Matborne sjukdommar

Invasive og framande artar og sjukdomsberande vektorar

Framande artar er dyr, plantar eller mikroorganismar som har vorte introdusert som eit resultat av menneskeleg aktivitet (dvs. globalisering av handel, vekst av turisme) til eit område det ikkje kunne ha nådd på eiga hand. Viss dei blir invasive, kan dei skape alvorlege problemer i nye territorium, som til dømes skadedyr i landbruket eller som vektorar for sjukdommar i husdyrhald. Klimaendringar kan påverke sannsynet for at framande artar etablerer seg på nye stader ved å skape gunstigare habitatforhold, noko som fører til auka spreiing og høgare risiko for åtak (EFSA, 2020c). Til dømes i Europa utgjer eplesniglar ein trussel mot søreuropeiske våtmarker, med ekstreme vêrforhold og flaum (påverka av klimaendringar) som aukar den naturlege spreiinga av dette skadedyret via elvar og kanalar (EFSA, 2014).

Klimaendringar kan òg spele ei rolle i etablering og persistens av vektorartar (t.d. fluger, mygg, flått). Ein vektor art er eit dyr som kan overføra eit smittestoff frå eit infisert dyr til eit menneske eller eit anna dyr. Informasjon om den europeiske distribusjonen av flere mygg, flått, sandfly og bitande midgesartar, som kan vere vektorar av patogenar som påverkar menneskes eller dyrs helse, finst i VectorNet-databasen.

Zoonotiske sjukdommar

Overføring av infeksjonar eller sjukdommar mellom dyr og menneske («zoonotiske sjukdommar») er ein viktig kilde til risiko for næringsmiddeltryggleik. Miljøfaktorar som temperatur, nedbør og råme påverkar fordelinga og overlevinga av bakteriar som Salmonella og Campylobacter. Tilstedeværinga av Norovirus i til dømes østers er òg knytte til kloakkavrenning forårsaka av kraftig regnstorm og flaum (EFSA, 2020c). Blant spørsmål om mattryggleik med høgast sannsyn for framvekst i Europa, identifisert i EFSA (2020c), er vibrio og ciguatoksiner mest sannsynleg, og begge er relaterte til forbruket av sjømat.

Som ein del av arbeidet med å bekjempe dei helsemessige konsekvensane av klimaendringar, sporar dei felles årlege EFSA-ECDC One Health Zoonoses-rapportane data om dyr, mat og menneske i fellesskap, slik at klimasignala kan kome til overflata (EFSA og ECDC, 2024).

Vibrio bakteriar i sjømat

Vibrioar er vassborne bakteriar som hovudsakleg lever i kyst- og brakkvatn, då dei trivst i tempererte og varme farvatn med moderat salthaldigheit. Dei kan forårsaka gastroenteritt eller alvorlege infeksjonar for personar som har konsumert rå eller kokt sjømat/skaldyr, til dømes østers. Kontakt med vatn som inneheld Vibrios kan òg forårsaka sår- og øyreinfeksjonar.

På grunn av ein auke i ekstreme vêrforhold, som hetebølgjer, dei siste 20 åra, har Europa sett ein auke i Vibrio-infeksjonar. Varmare kystvatn har ført til ei utviding av område der Vibrio bakteriar kan formeira seg, noko som resulterer i ein høgare risiko for infeksjonar frå forbruk av forureina sjømat. Regionar som er spesielt utsett inkluderer dei med brakkvatn eller låg salthaldigheit (t.d Austersjøen, Austersjøen og Nordsjøen overgangsvatn og Svartehavet) samt kystområde med store elvar. Ei omfattande oversikt over folkehelseaspekter ved Vibrio spp. knytte til konsum av sjømat i EU er nyleg gjeve i EFSA (2024).

Ciguatoksiner og andre marine biotoksiner

Marine biotoksiner er kjemiske forureiningar som produserast naturleg av visse typar algar og andre mikroorganismar. Dei kan gå inn i næringskjeda hovudsakleg gjennom forbruk av fisk og anna sjømat som blautdyr og krepsdyr. Temperatur påverkar sterkt deira tilstedeværelse i marine og ferskvassmiljøer (EFSA, 2020c).

