Matborne sjukdommar

Klimaendringar og matborne sjukdommar

Klimaendringane utgjer ein stor trussel mot den globale mattryggleiken. Endringar i temperatur, råme, nedbørsmønster og den aukande frekvensen og intensiteten av ekstreme vêrforhold påverkar allereie mange aspektar av matsystemet. Endringar i vêr- og klimamønster påverkar òg hyppigheita og alvorsgraden av enkelte matborne sjukdommar, samt spreiing av patoga virus, bakteriar og toksinproduserande mikroorganismar. Klimaendringar påverkar òg spreiinga av invasive framande artar og vektorar, noko som kan vere skadeleg for plante-, dyre- og menneskes helse. Oppvarming av overflatevatn og havforsuring, kombinert med auka næringstilførsel, kan òg føra til vekst og spreiing av toksinproduserande algar. Dette set sjømattryggleiken i fare og kan føra til utbrot knytte til sjømatkonsum i kystområda.

Mykotoksiner

Mykotoksiner er giftige samband som produserast naturleg av soppartane Aspergillus, Penicillium, Fusarium og Claviceps. Klimaendringar endrar soppåtferd og distribusjon, noko som fører til spreiing av giftstoff på nye stader. Temperatur og råme er viktige faktorar som påverkar soppvekst, avlingsinfeksjon og mykotoksintoksisitet. Til dømes er aflatoksiner kreftframkallande mykotoksiner produsert av to artar av Aspergillus, ein sopp som finst i område med varmt og fuktig klima (EFSA, 2020a). Stigande temperaturar og råme knytte til klimaendringar bidro sannsynlegvis til utsjånaden av aflatoksiner i Sør-Europa tidleg på 2000-talet og deira jamne spreiing nordover sidan då. Framveksten av aflatoksiner i korn i EU på grunn av klimaendringar har vorte modellert, spådd og kartlagt i Battilani eit al., 2012.

Berre visse soppartar er ansvarlege for dei viktigaste klassane av mykotoksiner som er knytte til helseproblemar. Desse mykotoksinene inkluderer Aflatoxin B₁ (AFB_1),Deoxynivalenol (DON), Fumonisin B₁ (FB_1),Zearalenone (ZEN) og Ochratoxin A (OTA). Desse artane kan forureina avlingar, mat og dyrefôr, noko som fører til ei rekkje negative helseeffektar, inkludert forstyrringar i det endokrine og nervesystemet. Dei kan òg vera kreftframkallande (EEA, 2025).

Mykotoksiner finst i landbruksproduktar over heile verd. Til dømes er DON, ein trichothecen, ofte funne i kveite, mais og bygg i tempererte regionar (EEA, 2025). FB₁ førekjem hovudsakleg i mais, kveite og andre kornblandingar (Battilani eit al., 2016; HBM4EU, 2022a, Khan, 2024 (engelsk). Begge desse toksinane kan forårsaka helseproblem. Ulike typar mykotoksiner kan òg blandast i avlingar, mat og fôr, som potensielt interagerer og aukar risikoen for dyr og menneske (EFSA 2020b).

Mykotoksiner kan oppstå i plantar under vekst eller etter hausting og kan halde fram med å vere i mat sjølv etter vask, matlaging eller behandling. Dette skyldast at nokre er motstandsdyktige mot varme og typiske matlagingsmetodar. Det er vanskeleg å oppdage mykotoksiner i mat, fôr og avlingar utan testing, då dei ofte er usynlege og òg luktfrie og smaklause (EEA, 2025).

Ei oversikt over helseeffektar knytte til eksponering for DON og FB₁ er presentert nedanfor (figur 1). Dette talet er utarbeidd for EEAs orientering om mykotoksiner og er basert på data frå human biomonitorering frå Horisont 2020-prosjektet HBM4EU, som undersøkte helsekonsekvensane forbunde med eksponering for DON og FB₁ (EØS, 2025).

