Multifunctioneel waterbeheer en ontwikkeling van groene infrastructuur in een ecodistrict in Rouen

Toegenomen zware neerslaggebeurtenissen en het risico op overstromingen van rivieren zijn enkele van de belangrijkste verwachte gevolgen van klimaatverandering in de Atlantische regio waar Rouen is gevestigd. In stedelijke, dichtbebouwde omgevingen wordt het risico op overstromingen meestal versterkt door grote hoeveelheden ondoordringbare oppervlakken zoals gebouwen en trottoirs. Deze factoren leggen een aanzienlijke druk op de stedelijke systemen voor het beheer van hemelwater. (EEA 2017). Verwacht wordt dat de temperaturen in heel Europa tegen het einde van de eeuw met 2,5 tot 5,5 graden zullen stijgen in het RCP 8.5-scenario. Stijgende temperaturen vormen een andere bedreiging die wordt geïntensiveerd in de stedelijke omgeving als gevolg van het hitte-eilandeffect. (EEA 2017).

De grootste uitdaging bij de uitvoering van het herontwikkelingsproject in Rouen was de omvang ervan: de renovatie van 9 hectare met meerdere ambitieuze doelstellingen voor aanpassing aan en mitigatie van de klimaatverandering en de samenwerking van de vele betrokken actoren en belanghebbenden was een complexe en uitgebreide opdracht.

Het hoofddoel van het project is het herontwerpen en herontwikkelen van een voormalig industriegebied tot een duurzame nieuwe wijk, die residentiële, kantoor- en commerciële functies biedt. Duurzaamheid is beschouwd als het kernbeginsel van het hele project, uitgedrukt in termen van duurzaam leven, aanpassing aan de klimaatverandering, geïntegreerd waterbeheer, productie van hernieuwbare energie, mitigatie van klimaatverandering, duurzame mobiliteit, beperking van stedelijke wildgroei, toename van groene ruimten. Als specifieke doelstelling was het project gericht op het minimaliseren van het stroomverbruik gedurende het hele proces (van bouw tot beheer) en het geven van prioriteit aan oplossingen die de onderhoudsvereisten tot een minimum beperken. Het project had tot doel een officiële Franse “Ecodistrict”-kwalificatie te behalen en een “Ville de Demain – Ecocité” te worden.

Het voormalige industriegebied Luciline in Rouen, gelegen langs de rivier de Seine, is grondig herontworpen tot een ecodistrict, met zowel oplossingen voor aanpassing aan de klimaatverandering als mitigatie. Het gebied beslaat 9 hectare en omvat 1.000 nieuwe wooneenheden, 30.000 vierkante meter kantoorruimte en bijna 20.000 vierkante meter voor commerciële activiteiten. Duurzaam wonen is het kernprincipe van de wijkherinrichting. Duurzaamheidsaspecten worden geïmplementeerd door middel van oplossingen op het gebied van energie, water, biodiversiteit, vervoer en planning.

Verschillende maatregelen die in het ecodistrict Luciline worden uitgevoerd, ondersteunen de aanpassing aan de klimaatverandering en de klimaatvariabiliteit. Een van de belangrijkste functies van het geïmplementeerde waterbeheersysteem, gevormd door kleine waterkanalen, is het verbeteren van de afvoer van water na zware regenval. Regenwater stroomt door de kleine waterkanalen die verbonden zijn met brede met vegetatie bedekte sloten, vervolgens naar een groter kanaal en ten slotte naar de rivier de Seine.

