Skred

Observerte verknader

I perioden 1995-2014 registrerte 27 land[1] i den europeiske regionen 1370 dødsfall og 784 skadar i 476 dødelege jordskred (Haque eit al., 2016). Når årsaka til skredet vart identifisert, var det oftast på grunn av ekstreme vêrforhold, til dømes kraftig nedbør og flaum. I nokre andre tilfelle vart skred utløyst av gruvedrift, industriell verksemd eller jordskjelv (Haque eit al., 2016). Generelt er folk som bur i fjellområde, som Alpane eller i fjellområde i Türkiye, mest råka av skred, men andre faktorar, som jordeigenskapar, arealdekke og vasstraum, påverkar òg sannsynet for skred. Mellom 1995-2014 var det ein aukande trend av skred, som var mest uttalt mellom 2008 og 2014. I nokre land, som Italia og Türkiye, der 43 % av alle dødelege skred vart registrert, vart det observert mange flere skred i andre halvdel av perioden 1995-2014 og spesielt dei siste 5 åra, hovudsakleg utløyst av naturfenomenar som kraftig nedbør og flaum (Haque eit al., 2016). Det er svært avgrensa kvantitativ informasjon tilgjengeleg om helsekonsekvensane av skred utover dødsfall eller skadar, og nesten ingen data om psykososiale og psykiske helsekonsekvensar av skred i Europa (Kennedy eit al., 2015).

[1] Medan ras vart rapportert i 37 land i den europeiske regionen mellom 1995 og 2014, berre 27 rapporterte tap, dvs. Türkiye, Italia, Portugal, Russland, Georgia, Sveits, Bulgaria, Spania, Austerrike, Noreg, Romania, Frankrike, Bosnia, Tyskland, Slovenia, Armenia Aserbajdsjan, England, Hellas, Serbia, Makedonia, Island, Ukraina, Andorra, Irland, Polen, Sverige, Liechtenstein, Belgia, Moldova

Forventa verknader

Det forventast at med klimaendringar vil frekvensen og omfanget av skred halde fram med å auke, spesielt i alpine regionar og i stor grad drive av ein auke i ekstrem nedbør (Haque eit al., 2016; Auflič eit al., 2023 (engelsk). Likevel er ei samanhengjande forståing av dei framtidige konsekvensane av klimaendringar på skred og deira helsekonsekvensar i Europa uskarpt av kompleksiteten til mange forskjellige mekanismar og miljøfaktorar som er i spel (Olsson eit al., 2019). Til dømes vil hyppig førekomst av kraftig nedbør og flaum sannsynlegvis utløyse flere jordskred. I høge fjellkjeder kan oppvarming òg føre til permafrostsmelting og tilhøyrande jordskred. På den andre sida, i lågare fjellkjeder der oppvarming reduserer få fryse-tiningssyklusar, og dermed bergfallsfremjande vêrforhold, forventast skred relatert til bergfall å avta (Nissen eit al., 2023). Vidare vil ein auke i få skred ikkje nødvendigvis føre til ein proporsjonal auke i helsekonsekvensane. Dei resulterande helsekonsekvensane avheng òg av omfanget av skredet og få personar i fare (Franceschini eit al., 2022), som er drive av endringar i arealdekke, befolkningstettleik og befolkningsfordeling (Casagli eit al., 2017). Det EU-finansierte SAFELAND-prosjektet om skredrisiko i Europa anslår til dømes at folkesetnaden i fare vil vekse med 15 % innan 2090 samanlikna med 2010 (til trass for ein samla folkesetnadsnedgang), medan berre ytterlegare 1,5 % av området vil bli utsett for skred (for det meste drive av endra nedbørsmønster) (Jaedicke eit al., 2011).

Politiske reaksjonar

Overvåking før eit skred finn stad, inkludert identifisering av risikosoner, overvåking og systemar for tidleg varsling (EWS), kan forhindre tap av liv, eigedelar og levebrød. Det er identifisert skredfaresoner over heile Europa i European Landslide Susceptibility Map (ELSUSv2). Det EU-finansierte GIMS-prosjektet utvikla eit avansert, rimeleg system for overvåking av skred og innsynking, som kan oppdage når bakkar er prima for glidning og gje tidlege indikasjonar på rask, katastrofal rørsle. Noreg og Italia har nasjonale EWS for skred, medan i Italia opererer flere regionale styresmakter òg EWS (Guzzetti eit al., 2020).

Umiddelbare tiltak etter eit skred, til dømes å utstede tidlege åtvaringar og aktivere søk- og redningstenester og førstehjelp for dei skadde (ofte ein del av eksisterande katastrofeplanar), kan redusere helsekonsekvensane av skred betydeleg. Statleg støtte etter tvangsflytting på grunn av hendingar som jordskred kan òg redusere langsiktige psykiske helseeffektar (Baselar og Hennig, 2023).

På EU-nivå er det ingen spesifikk politikk som utelukkande reagerer på skred. Likevel er jordskred nemnt, ofte som ein del av ei fareliste, i nokre få lovgivingsdokumentar som Common Provisions Regulation for å styre 8 EU-middel. Skred er ikkje nemnt i EUs strategi for tilpasning til klimaendringar.