Figur 1 Oversikt over helseeffektar knytte til eksponering for DON og FB1 og moglege eksponeringsvegar avhengig av dei ulike eksponeringsscenaria (EØS, 2025)

Invasive og framande artar og sjukdomsberande vektorar

Framande artar er dyr, plantar eller mikroorganismar som har blitt introdusert som eit resultat av menneskeleg aktivitet (dvs. globalisering av handel, vekst av turisme) til eit område det ikkje kunne ha nådd på eiga hand. Viss dei blir invasive, kan dei skape alvorlege problemer i nye territorium, som til dømes skadedyr i landbruket eller som vektorar for sjukdommar i husdyrhald. Klimaendringar kan påverke sannsynet for at framande artar etablerer seg på nye stader ved å skape gunstigare habitatforhold, noko som fører til auka spreiing og høgare risiko for åtak (EFSA, 2020c). Til dømes i Europa utgjer eplesniglar ein trussel mot søreuropeiske våtmarker, med ekstreme vêrforhold og flaum (påverka av klimaendringar) som aukar den naturlege spreiinga av dette skadedyret via elvar og kanalar (EFSA, 2014).

Klimaendringar kan òg spele ei rolle i etablering og persistens av vektorartar (til dømes fluger, mygg, flått). Ein vektorart er eit dyr som kan overføra smittestoff frå eit infisert dyr til eit menneske eller eit anna dyr. Opplysningar om den europeiske fordelinga av flere artar av mygg, flått, sandfluger og bitande mygg, som kan vere vektorar for sjukdomsframkallande stoff som påverkar menneskes eller dyrs helse, finst i databasen VectorNet.

Zoonotiske sjukdommar

Overføring av infeksjonar eller sjukdommar mellom dyr og menneske («zoonotiske sjukdommar») er ein viktig kilde til risiko for næringsmiddeltryggleiken. Miljøfaktorar som temperatur, nedbør og råme påverkar fordelinga og overlevinga av bakteriar som Salmonella og Campylobacter. Tilstedeværinga av Norovirus i til dømes østers, er òg knytte til kloakkavrenning forårsaka av kraftig regnvêr og flaum (EFSA, 2020c). Blant problema for mattryggleik med størst sannsyn for framvekst i Europa, identifisert i EFSA (2020c), er vibrio og ciguatoksiner mest sannsynleg, og begge er relaterte til forbruket av sjømat.

Som ein del av innsatsen for å bekjempe dei helsemessige konsekvensane av klimaendringane, sporar EFSA-ECDC One Health Zoonoses årleg data frå dyr, mat og menneske i fellesskap, slik at klimasignala kan kome til overflata (EFSA og ECDC, 2024).

Vibriobakteriar i sjømat

Vibrios er vassborne bakteriar som hovudsakleg lever i kyst- og brakkvatn som dei trivst i tempererte og varme farvatn med moderat salthaldigheit. Dei kan forårsaka gastroenteritt eller alvorlege infeksjonar for personar som har konsumert rå eller undercooked sjømat/skaldyr, til dømes østers. Kontakt med vatn som inneheld Vibrios kan òg forårsaka sår- og øyreinfeksjonar.

På grunn av ein auke i ekstreme vêrforhold, som hetebølgjer, dei siste 20 åra, har Europa sett ein auke i Vibrio-infeksjonar. Varmare kystvatn har ført til ei utviding av område der Vibrio bakteriar kan formeira seg, noko som resulterer i ein høgare risiko for infeksjonar frå forbruket av forureina sjømat. Regionar som er spesielt utsett, inkluderer dei med brakkvatn eller lågsaltvatn (til dømes Austersjøen, Austersjøen og Nordsjøen overgangsvatn og Svartehavet) samt kystområde med store elver. EFSA (2024) har nyleg gjeve ei omfattande oversikt over folkehelseaspekter ved Vibrio spp. relatert til forbruket av sjømat i EU.

Ciguatoksiner og andre marine biotoksiner

Marine biotoksiner er kjemiske forureiningar som naturleg produserast av visse typar algar og andre mikroorganismar. Dei kan koma inn i næringskjeda hovudsakleg gjennom forbruk av fisk og annan sjømat som blautdyr og krepsdyr. Temperatur påverkar sterkt deira tilstedeværelse i marine og ferskvassmiljøer (EFSA, 2020c).