De watergebieden worden gecombineerd met verschillende groene infrastructuurelementen. Rond waterlopen is drie hectare groene openbare ruimte gecreëerd, wat overeenkomt met ongeveer 30% van de totale ecodistrictsoppervlakte van 9 hectare. Tegelijkertijd zijn waterlopen die voorheen onder de grond werden gekanaliseerd, blootgelegd om de verbinding met groene gebieden en de biodiversiteit van hun oevers te verbeteren. Veel gebouwen hebben groene daken en het stadsbestuur werkt eraan om de toegang van burgers tot deze daken te verbeteren. Meer groen, zoals boomcorridors, herbegroeide kanalen en groene daken, zal het hitte-eilandeffect in de stad helpen verminderen en de afvoer van regenwater verbeteren. Bovendien is de totale oppervlakte van gebouwen beperkt tot 135.000 vierkante meter, om zoveel mogelijk open ruimte te creëren en zo bij te dragen aan de afname van het stedelijke hitte-eilandeffect en het voorkomen van stedelijke wildgroei.

Mitigatieoplossingen richten zich op de productie van hernieuwbare energie en energiebesparing. Een stedelijk netwerk wordt gebruikt voor de distributie van water voor verwarming in de winter en koeling in de zomer. Relatief warm en koud water wordt geleverd door 6 bronnen uit de diepere waterlagen (4-5 meter diepte) van de Seine (gericht op 60% van de warmtevoorziening te dekken). Drie ketels aangedreven door gas zorgen voor extra verwarmingscapaciteit, indien nodig. Energiebesparing wordt bereikt door efficiënte bouwprestaties. Het eerste passieve gebouw in het gebied werd in 2014 opgeleverd. De rest van de gebouwen voldoet aan of overtreft de normen die in de wetgeving zijn vastgelegd.

Bovendien worden koolstofarm vervoer en koolstofarme mobiliteit op verschillende manieren aangemoedigd. Er zijn 25 kilometer kades en voetgangers- en langzame verkeerswegen aangelegd. Daarnaast verbinden drie lijnen van snel openbaar vervoer (inclusief speciale rijstroken voor het openbaar vervoer) de buurt met het vervoerssysteem van de nabijgelegen stad Rouen (1,3 km).

De dialoog met de stadsbewoners is expliciet verplicht in het kader van de procedure van de “stedelijke ontwikkelingszone” (ZAC). Daarom zijn openbare raadplegingen georganiseerd om het maatschappelijk middenveld, d.w.z. de burgers en hun verenigingen, erbij te betrekken.

Een groot aantal actoren is betrokken geweest bij de realisatie van het project. Dit was een initiatief dat werd gelanceerd en mede werd georganiseerd door “Métropole Rouen Normandie” en de stad Rouen. Het project wordt gecoördineerd door het projectontwikkelingsagentschap “Rouen Normandie Aménagement”. Ook de regio Haute Normandie ondersteunde het project. Europese steun is ontvangen via het Future Cities-project, dat deel uitmaakt van het INTERREG IBV-programma en dat financiering ontving van het Fonds Européen de Développement Economique et Régional (FEDER). De Europese Investeringsbank heeft aanzienlijke financiering verstrekt.

De wijk is onderverdeeld in 13 bouwstenen (“ilots” – kleine eilanden), die door verschillende ontwikkelaars en architecten zijn ontwikkeld. ADEME (het agentschap voor milieu- en energiebeheer) heeft het project geadviseerd over milieu- en energiekwesties, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van een “warmtefonds” (Fonds Chaleur) om geld te besparen voor toekomstige investeringen in het warmtenet. Advies is gegeven door EPF Normandie (Institution for public space development), CAUE (Architectural, urbanism and environmental consulting), OGI (Research & development of public space) en H. Pénicaud (Environmental research). De warmtedistributiedienst wordt na een openbare aanbestedingsprocedure toegekend aan de onderneming GDF Suez Energie Services – Cofely voor een periode van maximaal 25 jaar. GDF moet het warmtenetwerk ontwikkelen, bouwen, financieren en exploiteren.

