Uitvoering van maatregelen ter bescherming tegen overstromingen voor de stad Praag

Praag ligt in een gematigde klimaatzone van Tsjechië. De rivier de Moldau, de langste rivier in Tsjechië, stroomt door het historische centrum van Praag dat in het verleden gevoelig was voor overstromingen.

Wat het veranderende klimaat betreft, zijn de grootste verwachte effecten mogelijk gerelateerd aan temperatuurveranderingen, nattere winters, drogere zomers, toename van neerslagextremen en klimaatvariabiliteit in het algemeen. Verwacht wordt dat de jaarlijkse gecumuleerde neerslag in Praag niet significant zal veranderen, maar prognoses wijzen op een intensivering van extreme gebeurtenissen (lager aantal neerslaggebeurtenissen met intensere patronen, Praagse strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering).

Tsjechië is een van de landen die het meest worden bedreigd door mogelijke toekomstige overstromingen in termen van omvang en kosten van mogelijke schade, en het is daarom absoluut cruciaal om te investeren in aanpassings- en overstromingsbeschermingsmaatregelen. In 1997 trof een ernstige overstroming de regio Moravië. Vervolgens werd Praag in 2002 getroffen door een verwoestende overstroming (met een terugkeerperiode van 500 jaar) met een totale schade van 24 miljard CZK (1 miljard euro). Dit evenement werd erkend als een van de duurste weergerelateerde rampen in de geschiedenis van de stad met zware schade aan infrastructuur, huisvesting en milieu.

De overstroming van 2002 heeft de ontwikkeling van een veerkrachtiger overstromingsrisicobeheersysteem ter bescherming van de stad Praag aanzienlijk versneld. Op dat moment werden de maatregelen ter bescherming tegen overstromingen niet gepresenteerd en genoemd als maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering, omdat aanpassing aan de klimaatverandering geen onderwerp op de politieke agenda was. De vastgestelde maatregelen worden nu geschikt geacht om de weerbaarheid tegen overstromingsrisico’s te vergroten, ook vanuit het oogpunt van klimaatverandering. Met name gerealiseerde maatregelen kunnen nu het hoofd bieden aan overstromingen met een terugkeerperiode van 500 jaar, waardoor de weerbaarheid van Praag tegen extreme gebeurtenissen aanzienlijk wordt vergroot.

De doelstellingen van deze interventie dragen bij tot de acties waarin de aanpassingsstrategie voor klimaatverandering van Praag (2020) voorziet om de kwetsbaarheid van de stad voor overstromingen te verminderen. De acties van de strategie omvatten met name: overstromingspreventie en -bestrijding op de rivieren de Moldau en de Berounka en op andere waterlopen op het grondgebied van de hoofdstad Praag; verbetering van het regenwaterbeheer; uitvoering van maatregelen die gericht zijn op het vertragen van de afvloeiing van oppervlaktewater uit het landschap en het voorkomen van erosie, het veranderen van verharde waterondoorlatende oppervlakken in waterdoorlatende en semipermeabele oppervlakken; voortzetting van het geïntegreerde herstel van uiterwaarden, waterlopen en reservoirs; verbetering van de doorlaatbaarheid van het landschap en het gebruik ervan in recreatie/vrije tijd.

Op basis van de overstromingservaring van 2002 werden de overstromingsbeheersingsmaatregelen verbeterd en ontworpen om de stad te beschermen tegen een gebeurtenis zoals de overstroming van 2002 (Maximum Flow 2002 = 5160 m3s-1), wat overeenkomt met een waterpeil van 782 cm, met een veiligheidsreserve van 30 cm.

De bouw van het overstromingscontrolesysteem in Praag werd gerealiseerd in 8 fasen, elk gericht op een specifieke sector van de rivier de Moldau. De totale lengte van de maatregelen ter bescherming tegen overstromingen (vaste barrières, massieve betonnen muren en mobiele barrières) na voltooiing van alle fasen bedraagt ongeveer 19.255 km, waarvan 6.925 km mobiele barrières zijn.

