Beperking van de klimaatverandering in de gezondheidssector

De gezondheidssector speelt een cruciale rol in het welzijn van de samenleving, maar levert ook een belangrijke bijdrage aan de uitstoot van broeikasgassen. Terwijl de studie van de gezondheidsrisico's van klimaatverandering nu een gevestigd onderzoeksgebied is (Kirk et al. 2021, Pichler et al., 2019)

Als onderdeel van het streven naar het koolstofvrij maken van de samenleving om netto nul te bereiken, moet het nemen van maatregelen om de broeikasgasemissies van de gezondheidssector te beperken daarom deel uitmaken van de oplossing. Daarom is inzicht in waar emissies plaatsvinden in gezondheidszorgstelsels van cruciaal belang om kansen voor klimaatactie in kaart te brengen.

Wat zijn de bronnen van broeikasgasemissies in de gezondheidssector?

Volgens de normen voor broeikasgasboekhouding kunnen emissies van de gezondheidssector in drie hoofdcategorieën worden ingedeeld:

• Directe emissies (Scope 1) zijn afkomstig van het gebruik van energie ter plaatse, zoals verwarming, koeling en generatoren, en van het gebruik van medische gassen met een hoge impact, zoals anesthetica.
• Indirecte emissies van aangekochte energie (werkingsgebied 2) houden verband met elektriciteit, verwarming en koeling die bij externe leveranciers worden aangekocht.
• Andere indirecte emissies (werkingsgebied 3) omvatten emissies afkomstig van de productie en het vervoer van geneesmiddelen, medische apparatuur en voedingsdiensten, alsook van het vervoer van personeel en patiënten, schoonmaakdiensten en afvalbeheer.

Bron: Aangepast van Health Care Without Harm, 2022

In de Europese Unie was de gezondheidszorg in 2014 gemiddeld goed voor 4,29 % van de nationale broeikasgasemissies (Health Care Without Harm, 2021). Toch bestaan er aanzienlijke verschillen tussen landen wat betreft het aandeel van de door de gezondheidszorg veroorzaakte nationale emissies (in sommige landen van 2 % tot 6 %) en wat betreft de bronnen van de emissies in de gezondheidszorg zelf, ingedeeld in toepassingsgebieden.

Opmerkingen: De gegevens hebben betrekking op 2018. *De EER-32-gemiddelden zijn exclusief Cyprus, Liechtenstein en Malta, aangezien er geen gegevens voor deze landen beschikbaar waren.

Toepassingsgebied 1 heeft betrekking op directe emissies binnen gezondheidsfaciliteiten. Toepassingsgebied 2 heeft betrekking op indirecte emissies van ingekochte elektriciteit die wordt gebruikt in gezondheidsfaciliteiten. Scope 3 verwijst naar alle andere indirecte emissies in de hele toeleveringsketen van de gezondheidszorg.

Bron: Aangepast van de OESO (2025).

De meeste emissies in de gezondheidszorg zijn afkomstig van indirecte bronnen. In 2018 was ongeveer 78 % van de emissies in de gezondheidszorg in de EU-landen afkomstig van toeleveringsketens (werkingsgebied 3), wat wijst op het belang van aanbestedings- en productiesystemen voor de inspanningen om de emissies terug te dringen (EU-gemiddelde van 2018, exclusief Cyprus en Malta, eigen berekeningen op basis van de OESO, 2025).

Emissies in de gezondheidszorg in cijfers

¹ 2018 EER-32 gemiddelde (m.u.v. Cyprus, Liechtenstein en Malta, eigen berekeningen op basis van OESO, 2025)
² 1995-2019 (Haagenars et al., 2025)

Hoe kan de gezondheidszorg de uitstoot verminderen?

De meest efficiënte hefbomen voor het koolstofvrij maken van de gezondheidszorg variëren per land, afhankelijk van de bijdrage van elke emissieruimte aan de totale emissies van de gezondheidssector. 