Expliciete en sterke politieke betrokkenheid wordt genoemd als een van de belangrijkste succesfactoren van het herontwerp van het voormalige industriegebied “Luciline” tot een ecodistrict. Het politieke engagement was essentieel voor de ontwikkeling en verwezenlijking van een project van deze omvang. De betrokkenheid van de stad was niet alleen sterk in politieke termen, maar ook financieel: zij steunden het project met ongeveer 28 miljoen euro, wat een aanzienlijk deel van het totale budget vormt en het project dus hielp slagen.

De initiatiefnemers (de stad Rouen en “Metropole Rouen Normandie”) van het project zijn erin geslaagd verschillende subsidies te verkrijgen (bv. INTERREG, Ville de Demain), die hebben bijgedragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen. Vergeleken met de totale bestede begroting vormen deze subsidies niet het grootste deel van de begroting, maar zijn zij wel bevorderlijk geweest voor specifieke activiteiten (verder toegelicht in de rubriek “Kosten en baten”). Het door de EU gefinancierde project Future Cities (INTERREG) heeft verder bijgedragen aan de verwezenlijking van Rouen door een uitwisseling van relevante ervaringen met andere steden te bevorderen, met name Nijmegen (over beplante daken) en Arnhem (over stedelijke warmte-eilandmodellering).

De projectplanning en -organisatie volgde de Environmental Approach to Urban Planning methodiek (Approche Environnementale de l'Urbanisme, AEU) van het adviserende bedrijf ADEME. Deze aanpak begon met een verkenning van de gebieden en de identificatie van sterke en zwakke punten, risico's en prioriteiten met betrekking tot klimaatverandering. Deze fase werd gevolgd door de ontwikkeling van een algemeen masterplan en vier aandachtsgebieden: (i) contractuele bepalingen voor concessieovereenkomsten voor onroerend goed, (ii) de aanleg van een geothermisch warmtenet, (iii) de verbetering van bepaalde delen zoals waterbeheer, klimaatverandering en stadswarmte-effect, en (iv) bewustmaking van het publiek.

De betrokkenheid en raadpleging van veel verschillende belanghebbenden heeft bijgedragen tot het succes van het project, hoewel het ook een grote uitdaging was om een project met zoveel betrokken partijen te organiseren. De coördinatie van verschillende partijen en discussies over hun capaciteiten en beperkingen hebben het werkproces verbeterd. De gebruikers zijn betrokken geweest bij het ontwikkelingsproces om bewustzijn en betrokkenheid van het publiek te creëren.

Ten slotte wordt het project ondersteund door een monitoring- en evaluatieprogramma om adaptief, flexibel beheer mogelijk te maken, wat een sleutelfactor is in effectieve aanpassingsstrategieën. Dit is het meest relevant voor het stadsverwarmingssysteem, omdat de optimale werking van het systeem alleen tijdens de werking ervan kan worden onderzocht.

Een van de beperkende factoren in het project was tijdbeheer, vanwege het feit dat er vóór de start van het project nog een paar bedrijven en particuliere grondeigenaren in het gebied waren die opnieuw moesten worden gepland en opnieuw moesten worden ontworpen. Het kostte meer tijd dan oorspronkelijk gepland om de overeenkomsten met deze grondeigenaren te organiseren.

De totale projectkosten van de Quartier Luciline bedragen ongeveer 50 miljoen euro, die voornamelijk bestaat uit de aankoop-, onderzoeks- en bouwkosten. De kosten van het verwarmings- en koelsysteem worden geschat op 5 miljoen euro. Rekening houdend met de ontvangen subsidies en vooruitbetalingen van de toekomstige klanten, bedroeg de netto-investering door de warmteleverancier (EDF) 2,5 miljoen euro.

