Varme

Observerte verknader

Så mange som 95 % av dødsfalla knytte til vêr- og klimarelaterte ekstremar registrert i Europa mellom 1980 og 2023 var knytte til hetebølgjer (EEA,2024a). For 2022 vart det anslått at mellom 60000 og 70000 menneske i Europa døydde av varme (Ballester eit al., 2023; Ballester eit al., 2024 (engelsk). I 2023 vart i underkant av 48000 varmerelaterte dødsfall estimert over heile Europa (Gallo eit al., 2024). Varmepåverknaden er òg ein ekstra byrde for Europas allereie strakte helsevesen. Til dømes i Portugal auka daglege sjukehusinnleggingar med 19 % i løpet av varmebølgjedagar mellom 2000 og 2018 (Alho eit al., 2024). Effektane av global oppvarming merkast allereie no: Halvparten av dei varmerelaterte dødsfalla i Europa sommaren 2022 skyldast menneskeskapte klimaendringar (Beck eit al., 2024). Ifølgje den europeiske klimarisikovurderinga er varmerisikoen for den generelle folkesetnaden allereie på kritiske nivåar i Sør-Europa(EØS, 2024b).

I tillegg påverkar dei bygde miljøeigenskapane folkesetnadens eksponering for varme. Nesten halvparten av sjukehus og skular i europeiske byar er i område med sterke urbane varmeøyeffektar (> 2 °C), noko som betyr at deira sårbare brukarar og tilsette blir utsett for høge temperaturar.

Svekka helse og velvære under hetebølgjer kan redusere arbeidstilbodet og arbeidsproduktiviteten, og kan òg vere forbunde med arbeidsulukker og skadar. Denne reduksjonen fører til større økonomiske og finansielle konsekvensar i dei mest råka regionane.

Forventa verknader

Høge temperaturar og hetebølgjer forventast å auke i frekvens i framtida, spesielt i Sør-Europa. Den europeiske klimarisikovurderinga (EUCRA) beskriv risikonivået for menneskes helse på grunn av varme i andre halvdel av århundret som «katastrofalt», og oppfordrar til hastetiltak (EØS,2024b). Sjølv om den globale oppvarminga er avgrensa til 1,5 °C-nivået, forventast 100 millionar menneske i EU og Storbritannia å oppleve ekstreme hetebølgjer årleg innan slutten av århundret; ein ti gonger auke samanlikna med 1981-2010 baseline (Naumann eit al., 2020).

Andelen eldre over 65 år i EU forventast å auke frå 21,6 % i 2024 til 32,5 % innan 2100 (Eurostat, 2025), noko som forverrar risikoen for varmerelatert eksponering og dødelegheit. Ifølgje evidensgrunnlaget i EUCRA, utan tilpasning, og gjeve dei forventa demografiske endringane, forventast ekstrem varmerelaterte dødelegheit i EU å auke 10 gonger under 1,5 °C global oppvarming, men med meir enn 30 gonger ved 3 °C global oppvarming. Dette tilsvarar moglegvis hundretusenvis av dødsfall som kan tilskrivast varme innan slutten av århundret. Effektane på dødelegheit og sjukelegheit vil vere størst i Sør-Europa(EØS, 2024b).

Politiske reaksjonar

Varmeførebygging krev ein portefølje av tiltak på ulike nivåer, inkludert meteorologiske varslingssystemer, rettidig offentleg og medisinsk rådgiving, forbetringar av bustader og byplanlegging (t.d. På EU-nivå styrkar forordninga om alvorlege grensekryssande helsetruslar (EU) 2022/2371 medlemsstatanes og EUs beredskaps- og responsplanlegging, mellom anna for klimarelaterte hendingar som ekstrem varme.

Verknadane av varme på menneskes helse anerkjennast i den store andelen av nasjonal tilpasningspolitikk og nasjonale helsestrategiar. Likevel, ifølgje den europeiske klimarisikovurderinga, vurderast nivået på den politiske beredskapen for oppvarming for Europa som heilskap som medium, på grunn av ulike tilnærmingar som brukast til å estimere den varmerelaterte dødelegheitsbyrden i medlemsstatane og aspektar ved sosial rettferd som ofte manglar i tilpasningspolitikken (EØS,2024b).