Het overstromingsbeveiligingssysteem van Praag is voltooid en beschermt de meeste delen van Praag tegen overstromingen met een terugkeerperiode van 1 tot 500 jaar (de enige uitzondering is de bescherming van het district Zbraslav, waar de bescherming zich op Q100 + 30 cm veiligheidsmarge bevindt). In 2022 werd een bouwvergunning afgegeven om de eerste fase van overstromingsbeschermingsmaatregelen in de oude binnenstad te wijzigen, waar het beschermingsniveau pas in Q100 was. De verhoging van de bescherming werd toegestaan en het beschermingsniveau in de hele stad werd zo verenigd (Q500 + 30 cm veiligheidsmarge). Ook wordt overwogen om de dierentuin van Praag te beschermen tegen overstromingen.

Vóór de bouw van een dergelijk beschermingssysteem was het gebied dat werd bedreigd door overstromingen in Praag 57,5 vierkante kilometer (in totaal 11,6% van de stad). Na de voltooiing van de interventie werd een totale oppervlakte van 52,5 vierkante kilometer van het voorheen bedreigde gebied beschermd tegen overstromingen. De restgebieden met beperkte bescherming tegen overstromingen hebben betrekking op de Sedlec- en Troja-gebieden en op de gebieden van de samenvloeiing van de Moldau en de Berounka-rivier, die niet dichtbevolkt zijn.

Om de stad, haar inwoners en het onschatbare historische erfgoed tegen zulke grote overstromingen te beschermen, werd de aanleg van een grijze infrastructuur noodzakelijk geacht, zoals hieronder nader wordt beschreven. Groene en blauwe infrastructuur werden gepland als aanvullende steun voor de overstromingsbarrières en worden als zeer nuttig beschouwd om bijvoorbeeld plotselinge overstromingen als gevolg van extreme neerslag aan te pakken.

De grijze aanpassingsmaatregelen (technische infrastructuur) die worden uitgevoerd om overstromingen in de Moldau te beheersen, omvatten:

• Vaste barrières (heuvels, dijken, aardheuvels, massieve betonnen muren) gebouwd langs de rivier de Moldau. Bijvoorbeeld sluiting bij Čertovka (oude stad), een stalen schuifdeur met een lengte van 23,5 m, een hoogte van 4,9 meter en een gewicht van 45 ton.
• Mobiele barrières die voornamelijk worden gebruikt in het oude historische centrum, en deels in de omliggende gebieden. Mobiele barrières worden opgeslagen in een centrale opslagruimte in Dubeč en voor kleinere delen in Zbraslav. Het vervoer en de installatie van mobiele barrières naar de gebieden die mogelijk door overstromingen worden getroffen, is gebaseerd op het overstromingsbeheersplan van de stad Praag. In Dubeč werd een oefenterrein voor de installatie van mobiele barrières gebouwd. Werknemers in deze sectie worden voortdurend opgeleid. Bovendien vindt één keer per jaar een test voor de installatie van mobiele elementen plaats op een geselecteerd deel van de overstromingsbeschermingsinfrastructuur van de stad.
• Andere maatregelen, zoals sluitingen, pompsystemen en veiligheidskleppen in het kanalisatienetwerk langs de rivier de Moldau.

Het succes van het geïmplementeerde overstromingsbeveiligingssysteem werd bewezen tijdens de overstromingsgebeurtenis van 2013, toen een groot deel van de stad langs de rivier de Moldau werd beschermd en slechts zeer kleine delen werden overstroomd. Na elke overstroming worden evaluatierapporten opgesteld, als relatief uitgebreide documenten (in het Tsjechisch). De evaluatieverslagen identificeren kritieke punten, beoordelen schade en bevatten suggesties voor verbetering. Sinds 2013 is er geen grote overstroming geweest in Praag. De stromen bereikten echter meerdere malen een maximale waarde van 600 m³/sec. De laagste overstromingswaarschuwing wordt bereikt bij 450 m3/sec. Met dit waarschuwingsniveau is het anti-overstromingssysteem al geactiveerd: voertuigen worden geëvacueerd uit de dijk, overstromingspoorten worden gesloten, enz... Measures zijn hoofdzakelijk preventief en er worden geen schaden opgelopen.

