Forsikring som risikostyringsverktøy

Katastroferisiko og tap er av stor bekymring for samfunnet, sidan dei har auka dei siste åra. Desse hendingane forventast å intensiverast ytterlegare på grunn av faktorar som demografisk utvikling, endringar i arealbruk, utviding av bustad- og økonomiske aktivitetar i katastrofeutsette område og forventa klimaendringar. Prov viser at klimaendringane allereie har auka hyppigheita og alvorsgraden av visse ekstreme vêr- og klimarelaterte hendingar, som tørke, hetebølgjer og tung nedbør, i flere europeiske regionar. Desse trendane forventast å halde fram med mindre det settast i verk effektive tiltak for å redusere og tilpasse klimaendringane (EØS-rapport 15/2017). Vidare vil risikoar indusert av klima òg påverke og forandra forsikringsbransjen (EIOPA, 2022). Derfor får implementeringa av komprimerande risikostyringsmekanisme (til dømes forsikringar) meir og meir betydning.

Forsikring overfører risiko frå ein forsikra person, gjenstand eller organisasjon til ein forsikringsgjevar. Kompensasjonen avheng av vurderinga av tap forårsaka av dei angitte farehendingane, til dømes tap av avlingar i landbruket, tap i hus frå flaum, skogtap på grunn av storm eller skogbrannar. For ekstremvær er forsikring eit verdifullt verktøy fordi det bidreg til å forhindra at dei økonomiske tapa ikkje blir til langsiktige økonomiske skadar. Viss eit hus eller ei bedrift er skadat, kan forsikring dekkje kostnadene ved ombygging eller kompensasjon, slik at dei råka personane kan kome seg raskt. Før forsikring kan gjevast for ekstreme vêrforhold, må assurandøren identifisere risikoen, kvantifisere kor mykje skade det kan forårsaka, og vere i stand til å bere kostnadene viss den ekstreme hendinga oppstår. Til slutt, for å ha forsikring for ekstremvær, må det vere uføreseieleg.  Den nøyaktige tid og stad for hendinga kan ikkje vera kjend på førehand.

Europakommisjonens grønbok om forsikring ved naturkatastrofar og menneskeskapte katastrofar frå 2013 er ein del av tilpasningsstrategipakka. Målet er å forbetra korleis forsikringsselskapa handterer klimaendringar, utvide tilgangen til katastrofeforsikring og låse opp det fulle potensialet for forsikringsprisar og andre finansielle produkter.

Ein rapport frå EU-kommisjonen om forsikring av vêr- og klimarelaterte katastroferisiko analyserer ulike forsikringsordningar etablert i flere medlemsstatar. Etter deira vurdering kan forsikringsmarknadene (på tvers av land og sektorar) delast inn i tre breie grupper:

• Frivillige forsikringsselskaper: I denne marknaden bestemmer forsikringstakarar om dei skal kjøpe forsikringsdekning, og forsikringsselskapa bestemmer om dei vil gje dekning.
• Semi-frivillige forsikringsmarknaden: Det lignar på den frivillige marknaden, der både forsikringsgjevar og forsikringstakar kan velja å delta. Imidlertid kan det vera indirekte press, som krav frå bustadlån långivarar eller uformelle avtalar, som oppfordrar enkeltpersonar til å ta del i forsikringsmarknaden.
• Obligatoriske marknader: I denne marknaden er anten forsikringsgjevaren eller forsikringstakaren lovleg pålagt å delta. Til dømes kan forsikringsselskapa vere lovleg forplikta til å tilby dekning for ekstremt vêr, og forsikringstakarar kan vere lovpålagt å kjøpe brannforsikring som inkluderer dekning for ekstreme vêrforhold.

Nokre land (t.d. Frankrike, Sveits) har statleg eller kvasi-statleg monopolforsikring, medan andre land (t.d. Tyskland, Italia, Storbritannia) har kommersielt strukturerte «frie marknadsløysingar», som systematisk kombinerast med statsfinansierte ad hoc-avlastning. Andre land (t.d Austerrike, Danmark) har offentlege katastrofefond finansiert av skattebetalernes pengar og framleis andre har ulike blanda løysingar av private forsikringsleverandørar supplert med offentlege katastrofefond (t.d Belgia, Nederland, Noreg) (Schwarze eit al., 2009). Spania har ei offentleg-privat partnarskapsordning der den offentlege eininga (Consorcio de Compensación de Seguros — CSS) dekkjer ekstraordinære klimarisikoar (og andre) og samlar sine premiar gjennom ei proporsjonal tilleggsavgift inkludert i fakturaene til dei private selskapa (EØS, 2017).