Heat-health handlingsplanar (HHAPs) er anerkjend som eit viktig verktøy for å redusere dødsfall og hindre andre helseeffektar i periodar med høge temperaturar. Føremålet med ein HHAP er å tildele ansvar i tilfelle ein varmesituasjon, samt å planleggje både kortsiktige tiltak (til dømes å utstede vêrbaserte varsel og råd om atferd) og langsiktige forbetringar i bustad- og byplanlegging for å redusere varmeeksponering (WHO Europa, 2021). I 2024 hadde 21 av EØS-38-landa varmetiltaksplanar (HHAP-ar) på plass, og ytterlegare fire utvikla HHAP-ar. Vidareutvikling, evaluering og revisjon av HHAP-ar med særleg fokus på sårbare befolkningsgrupper tilrådast for å betre førebu landa på framtidige ekstremvarmehendingar (EØS,2024c). Alle EØS-38-statane underteikna erklæringa frå den sjuande ministerkonferansen om miljø og helse («Budapest-erklæringa»), der dei forplikta seg til å «utvikle og ajourføre handlingsplanar for varmehelse for effektivt å førebyggje, førebu og reagere på varmerelaterte helserisikoar, samstundes som byplanlegginga tilpassast for å handtere verknadene av verknadene av varmeøyar i byområde, idet det takast omsyn til kompetansen til ulike styringsnivå» (WHO Europa, 2023).

Klimarelaterte helserisikoar på arbeidsplassen, herunder varmestress, handsamast under EUs strategiske rammeverk for helse og sikkerheit på arbeidsplassen (2021–2027), som fastset viktige prioriteringar og tiltaksområde for å sikre trygge og sunne arbeidsforhold i møte med nye utfordringar, herunder dei som er knytte til klimaendringar og varme på arbeidsplassen. Spesielt når det gjeld høge temperaturar, publiserte EU-OSHA varme på arbeidsplassen i mai 2023. EU-kommisjonen vurderer for tida spørsmålet om varme på jobben i samanheng med den pågåande gjennomgangen av EUs arbeidsplassdirektiv 89/654/EØF. I november 2024 vedtok Den rådgivande komité for helse og sikkerheit på arbeidsplassen ei uttala «Klimaendring— ekstreme vêrforhold»som tilrådde ytterlegare tiltak mot varme på arbeidsplassen. I desember 2024 nedsette Senior Labour Inspectors’ Committee (SLIC) i EU-kommisjonen ei arbeidsgruppe for fysiske agensar for å støtte SLIC for å fremje konsekvens i handhevinga av EUs HMS-direktiv om eksponering for fysiske risikoar også på området ekstreme temperaturar, og for å identifisere verknaden av klimaendringar på arbeidstakarnes sikkerheit og helse på tvers av alle sektorar.  

EU-kommisjonens omfattande tilnærming til mental helse (2023) understrekar behovet for å vurdere miljø- og klimarelaterte stressfaktorar, til dømes ekstrem varme, for å takle mental helse og velvære på tvers av alle befolkningsgrupper.

Med utgangspunkt i den første EUCRA og EU-kommisjonens melding om handtering av klimarisiko — beskyttelse av menneske og velstand, utviklast det komande europeiske initiativet for klimamotstand og risikostyring for å etablere ein meir ambisiøs, omfattande og samanhengjande EU-tilnærming til klimamotstand og -bereiskap, som dekkjer medlemsstatane og EU-nivå. Initiativet, som planleggast vedteke mot slutten av 2026, vil prioritere vern av menneskes helse og velvære som svar på auka risiko for klimaendringar, inkludert ekstrem og langvarig varme, til dømes ved å sikre regelmessige vitskapsbaserte risikovurderingar og gje tilgjengelege verktøy for publikum og beslutningstakarar.

Når utsett for periodar med svært høg temperatur, kan menneskekroppen slit med å regulere seg sjølv, noko som resulterer i varmestress, varmeutmatting, varmeslag og komplikasjonar frå eksisterande medisinske forhold, i nokre tilfelle fører til for tidleg død. Eldre menneske, barn, gravide kvinner, arbeidstakarar i fysisk krevjande yrke, personar som lid av hjarte-, luftvegs- eller nyresjukdommar, diabetes eller psykiske lidingar og marginaliserte og underressurserte menneske er blant dei mest sårbare for ekstrem varme (WHO Europa, 2021). Auka rekreasjonsbruk av vasslekamar under varmt vêr, kombinert med høgare vasstemperaturar, aukar risikoen for nokre vassborne sjukdommar som vibriose. Høge temperaturar, og ei aukande bekymring for klimaendringar generelt, kan òg føre til dårleg psykisk helse (EU-OSHA, 2025).