Het verminderen van scope 1-emissies omvat ofwel het verbeteren van de efficiëntie van het energieverbruik uit fossiele bronnen, ofwel de overgang naar hernieuwbare bronnen van primaire energie voor verwarming en koeling. In de context van ziekenhuizen kan het verminderen van lekkage van sommige medische gassen een impact hebben op de uitstoot van broeikasgassen, aangezien sommige gassen die als verdoving worden gebruikt, zoals desfluoraan, een broeikaseffect hebben dat honderden malen krachtiger is dan koolstofdioxide (Health Care Without Harm, 2019). Emissies door energieverbruik voor het vervoer van patiënten vallen ook onder scope 1-emissies, die kunnen worden verminderd door het gebruik van elektrische voertuigen in plaats van voertuigen met verbrandingsmotoren, en de overgang naar duurzamere luchtvaartbrandstoffen voor het luchtvervoer van patiënten. 

In het kader van Scope 2-emissiereducties is de overgang van een fossiele brandstof naar een hernieuwbare energiebron een belangrijke hefboom voor emissiereducties. In het geval van emissie-intensieve systemen voor stadskoeling of -verwarming die ziekenhuizen bevoorraden, kan een aanpassing van het koel- of verwarmingsnetwerk met het oog op duurzamere energiebronnen noodzakelijk zijn om de emissies te verminderen. Daarnaast is het verminderen van het elektriciteitsverbruik door te investeren in de energie-efficiëntie van gebouwen ook een hefboom om de emissies van gekochte elektriciteit te verminderen.

Scope 3-emissiereducties omvatten het beperken van indirecte emissies van de productie en het vervoer van producten of personen naar de locatie. De productie van farmaceutische producten en medische hulpmiddelen kan een belangrijke bron van broeikasgasemissies zijn via de energie-intensieve processen die nodig zijn voor de vervaardiging ervan. Voor deze emissiebronnen moeten maatregelen worden genomen op het niveau van fabrikanten, maar ook op het niveau van inkoopstrategieën voor gezondheidswerkers die prioriteit geven aan duurzaam gemaakte producten. De duurzame levering van voedsel aan ziekenhuizen kan ook een hefboom zijn voor Scope 3-emissiereducties, door het gebruik van lokaal geproduceerde producten met een lagere koolstofvoetafdruk en organisatorische veranderingen om voedselverspilling te voorkomen (Talbot et al., 2025). Tot slot kan een duurzamer beheer van afval, water en sanitaire voorzieningen ook bijdragen tot een vermindering van Scope 3-emissies (Oruçoğlu et al., 2024).

Door emissies via directe en indirecte bronnen te verminderen, kan de voetafdruk van gezondheidszorgactiviteiten op een alomvattende manier worden verminderd, zoals blijkt uit het voorbeeld van het gezondheidszorgstelsel van Genève:

Bron: Aangepast van Mermillod et al., 2024

Naast de brede maatregelen die hier worden belicht, benadrukt de literatuur ook het belang van het veranderen van de dagelijkse praktijken in de gezondheidszorg om emissiereducties te bereiken. Uiteindelijk kan een ecologisch duurzamer gezondheidszorgstelsel worden bereikt als zorgverleners beste praktijken meenemen en toepassen in hun dagelijkse werk (Yeboah et al., 2024). 

Voorbeelden van initiatieven

De volgende voorbeelden uit heel Europa illustreren hoe verschillende soorten initiatieven emissies binnen de verschillende toepassingsgebieden van de gezondheidszorgsector kunnen aanpakken:

Oostenrijk: Duurzame voedselinkoop in ziekenhuizen in Wenen 

Frankrijk: Recycling van farmaceutische producten

Italië: Bologna AUSL Health Authority - Energie-efficiëntie Retrofit

Polen: Koolstofarm ziekenhuis in Wolica

Spanje: Elektrische ambulances bij de Galicische Gezondheidsdienst

Zweden: Vermindering van de koolstofvoetafdruk van de gezondheidssector in Skåne

Kroatië: Zonne-energiecentrale, Zadar Algemeen Ziekenhuis

Duitsland: Initiatief voor duurzame endoscopie in het Universitair Ziekenhuis Würzburg

IJsland: Landspitali Nationaal Universitair Ziekenhuis

Referenties