De groene en blauwe oplossingen die vooral zijn gerealiseerd om flitsoverstromingen aan te pakken, bestaan uit het revitaliseren van kleinere beken in de stad, zoals bijvoorbeeld Rokytka. In dit geval is het hoofddoel om de afvloeiing te vertragen en de door de mens veroorzaakte aanpassingen van rivierbeddingen te verminderen (Strems for Life-project, 10 jaar revitaliseringsprojecten in Praag). Verdere groene strategieën of benaderingen bevinden zich in een studiefase, bijvoorbeeld op Rohan Island, in het Perurbian Park en in het Troja Basin en Imperial Island. 

De verantwoordelijkheid voor overstromingsbeschermingsmaatregelen in Tsjechië, die sinds 1997 worden uitgevoerd, is verdeeld over twee instellingen op nationaal niveau: het ministerie van Landbouw, dat in de eerste plaats verantwoordelijk is voor de uitvoering van technische maatregelen, en het ministerie van Milieu dat samen met verschillende niet-gouvernementele organisaties en lokale initiatieven de belangrijkste promotors zijn van “groene” aanpassingsmaatregelen.

Op regionaal niveau is het stadhuis van Praag, in samenwerking met het staatsbedrijf Povodí Vltavy, verantwoordelijk voor de uitvoering van maatregelen ter bestrijding van overstromingen op de rivier de Moldau en kleine waterlopen. Sommige milieugerichte organisaties en lokale initiatieven van burgers die suggesties doen, worden ook betrokken bij het aanpassingsproces door middel van raadplegingen. De betrokken belanghebbenden zijn onder meer het stadhuis van Praag, de getroffen districten van Praag, politieke vertegenwoordigers, het Tsjechisch Hydrometeorologisch Instituut, Povodí Vltavy - Vltava River Basin en professionele bedrijven (bv. Hydrosoft).

De belangrijkste problemen deden zich voor tijdens het goedkeurings- en vergunningsproces van de installatie van overstromingscontrolesystemen en werden verwezen naar zowel de scepsis van de belanghebbenden als de beperkingen van de autoriteiten op het gebied van cultureel en historisch erfgoed. De beperkende factoren waren met name:

• Kwesties van eigendomsrechten en relaties van land dat zich in het gebied van het geplande overstromingsbeheersingssysteem bevond. Grondbezit en eigendomsverhoudingen belemmeren vaak de uitvoering van dergelijke maatregelen, maar compensatie of ruil voor andere grond werd aangeboden aan particuliere eigenaren van andere gronden om dit probleem op te lossen.
• Voldoen aan de vereisten van autoriteiten voor het behoud van cultureel en historisch erfgoed, met name in het historische centrum, waar de lijn van de mobiele overstromingsbeheersingsmaatregelen zo onzichtbaar mogelijk moest zijn. In dit geval moest het project worden gewijzigd, met name wat betreft het gebruik van materialen en de visuele impact. In het centrum van de stad hadden bijvoorbeeld stenen elementen de voorkeur boven roestvrij staal. In sommige secties worden betonnen muren vervangen door een bodemdijk of worden permanente elementen vervangen door mobiele.
• Tegenstrijdige standpunten van investeerders, ontwerpers en de autoriteiten van het historisch erfgoed met betrekking tot de uitvoering van maatregelen ter bescherming tegen overstromingen, om de panorama's in de historische delen van de stad te behouden.

Het succes van het geïmplementeerde overstromingsbeveiligingssysteem werd bewezen tijdens de overstromingsgebeurtenis van 2013, toen een groot deel van de stad langs de rivier de Moldau werd beschermd en slechts zeer kleine delen werden overstroomd. Anderzijds heeft de overstroming van 2013 de aandacht gevestigd op de “zwakke punten”, zoals de capaciteit van het pompstation aan de Rokytka-kreek dat op basis van die overstroming zal worden vergroot. Op dit moment (2023) heeft de uitbreiding van de capaciteit van het pompstation (tweemaal het vorige) een geldige bouwvergunning, maar de bouw is nog niet gestart.