Sikring mot klimainduserte risikoar vert raskt ein prioritet for enkeltpersonar og bedrifter. Forretningsleiing praksis naturleg innebere risiko diversifisering strategiar. I lys av den aukande relevansen av klimarelaterte risikoar, når det gjeld skadar på fysiske eigedelar og forstyrringar i forretningsverksemda, er det tilrådeleg at bedrifter vurderer å teikne forsikringspoliser mot naturkatastrofar eller andre klimapåverknader som kan påverke drifta.

Interessentar, til dømes offentlege eigedomsbesitjarar, bønder, private eigedomsbesitjarar og bedriftsoperatørar, kan påverke risikostyringa i forsikringssektoren. Dei skapar insentiver eller krav som bidreg til å redusere verknaden av ekstreme vêrforhold. Eit døme er prissignal: Viss huseigarar styrkar taka sine mot haglstormar, kan dei betale ein lågare forsikringspremie eller ha ein mindre eigenandel. Eit anna døme er krav til resiliens i forsikringspoliser. Viss ein forsikringstakar ikkje tek skritt for å redusera risikoen, kan utbetalinga bli lågare.

I ulike land er det innført eit”statsgaranti”-system, der eit”katastrofefond” bidreg til å dekkje skadar over ein viss terskel. Dette sikrar at private forsikringsselskaper held seg økonomisk stabile og kan tilby rimelege premiar. Dette kan imidlertid redusere incitamentet til å foreta ei forsikring, spesielt utanfor høgaste risikoområde. I desse tilfella kan det hende at dei ikkje fungerer som dei skal, og premiane kan bli for dyre for dei fleste.

Ei forsikringsordnings yting bestemmast hovudsakleg av dei langsiktige kostnadene og fordelane ved forsikring, som framleis er nøkkelindikatoren. For klimaendringar bør desse kostnadene og fordelane ses saman med eit breitt spekter av risikostyringsverktøy (førebygging, beskyttelse, tidleg varsling). Måla for risikostyringa avheng av kva for forventingar styresmakter, forsikra partar eller forsikringsselskaper måtte ha. Ei forsikringsordning basert på solidaritet (med offentleg støtte og individuelle bidrag basert på inntekt) vil oppnå maksimal dekning for å fordele risikoen jamt. Forsikring for klimarisikostyring vil auke risikomedvitet og gje insentiver til å auke motstandskrafta gjennom tilpasningstiltak.

Det er imidlertid også stemmer som seier at forsikring er maladaptiv, då forsikringsordningar forsterkar eksponering og sårbarheit, då dei kan favorisere handlingar som bevarer status quo i staden for å mogleggjere adaptiv atferd som transformativ tilpasning (t.d.  I dette perspektivet skal forsikring sjåast som ein del av ei breiare tilnærming til risikostyring og tilpasning.

Forsikringsselskaper spreier finansiell risiko på tvers av alle forsikringstakarar, og ved å belaste høgare premiar for høgare risiko, oppfordrar dei enkeltpersonar til å ta skritt for å redusere eigen risiko. Dette bidreg til å redusera kostnadene ved skade viss ei hending skjer. Forsikringa blir imidlertid mindre attraktiv for høgrisikohushaldningar eller bønder når premiane gjenspeglar den underliggjande risikoen. Samstundes, sjølv om lågare risiko forsikringstakarar har eit svakare incitament til å redusere risikoen, er dei meir sannsynleg å kjøpe forsikring sidan premiar er rimelegare.

Denne avveginga mellom overkomelege premium-prisar og risikoreduserande insentiver er viktig, men vanskeleg å balansere og påverkast ofte av dei ulike måla for risikostyring i enkeltland og/eller interessentgrupper.

EUs Solvens II-direktiv (2009/138/EF) kodifiserer og harmoniserer EUs forsikringsforskrift. Hovudsakleg gjeld dette mengda kapital som EU-forsikringsselskapa må halde for å redusera risikoen for insolvens. Kommisjonsforordning (EU) nr. 267/2010 av 24. mars 2010 om anvending av artikkel 101 nr. 3 i traktaten om Den europeiske unions verkemåte på visse grupper av avtalar, beslutningar og samordna opptreden i forsikringssektoren gjev unntak frå anvendinga av konkurransereglane på visse typar avtalar i forsikringssektoren.

Forsikringsordningane varer normalt så lenge det er avtalt ein avtale mellom assurandøren og forsikringsobjektet. Dei fleste kontraktar har ei årleg varigheit og fornyast årleg, inkludert revisjon av kontrakten, til dømes forsikringspremien.