De belangrijkste investeerder in het project was de stad Rouen; het investeerde 28 miljoen euro in het quartier Luciline. Daarnaast hebben verschillende Europese en nationale financieringsprogramma's bijgedragen. In totaal ontving het project ongeveer 2 miljoen euro uit Europese en nationale subsidies. De derde belangrijke financier was de EPF Normandie (instelling voor de ontwikkeling van de openbare ruimte). Het waterbeheerplan werd gedeeltelijk gefinancierd door “Ville de Demain – EcoCité”; 0,7 miljoen euro werd gefinancierd door de staat. Het Luciline-project nam deel aan het Future Cities-project, dat deel uitmaakt van het Europese programma INTERREG, dat wordt gefinancierd door het Europese FEDER. Rouen ontving 0,6 miljoen euro van dit project. De Europese Investeringsbank (EIB) heeft een lening van ongeveer 25 miljoen euro verstrekt.

De investeringskosten van het ecodistrict leiden tot langetermijnvoordelen voor het gebied. Het belangrijkste voordeel van het project is dat een verlaten gebied wordt omgevormd tot een aantrekkelijk gebied voor burgers en bedrijven, waardoor het gebied en de hele stad (economisch en persoonlijk) aantrekkelijker wordt. Daarnaast zijn de nieuw gebouwde appartementen en kantoren financieel aantrekkelijk voor nieuwe gebruikers vanwege de lagere energiekosten.

Twee Franse milieuwetten (Loi Grenelle I & II), die betrekking hebben op de nationale meerpartijenovereenkomsten inzake milieumaatregelen, zijn bijzonder relevant voor het project. Het project was gekoppeld aan verschillende belangrijke beleidsmaatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering waarbij de stad Rouen betrokken is:

• Agenda 21, "Mijn stad is mijn planeet", aangenomen op 27 mei 2011 en in januari 2012 de status van Agenda 21 Local France toegekend;
• Territoriale Energie & Klimaatplan aangenomen op 11 oktober 2013;
• Burgemeestersconvenant "Voor duurzame lokale energie", ondertekend in oktober 2013;
• Voor deze toezeggingen is op 30 januari 2014 het Europese label CAP CIT'ERGIE toegekend.

Contractuele bepalingen voor de verkoop van onroerend goed zijn gedocumenteerd in een zogenaamde CPAUPE, waarin architectonische, stedenbouwkundige, landschaps- en milieu-eisen voor openbare ruimten en privé-eigendommen in de eco-buurt zijn vastgelegd. De partners die op de site bouwen, moeten zich aan deze bepalingen houden.

De belangrijkste mijlpalen van het herontwerpproject zijn als volgt samengevat: (i) 2006 - concessieovereenkomst; (ii) 2008-2011 - regelgevingsstudies voor de oprichting en ontwikkeling van een ecodistrict; (iii) 2012 - start van verkoopintroducties en grondaankopen; iv) 2012 tot en met 2016: werkzaamheden op het gebied van de openbare ruimte; (v) 2014 - Luciline-ontwikkelingsgebied is officieel aangeduid als “eco-quartier”, (vi) 2020 - 50 % van de gebouwen is voltooid; vii) 2030 – de ontwikkeling van het ecodistrict zal naar verwachting worden voltooid.

Met regelmatig onderhoud zijn de stedelijke groen- en waterelementen duurzame verbeteringen in het stadsbeeld. “Ville de Rouen” en “Metropole Rouen Normandie” zullen de openbare ruimten en infrastructuur zoals wegen, trottoirs, vegetatie, kleine kanalen, sloten, het kanaal, hydraulische pompen en waterlopen (onder de grond en onbedekt) in stand houden. Het onderhoud van het geothermische warmtenetwerk zal gedurende 25 jaar worden gecontroleerd door het bedrijf dat het heeft gebouwd. Daarna zal “Metropole Rouen Normandie” het netwerk in stand houden.

Stéphanie Maletras
Rouen Normandie Aménagement
E-mail: stephanie.maletras@rouen-normandie-amenagement.fr 

Rouen Normandie Aménagement and EEA Study “Examples and case studies of synergies between adaptation and mitigation and between incremental and transitional approaches in urban areas”