De kosten en baten van de uitgevoerde overstromingsbeschermingsmaatregelen werden berekend voor bepaalde gebeurtenissen met een verschillende terugkeerperiode: Overstromingen van 20, 50, 100 en 500 jaar. De geraamde totale kosten bedragen 145,94 miljoen EUR (2013) en omvatten: totale kosten van de realisatie van het overstromingscontrolesysteem (144,4 miljoen EUR, 2013), installatiekosten per evenement (0,65 miljoen EUR, 2013), jaarlijkse onderhouds- en opslagkosten van mobiele barrières (0,89 miljoen EUR, 2013).

Voordelen zijn onder meer de verbeterde veiligheid van burgers tegen hydraulisch risico en de vermeden schadekosten aan eigendommen. Bij ontstentenis van een beschermingsmaatregel worden de geraamde kosten voor materiële schade hieronder uiteengezet (miljoen EUR voor evenementen met verschillende terugkeerperioden (Q)):

• woongebouwen, variërend van 332 (Q20) tot 1 971 (Q500);
• Infrastructuur- en industriegebouwen, variërend van 124 (Q20) tot 613 (Q500);
• apparatuur, variërend van 42 (Q20) tot 254 (Q500);
• evacuatie-, schoonmaak- en andere kosten voor burgers, variërend van 42 (Q20) tot 74 (Q500);
• Milieu- en cultuurgoederen, variërend van 38 (Q20) tot 57 (Q500).

De resterende kosten, ondanks het overstromingscontrolesysteem, liggen naar schatting tussen -410 (Q20) en -966 (Q500) miljoen EUR. De totale netto vermeden schadekosten liggen (in miljoen EUR) dus tussen 168 (Q20) en 2.003 (Q500).

Als kosten en baten worden vergeleken voor elk evenement, is het mogelijk om te zien dat de voordelen groter zijn dan de kosten voor het evenement met een retourperiode van 50 jaar (Q50) en meer. De voordelen zijn iets groter dan de kosten, ook voor overstromingsgebeurtenissen Q20. Overstromingen met een terugkeerperiode van 20 jaar kunnen zich echter vaker voordoen dan één keer in de 80 jaar (levensduur van de maatregelen), waardoor de vergelijking negatief zou zijn.

Zelfs als een scenario wordt overwogen waarin er slechts één gebeurtenis van Q50 (of gebeurtenissen met een langere terugkeerperiode, d.w.z. Q100 en Q500) zou plaatsvinden tijdens de verwachte levensduur van de maatregelen (ongeveer 80 jaar), zouden de voordelen de kosten nog steeds te zwaar wegen, ook ondanks de jaarlijkse onderhouds- en opslagkosten. Op basis van berekeningen is het mogelijk om te stellen dat als ten minste één gebeurtenis van Q50/100/500, of Q20 met een combinatie met een andere gebeurtenis (Q20/50/100/500) of een andere combinatie hiervan zich voordoet, de investering in het overstromingscontrolesysteem zal terugkeren.

De aanleg van grijze infrastructuur, met inbegrip van overstromingsbarrières, was van essentieel belang om het stadscentrum doeltreffend te beschermen. Op basis van de uitgevoerde kosten-batenanalyse bleek het een zeer effectieve investering te zijn.

De kaderrichtlijn water (EG 2000) en de overstromingsrichtlijn (EG 2007) vormen de rechtsinstrumenten van de EU die ertoe hebben aangezet in Tsjechië wetgeving inzake water- en overstromingsrisicobeheer vast te stellen.

Op nationaal niveauis het huidige Tsjechische overstromingsrisicobeheergebaseerd op dein 2000 door de regering goedgekeurde strategie ter bescherming tegen overstromingen. Daarnaast werd in 2016 een andere strategie voor bescherming tegen de negatieve gevolgen van overstromingen en erosieverschijnselen vastgesteld, waarbij gebruik werd gemaakt van op de natuur gebaseerde maatregelen in Tsjechië. Het is gebaseerd op het concept van het gebruik van op de natuur gebaseerde oplossingen om het probleem van de bescherming tegen overstromingen in de Tsjechische Republiek op te lossen, goedgekeurd bij Resolutie nr. 799/2010 van de regering van de Tsjechische Republiek.

