geleid tot de opening van toegang tot bijna 50 schoolpleinen naschoolse uren, waaronder de meeste van de UIA-OASIS schoolpleinen.

Het UIA-OASIS-project loopt van 2019 tot 2021. Het OASIS-programma voor de vergroening van het schoolplein zal geleidelijk worden uitgevoerd om de OASIS-aanpak op te schalen.

De aangenomen oplossingen zullen naar verwachting een levensduur hebben van meer dan 50 jaar met regelmatig onderhoud.

Raphaëlle Thiollier, Project manager: raphaelle.thiollier@paris.fr

Maria Sitzoglou, UIA Expert: maria.sitzoglou@gmail.com