Ciguatera fiskeforgifting er den vanlegaste typen marine biotoksin matforgifting over heile verd, med anslagsvis 20.000-50.000 tilfelle per år. Studiar indikerer imidlertid at mindre enn 10 % av faktiske tilfelle er rapportert (Canals eit al. 2021). Ciguatera fiskeforgifting er vanlegvis forårsaka av forbruk av fisk som har akkumulert ciguatoksiner (CTX) i kjøtet. CTX produserast av to familiar av mikroalgar kalla Gambierdiscus spp. og Fukuyoa spp. Forbrukarar som et CTX-kontaminert fisk kan lide av ei rekkje korte og langsiktige symptomer, inkludert gastrointestinale, kardiovaskulære og nevrologiske effektar.

Gambierdiscus og Fukuyoa er typiske for tropiske og subtropiske område. Men i 2004 vart Gambierdiscus oppdaga i vatn på Kanariøyane og Madeira. Gambierdiscus har òg vorte funne i flere middelhavsøyar, inkludert Kreta, Kypros og Balearane (Canals eit al. 2021). Sidan 2008 har det vore ei rekkje utbrot på Kanariøyane, Spania og i Maderia, Portugal.

I 2023 var marine biotoksiner ansvarleg for 38 matborne utbrot i EU, rapportert av Frankrike og Spania, sju flere utbrot enn i 2022 (ein auke på 22,6 %). Frankrike stod for dei fleste av desse matborne utbrota (28 FBOer; 73.7%). Ciguatoksiner var involvert i åtte matborne utbrot, medan i dei andre matborne utbrota var dei spesifikke marine biotoksina ikkje spesifisert (EFSA & ECDC, 2024).

EFSAs CLEFSA-prosjekt: Klimaendringar og framveksande risikoar

Frå 2018 til 2020 gjennomførte EFSA CLEFSA-prosjektet — “Klimaendringarsom pådrivar for nye risikoar for mat- og fôrtryggleik, plante- og dyrehelse og ernæringskvalitet.” Dette initiativet byggjer på EFSAs tidlegare arbeid med klimarelaterte risikovurderingar og utnyttar sitt sterke samarbeid med nasjonale styresmakter, internasjonale organisasjonar, det vitskaplege samfunnet og andre interessentar som er oppteken av nye risikoar og deira drivarar.

ClEFSA har som mål å utvikle metodar og verktøy for å identifisere og karakterisere nye risikoar knytte til klimaendringar. Prosjektet fokuserte på:

• Identifisering av langsiktige risikoar ved hjelp av klimaendringsscenari;
• Horisontskanning og crowdsourcing for å samla tidlege varselsignalar frå ulike
• Utvide ekspertnettverket til å omfatte spesialistar frå EU- og FN-organer;
• Utforma verktøy basert på multikriterium beslutningsanalyse (MCDA) for å vurdere risiko i mat- og fôrtryggleik, plante- og dyrehelse og ernæringsmessig kvalitet.

CLEFSA-nettverket samla ekspertar frå internasjonale, EU- og FN-organer, samt koordinatorar for store EU-finansierte klimaendringsprosjekter. Denne ekspertgruppa spelte ei sentral rolle i å identifisere nye problemar og forma MCDA-verktøyet. EFSA har også tilpassa sine eksisterande kriterium for identifisering av nye risikoar for å møte dei spesifikke utfordringane som følgje av klimaendringar.

ClEFSA-prosjektet har identifisert, karakterisert og statistisk analysert over 100 nye problemstillingar/risikoar for mat- og fôrtryggleik, plante-, dyrehelse og ernæringsmessig kvalitet, drive av klimaendringar.

Klimaendringane vil sannsynlegvis auke alvorsgraden, varigheita og/eller hyppigheita av dei potensielle verknadene av nye eller nye farar, og auke sannsynet for at dei vil oppstå. Marine biotoksiner er identifisert blant dei med større sannsyn for framvekst.

Resultata frå CLEFSA-prosjektet vart publisert i ein omfattande rapport i 2020 (EFSA, 2020).