Kva meinast med usikkerheit?

Tilpasning til klimaendringar gjev utfordringar for beslutningstakarar som no må bestemme om og korleis dei skal tilpasse aktivitetar, systemar og sektorar, på alle geografiske skalaer, til eit forandrande klima.

Usikkerheit er ikkje eksklusivt for klimaendringar og tilpasning. Mange andre vitskaplege og politiske felt står overfor eit breitt spekter av usikkerheiter i sitt arbeid. Usikkerheit er eit komplekst konsept som kan beskrivast på flere måtar, og omsynet til beslutningsstøtte har utvikla seg over tid. Nokre relevante beskrivingar av usikkerheit inkluderer:

• Ein tilstand av ufullstendig kunnskap som kan skyldast mangel på informasjon eller usemje om kva som er kjent eller til og med kjent. Det kan ha mange typar kilder, frå unøyaktigheit i dataa til tvitydig definerte omgrepar eller terminologi, eller usikre framskrivingar av menneskeleg atferd. Usikkerheit kan difor representerast ved kvantitative målingar (t.d. ein sannsynstettleiksfunksjon) eller ved kvalitative utsegner (t.d. som gjenspeglar eit ekspertteams vurdering) (IPCC AR5 2014).
• Graden av tillit til at ein beslutningstakar har om moglege utfall av bestemte beslutningar og/eller sannsyn for desse resultata. Årsakene bak denne mangelen på tillit kan inkludere ei vurdering av informasjonen som ufullstendig, uskarpt, unøyaktig, upåliteleg, ufullstendig eller potensielt falsk (Refsgaard eit al. 2007).

Kva er dei viktigaste kildene til usikkerheit i tilpasningsplanlegging?

Eit breitt spekter av informasjonskilder og data kan brukast til å støtte tilpasningsplanlegging. Informasjon om fortid og projisert klima er ein av flere typar informasjon som brukast til støtte for tilpasningsplanlegging. Andre typar inkluderer vanlegvis informasjon som er avleia frå, til dømes: konsekvensutgreiingsmodellar, tidlegare erfaringar med å handtere klimavariasjonar og -endringar, sosioøkonomiske forhold, politisk kontekst, marknadskontekst (for økonomiske aktørar) og forventing om endringar i desse samanhengane.

All informasjon relatert til dei framtidige tilhøva i naturlege og sosiale systemar har usikkerheiter som brukarar av denne informasjonen bør vere merksame på. Nokre av dei viktigaste kildene til usikkerheit knytte til konsekvensar og tilpasning av klimaendringar er (EEA 2017):

• målefeil som skyldast ufullkomne observasjonsinstrumenter (t.d. regnmålarar) og/eller databehandling (t.d. algoritmar for estimering av overflatetemperatur basert på satellittdata),
• aggregeringsfeil som skyldast ufullstendig tids- og/eller geodatadekning,
• Naturleg variasjon som følgje av uføreseielege naturlege prosessar i klimasystemet (intern klimavariabilitet; t.d. atmosfærisk og oseanisk variasjon), som påverkar klimasystemet (t.d. framtidige vulkanutbrot) og/eller innanfor klimasensitive miljømessige og sosiale systemer (t.d. økosystemdynamikk),
• Modellbegrensningar (av klima- og klimapåverknadsmodellar) som følgje av avgrensa oppløysing av modellar (t.d. hindre eksplisitt oppløysing av skyfysikk), ei ufullstendig forståing av individuelle komponentar i jordsystemet (t.d. dynamiske isdekkeprosessar) eller deira vekselverknadar og tilbakemeldingar (t.d. tilbakekoplingar mellom klima og karbonsyklus) og/eller ei ufullstendig forståing av det aktuelle miljø- eller sosiale systemet (t.d. demografisk utvikling i flaumrisikosoner),
• Framtidige utsleppsbanar (for klimagassar og aerosolar) bestemmer storleiken og snøggleiken på framtidige klimaendringar. Framtidige utsleppsnivå avheng av demografisk, økonomisk og teknologisk utvikling, samt av internasjonale avtalar om reduksjon av klimaendringar (særleg under FNs rammekonvensjon om klimaendring).
• Framtidig utvikling av ikkje-klimatiske (sosioøkonomiske, demografiske, teknologiske og miljømessige) faktorar bestemmer korleis ei gjeve endring i klimaet påverkar miljøet og samfunnet;
• Framtidige endringar i samfunnsmessige preferansar og politiske prioriteringar bestemmer betydninga knytte til ein gitt klimapåverknad (t.d. lokalt eller regionalt tap av biologisk mangfald).

Kvifor er det viktig å vurdera usikkerheit i beslutningsprosessar?

Tilpasning til klimaendringar utgjer ei kompleks metodisk utfordring. Det krev at enkeltpersonar tek beslutningar med potensielt svært langsiktige konsekvensar på grunnlag av ufullstendig kunnskap og/eller usikker informasjon om framtidige endringar.

Nokre grunnar til at det er viktig å vurdera usikkerheit i tilpasningsbeslutningar inkluderer (Street and Nilsson 2014):

• Usikkerheita er ibuande. Betraktning av usikkerheit er eit viktig element i beslutningsprosessen som det er ibuande i alle bevis og i alle beslutningar. Det er ein integrert del av støttande data og informasjon, spesielt, men ikkje berre i det som er relatert til framtida. Ei hensiktsmessig integrering av dei knyta usikkerheitene som ein del av dokumentasjonen, gjev ei betre forståing av denne dokumentasjonen og kan auke dens nytteverdi i beslutningsprosessar.
• Meir relevant og robust beslutningstaking. Det er avgjerande å ta omsyn til usikkerheitas art og eigenskapar, og å gjenspeile desse i korleis den knyta dokumentasjonen brukast, for å kunne ta betre informerte, meir relevante og meir robuste beslutningar. Ved å anerkjenne og vurdere usikkerheiter, i staden for å forventa lett identifiserbare og deterministiske utfall, blir usikkerheitene meir handterbare. Som eit resultat blir det mogleg å formulere samanhengjande beslutningar og politikk;
• Minimere potensialet for feiltilpasning. Ikkje «tilstrekkeleg», herunder usikkerheit, aukar sannsynet for at tiltaka som treffast, vil vere utilstrekkelege, uhensiktsmessige eller auke sårbarheita. Det er auka sannsyn for mistilpasning ved neglisjering av usikkerheiter i kunnskapsgrunnlaget;
• Å ignorere usikkerheit skjuler risiko. Ignorerer usikkerheit kan undergrave effektiv risikostyring som risikoen som ville følgje av inkludert usikkerheit er rett og slett ignorert og ikkje vurdert i tiltak som skal treffast.

Andre hovudtema:

2. Korleis blir usikkerheitene kommunisert?

3. Korleis ta høgde for usikkerheit?