Er werd ook een studie over regenwaterbeheer in verstedelijkte gebieden opgesteld, die voortbouwt op de vereisten van het nationale actieplan voor aanpassing aan de klimaatverandering,dat werd goedgekeurd bij regeringsresolutie nr. 34 van 16 januari 2017. Het is een uitvoeringsdocumentvan de strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering in de omstandigheden van Tsjechië (2015).

Specifieke aanpassingsmaatregelen (waaronder ook groene en blauwe maatregelen) zijn opgenomen in de “Strategievan Praag voor aanpassing aan de klimaatverandering, 2020”(die tot doel heeft de kwetsbaarheid van de stad voor klimaatveranderingseffecten te verminderen: hittegolven en stedelijke hitte-eilanden, overstromingen, onvoldoende infiltratie van regenwater en droogte) en in het “Klimaatplanvan Praag 2030”.

Bovendien werd de hoofdstad Praag bij Besluit nr. 3213 van de Praagse Raad van 12 december 2015 en het indienen van een aanvraag lid van het Burgemeesters Adapt-initiatief, nu het Burgemeestersconvenant voor klimaat en energie Europa ), waarmee zij een toezegging aanvaardde om een strategie vooraanpassing aan de klimaatverandering te ontwikkelen en het proces en de procedure van aanpassingsmaatregelen te monitoren en te beoordelen.

Ten slotte zijn de maatregelen ter bescherming tegen overstromingen in de stad Praag ook in overeenstemming met andere nationale planningsinstrumenten:

• het plan voor de belangrijkste stroomgebieden (uitvoering van Richtlijn 2000/60/EG van de EU),een belangrijk strategisch document voor waterplanning. Afgegeven door het ministerie van Landbouw in 2007, omvat het bescherming tegen overstromingen als een van de drie hoofdthema's (bescherming van water als onderdeel van het milieu, bescherming tegen overstromingen en duurzaam gebruik van watervoorraden en waterbeheer). Het document legt grote nadruk op preventieve bescherming en erkent dat een geschikte combinatie van maatregelen in het landschap die de natuurlijke waterretentie verhogen en technische maatregelen tegen afvloeiing van overstromingen noodzakelijk zijn voor een effectieve bescherming tegen overstromingen.
• Het beleid inzake ruimtelijke ontwikkeling (2021), een strategisch document voor de coördinatie van ruimtelijke ordening. (bv. ruimtelijk plan in Praag).

Het aanpassingsproces in de stad Praag is een voortdurende taak. De belangrijkste overstromingsbeschermingsmaatregelen om de stad Praag te beschermen tegen overstromingen (technische infrastructuur) werden gebouwd van 1997 tot 2012. De uitvoering van deze maatregelen heeft vrij lang geduurd, met inbegrip van het ontwerp, de projectvoorbereiding en de bouw van de maatregelen. In de periode 2005-2015 zijn verschillende groene en blauwe maatregelen uitgevoerd, terwijl aanvullende maatregelen nog worden onderzocht, om de aanpassingsstrategieën en -plannen uit te voeren.

De geschatte levensduur van het belangrijkste beschermingssysteem van de stad Praag (technische infrastructuur) is ongeveer 80 jaar, terwijl groen-blauwe infrastructuur (hernaturalisatie van stromen) naar verwachting een onbepaalde duur zal hebben.

Jaromír Kačer
Prague City Hall
Environmental Protection Department
Jungmannova 35/29
11000 Prague, Czech Republic
Tel. +420 236 004 267
E-mail: jaromir.kacer@praha.eu

Eliška Krkoška Lorencová
CzechGlobe - Global Change Research Institute, The Czech Academy of Sciences
Department of Human Dimensions of Global Change
V Jirchářích 149/6
11000 Prague, Czech Republic
Tel. +42 060 1383186
E-mail: lorencova.e@czechglobe.cz

Klimaatplan van Praag 2030

Klimaatadaptatiestrategie van de stad Praag

10 jaar revitaliseringsprojecten in Praag