Aardverschuivingen

Waargenomen effecten

In de periode 1995-2014 registreerden 27 landen[1] in de Europese regio 1.370 doden en 784 gewonden bij 476 dodelijke aardverschuivingen (Haque et al., 2016). Toen de oorzaak van aardverschuiving werd vastgesteld, was dit meestal te wijten aan extreme weersomstandigheden, zoals zware regenval en overstromingen. In sommige andere gevallen werden aardverschuivingen veroorzaakt door mijnbouw, industriële activiteiten of aardbevingen (Haque et al., 2016). In het algemeen worden mensen die in bergachtige gebieden wonen, zoals de Alpen of in bergachtige gebieden in Turkije, het meest getroffen door aardverschuivingen, maar andere factoren, zoals bodemeigenschappen, bodembedekking en waterstroming, beïnvloeden ook de kans op aardverschuivingen. Tussen 1995 en 2014 was er een stijgende trend van aardverschuivingen, die het sterkst was tussen 2008 en 2014. In sommige landen, zoals Italië en Turkije, waar 43 % van alle dodelijke aardverschuivingen werd geregistreerd, werden veel meer aardverschuivingen waargenomen in de tweede helft van de periode 1995-2014 en met name in de afgelopen vijf jaar, meestal veroorzaakt door natuurverschijnselen zoals zware regenval en overstromingen (Haque et al., 2016). Er is zeer beperkte kwantitatieve informatie beschikbaar over de gezondheidseffecten van aardverschuivingen die verder gaan dan dodelijke slachtoffers of verwondingen, en bijna geen gegevens over de psychosociale en geestelijke gezondheidseffecten van aardverschuivingen in Europa (Kennedy et al., 2015).

[1] Terwijl tussen 1995 en 2014 aardverschuivingen werden gemeld in 37 landen in de Europese regio, meldden slechts 27 slachtoffers, d.w.z. Turkije, Italië, Portugal, Rusland, Georgië, Zwitserland, Bulgarije, Spanje, Oostenrijk, Noorwegen, Roemenië, Frankrijk, Bosnië, Duitsland, Slovenië, Armenië Azerbeidzjan, Engeland, Griekenland, Servië, Macedonië, IJsland, Oekraïne, Andorra, Ierland, Polen, Zweden, Liechtenstein, België, Moldavië

Geprojecteerde effecten

Verwacht wordt dat met de klimaatverandering de frequentie en omvang van aardverschuivingen zullen blijven toenemen, met name in alpiene regio's en grotendeels gedreven door een toename van extreme regenval (Haque et al., 2016; Auflič et al., 2023). Niettemin wordt een samenhangend inzicht in de toekomstige gevolgen van klimaatverandering voor aardverschuivingen en de gevolgen daarvan voor de gezondheid in Europa vervaagd door de complexiteit van veel verschillende mechanismen en milieufactoren die een rol spelen (Olsson et al., 2019). Het frequent voorkomen van zware regenval en overstromingen zal bijvoorbeeld waarschijnlijk meer aardverschuivingen veroorzaken. In hoge bergketens kan opwarming ook leiden tot het smelten van permafrost en bijbehorende aardverschuivingen. Aan de andere kant zullen aardverschuivingen in de lagere bergen, waar de opwarming het aantal bevriezings- en dooicycli vermindert, waardoor rotsvalbevorderende weersomstandigheden ontstaan, naar verwachting afnemen (Nissen et al., 2023). Bovendien zou een toename van het aantal aardverschuivingen niet noodzakelijkerwijs leiden tot een evenredige toename van de gezondheidseffecten. De gevolgen voor de gezondheid hangen ook af van de omvang van de aardverschuiving en het aantal mensen dat risico loopt (Franceschini et al., 2022), die wordt veroorzaakt door veranderingen in landbedekking, bevolkingsdichtheid en bevolkingsverdeling (Casagli et al., 2017). Het door de EU gefinancierde SAFELAND-project inzake het risico op aardverschuivingen in Europa schatte bijvoorbeeld dat de risicopopulatie tegen 2090 met 15 % zal groeien ten opzichte van 2010 (ondanks een algemene bevolkingsdaling), terwijl slechts nog eens 1,5 % van het gebied zal worden blootgesteld aan aardverschuivingen (voornamelijk als gevolg van veranderende neerslagpatronen) (Jaedicke et al., 2011).

Beleidsreacties

Bewaking voordat een aardverschuiving plaatsvindt, met inbegrip van risicozone-identificatie, monitoring en systemen voor vroegtijdige waarschuwing (EWS), kan verlies van levens, activa en bestaansmiddelen voorkomen. In de European Landslide Susceptibility Map (ELSUS v2) zijn in heel Europa risicozones voor aardverschuivingen vastgesteld. Het door de EU gefinancierde GIMS-project heeft een geavanceerd, goedkoop systeem ontwikkeld voor het monitoren van aardverschuivingen en verzakkingen, dat kan detecteren wanneer hellingen zijn voorbereid op glijden en vroege aanwijzingen biedt voor snelle, catastrofale bewegingen. Noorwegen en Italië hebben nationale EWS’en voor aardverschuivingen, terwijl in Italië verschillende regionale overheden ook EWS’en exploiteren (Guzzetti et al., 2020).

Onmiddellijke acties na een aardverschuiving, zoals het geven van vroegtijdige waarschuwingen en het activeren van opsporings- en reddingsdiensten en eerste hulp voor de gewonden (vaak een deel van bestaande rampenplannen) kunnen de gezondheidseffecten van aardverschuivingen aanzienlijk verminderen. Overheidssteun na gedwongen ontheemding als gevolg van gebeurtenissen zoals aardverschuivingen kan ook de gevolgen voor de geestelijke gezondheid op lange termijn verminderen (Baseler en Hennig, 2023).

Op EU-niveau is er geen specifiek beleid dat uitsluitend op aardverschuivingen reageert. Toch worden aardverschuivingen, vaak als onderdeel van een gevarenlijst, genoemd in een paar wetgevingsdocumenten, zoals de verordening gemeenschappelijke bepalingen voor 8 EU-fondsen. Met name aardverschuivingen worden niet genoemd in de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering).