Ultrafiolett (UV) stråling

Observerte verknader

Førekomsten av malignt melanom i lyshuda populasjonar har auka dei siste tiåra, hovudsakleg i samband med personlege vanar i forhold til soleksponering (DWD, 2015; Lucas eit al., 2019 (engelsk). På verdsbasis kan 76 % av nye melanomtilfelle tilskrivast ultrafiolett stråling, hovudsakleg i Nord-Amerika, Europa og Oseania (Hiatt og Beyeler, 2021). I Europa hadde Noreg, Nederland, Danmark, Sverige og Tyskland den høgaste førekomsten av nye melanomtilfelle per 100000 innbyggjarar i Europa i 2018 (WCRF, n.d.). Melanom krev årleg meir enn 20.000 liv i Europa (Forsea, 2020). I tillegg til påverknader på huda, er langvarig eksponering for UV-stråling knytte til ein stor andel synshemming over heile verd (Lucas eit al., 2019).

Forventa verknader

UV-stråling påverkast generelt av endringar i stratosfærisk ozon og globale klimaendringar. Redusert stratosfærisk ozon gjer at meir UV-B (som har ein høgare frekvens enn UV-A, og dermed er meir skadeleg for oss) når jordoverflata. Omvendt, aukar i skydekke, forureining, støv, røyk frå brannfellar og andre luftborne og vassborne partiklar relatert til klimaendringar reduserer UV-lysinntrenging (SERC, n.d.).

Over heile Europa har UV-strålingstrendene variert betydeleg i løpet av dei siste tiåra. Medan ein aukande trend i UV-stråling har vorte observert for Sør- og Sentral-Europa sidan 1990-talet, har den gått ned på høgare breiddegrader, med aerosolar (små faste eller flytande partiklar i lufta) og skydekning som påverkar desse trendane. I Sentral-Europa, i perioden 1947-2017, vart endringane i aerosolar funne å vere hovuddrivaren for dekadiske variasjonar i overflatesolstrålingen som når jordas overflate (Wild eit al., 2021). Data registrert på fire europeiske stasjonar i løpet av 1996–2017 viser vidare at langsiktige endringar i UV ikkje berre hovudsakleg skyldast endringar i aerosolar, men òg endringar i skyer og overflatealbedo (andel sollys reflektert av jordas overflate), medan endringar i total ozon spelar ei mindre viktig rolle (Fountoulakis eit al., 2019). I Aust-Europa, mellom 1979-2015, førte nedgangen i både total ozon og skyaheit til ein auke av dagleg UV-stråling på bakkenivå som kunne påverke menneskeleg hud (den erytemale daglege dosen) med opptil 5-8 % per tiår (Chubarova eit al., 2020).

Klimaendringar endrar UV-eksponering og påverkar korleis menneske og økosystemar reagerer på UV. For dei nordiske landa ser eksepsjonelt lange periodar med klår himmel og registrerte tørre og varme forhold ut til å vere hovudårsaka til uvanleg høge UVI-verdiar sommaren 2018. Slike eksepsjonelle forhold er ein del av rekordsetjande hetebølgjer som ramma store delar av Sentral- og Nord-Europa og har forekomme hyppigare dei siste tiåra. Den underliggande koplinga til klimaendringar som framkallar arktisk oppvarming og aukande hetebølgjer er under undersøking (Bernhard eit al., 2020).

Framtidige regionale UV-strålingsprognosar under klimaendringar avheng hovudsakleg av skytrender, aerosol- og vassdamptrender og stratosfærisk ozon. For Sentral-Europa gjev IPCCs evalueringsrapport 6 låg tillit til ein auke i overflatestråling, særleg på grunn av usemje i skydekke på tvers av globale og regionale modellar, samt vassdamp. Regionale og globale studiar indikerer imidlertid at det er middels tillit til aukande stråling over Sør-Europa og redusert stråling over Nord-Europa (Ranasinghe eit al., 2021).

Vidare fører stigande temperaturar forbunde med klimaendringar til atferdsendringar, til dømes auka tid utandørs og avgiving av verneklede som fører til meir UV-stråling og hudkreft enn ved lågare temperaturar. Likevel, når temperaturane er svært høge, brukar folk mindre tid ute enn dei gjer med små temperaturaukar, og reduserer derfor eksponeringa for UV-stråling. Sjølv om sosial atferd er vanskeleg å føreseie, vil effekten av menneskeleg atferd som svar på temperaturaukar sannsynlegvis vere ein viktigare faktor for hudkreftfrekvensar enn auken i UV-stråling sjølv (Hiatt og Beyeler, 2020).

Politiske reaksjonar

Førebygging av negative helseeffektar av UV inkluderer ei todelt tilnærming i politikken, med sikte på å redusere UV-stråling sjølv på den eine sida, og auke medvitet om helserisiko frå UV-eksponering på den andre.  For det første har Montrealprotokollen frå 1987 (UNEP 2018) og EUs ozonforordning frå 2009 som mål å redusera uttømminga av stratosfærisk ozon. Denne politikken har ført til redusert forbruk av ozonnedbrytande stoff globalt og i EU, som allereie har oppfylt sine mål i tråd med Montreal-protokollen, men aktivt held fram utfasinga. Som eit resultat synest omfanget av ozonholet (dvs. den delen av stratosfæren over Antarktis som er mest alvorleg utarma av ozon) å flate ut. Det må imidlertid gjerast meir for å redusere den globale bruken av ozonnedbrytande stoff (EEA, 2021).

For det andre gjennomførast pedagogiske kampanjar for å auke medvitet om farane forbunde med overdriven eksponering for UV på internasjonalt nivå. Til dømes fremjar og evaluerer INTERSUN-programmet (eit samarbeid mellom WHO, FNs miljøprogram, Verds meteorologiorganisasjon, International Agency on Cancer Research og International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection) forsking om helseeffektar av UV-stråling, og utviklar ein passande respons gjennom retningslinjer, anbefalingar og informasjonsformidling (WHO, N.D.). I 2006 introduserte EU-kommisjonen ei anbefaling om merking av solkremprodukter for å gje forbrukarane høve til å ta informerte val (2006/647/EF).

På nasjonalt nivå gjev mange EU-land UV-indeks (UVI) prognosar og tilhøyrande helseråd. UVI rapporterast ofte i sommarmånadane saman med værmeldinga i aviser, på TV og på radio. UVI-prognosar på nasjonale språk er tilgjengelege for mange europeiske land frå deira meteorologiske tenester (sjå døme her). UVI-sjåarar på engelsk og for heile Europa er tilgjengelege frå til dømes den tyske meteorologiske tenesta, den nederlandske Tropospheric Emission Monitoring Internet Service og det finske meteorologiske instituttet.