Ciguatera fisk forgifting er den vanlegaste typen marine biotoksin matforgifting over heile verd, med anslagsvis 20.000-50.000 tilfelle per år. Studiar indikerer imidlertid at mindre enn 10 % av faktiske tilfelle er rapportert (Canals eit al. 2021). Ciguatera fisk forgifting er vanlegvis forårsaka av forbruket av fisk som har akkumulert ciguatoxins (CTX) i kjøtet. CTX produserast av to familiar av mikroalgar kalla Gambierdiscus spp. og Fukuyoa spp. Forbrukarar som et CTX-kontaminert fisk kan lide av ei rekkje kortsiktige og langsiktige symptomar, inkludert gastrointestinale, kardiovaskulære og nevrologiske effektar.

Gambierdiscus og Fukuyoa er typiske for tropiske og subtropiske område. I 2004 vart Gambierdiscus påvist i vatn på Kanariøyane og Madeira. Gambierdiscus har òg vorte funne på flere middelhavsøyar, inkludert Kreta, Kypros og Balearane (Kanalar eit al. 2021). Sidan 2008 har det vore ei rekkje utbrot på Kanariøyane i Spania og i Maderia i Portugal.

I 2023 var marine biotoksiner ansvarleg for 38 matborne utbrot i EU, rapportert av Frankrike og Spania, sju flere utbrot enn i 2022 (ein auke på 22,6 %). Frankrike stod for dei fleste av desse matborne utbrota (28 FBOer; 73,7 prosent av folkesetnaden). Ciguatoksiner var involvert i åtte matborne utbrot, medan i dei andre matborne utbrota var dei spesifikke marine biotoksina ikkje spesifisert (EFSA & ECDC, 2024).

Svar

EFSAs CLEFSA-prosjekt: Klimaendringar og framveksande risikoar

Frå 2018 til 2020 gjennomførte EFSA CLEFSA-prosjektet — “Klimaendringarsom pådrivar for nye risikoar for mat- og fôrtryggleik, plante- og dyrehelse og ernæringsmessig kvalitet.” Dette initiativet bygde på EFSAs tidlegare arbeid med klimarelaterte risikovurderingar og utnytta sitt sterke samarbeid med nasjonale styresmakter, internasjonale organisasjonar, det vitskaplege samfunn og andre interessentar som er oppteken av nye risikoar og deira drivarar.

ClEFSA hadde som mål å utvikle metodar og verktøy for å identifisere og karakterisere nye risikoar knytte til klimaendringar. Prosjektet fokuserte på:

• Identifisering av langsiktige risikoar ved hjelp av klimaendringsscenari;
• Horizon skanning og crowdsourcing for å samla tidlege varselsignalar frå ulike
• Utvide ekspertnettverket for å inkludere spesialistar frå EU- og FN-organer;
• Utforma verktøy basert på multi-kriterie beslutningsanalyse (MCDA) for å vurdere risiko i mat- og fôrtryggleik, plante- og dyrehelse og ernæringsmessig kvalitet.

ClEFSA-nettverket samla ekspertar frå internasjonale, EU- og FN-organer, samt koordinatorar for store EU-finansierte klimaendringsprosjekter. Denne ekspertgruppa spelte ei sentral rolle i å identifisere nye problemar og forma MCDA-verktøyet. EFSA har òg tilpassa sine eksisterande nye risikoidentifikasjonskriterium for å møte dei spesifikke utfordringane som klimaendringane medfører.

ClEFSA-prosjektet har identifisert, karakterisert og statistisk analysert over 100 nye problemar/risikoar for mat- og fôrtryggleik, plante-, dyrehelse og ernæringsmessig kvalitet, drive av klimaendringar.

Klimaendringane vil sannsynlegvis auke alvorsgraden, varigheita og/eller hyppigheita av dei potensielle effektane av nye eller nye farar og auke sannsynet for at dei oppstår. Marine biotoksiner har vorte identifisert blant dei med større sannsyn for framvekst.

Resultata frå CLEFSA-prosjektet vart publisert i ein omfattande rapport i 2020 (EFSA, 2020).