Klimatiltak i helsesektoren

Helsesektoren spelar ei avgjerande rolle for samfunnets trivsel, men er òg ein betydeleg bidragsytar til klimagassutsleppa. Medan studien av helserisikoen ved klimaendringar no er eit veletablert forskingsfelt (Kirk eit al. 2021, Pichler eit al., 2019)

Som ein del av presset mot avkarbonisering av samfunnet for å nå netto null, må tiltak for å redusere klimagassutsleppa frå helsesektoren derfor vere ein del av løysinga. Derfor er det viktig å forstå kor utslepp skjer i helsevesenet for å identifisere høve for klimatiltak.

Kva er kildene til klimagassutslepp i helsesektoren?

I samsvar med standardane for klimagassrekneskap kan utslepp frå helsesektoren klassifiserast i tre hovudkategoriar:

• Direkte utslepp (Scope 1) kjem frå energibruk på staden, til dømes oppvarming, kjøling og generatorar, og frå bruk av høgeffektive medisinske gassar som bedøvingsmiddel.
• Indirekte utslepp frå innkjøpt energi (Scope 2) er knytte til elektrisitet, oppvarming og kjøling kjøpt frå eksterne leverandørar.
• Andre indirekte utslepp (Scope 3) inkluderer utslepp frå produksjon og transport av lækjemiddel, medisinsk utstyr og mattenester, samt frå personal- og pasienttransport, reingjeringstenester og avfallshandtering.

Kilde: Tilpassa frå helsevesenet utan skade, 2022

I EU stod helsesektoren for 4,29 % av dei nasjonale klimagassutsleppa i gjennomsnitt i 2014 (Health Care Without Harm, 2021). Likevel er det betydelege variasjonar mellom land i andelen nasjonale utslepp forårsaka av helsetenester (frå 2 % til 6 % i enkelte land), og i kildene til helseutslepp sjølv, klassifisert i omfang.

Merknader: Data refererer til 2018. Ϝgjennomsnittet for EØS-32 omfattar ikkje Kypros, Liechtenstein og Malta, då data for desse landa ikkje var tilgjengelege.

Omfang 1 refererer til direkte utslepp som førekjem i helseinstitusjonar. Omfang 2 refererer til indirekte utslepp frå innkjøpt elektrisitet som brukast i helseinstitusjonar. Omfang 3 refererer til alle andre indirekte utslepp i heile forsyningskjeda for helsetenester.

Kilde: Tilpassa frå OECD (2025).

Mesteparten av utsleppa kjem frå indirekte kilder. I 2018 stammar rundt 78 % av helseutsleppa i EU-land frå forsyningskjeder (Scope 3), og framhevar viktigheita av innkjøps- og produksjonssystemar i arbeidet med å redusere utsleppa (2018 EU-gjennomsnitt utanom Kypros og Malta, eigne berekningar basert på OECD, 2025).

Utslepp frå helsesektoren i tal

¹ 2018 EØS-32 gjennomsnitt (unntatt Kypros, Liechtenstein og Malta, eigne berekningar basert på OECD, 2025)
² 1995-2019 (Haagenars eit al, 2025)

Korleis kan helsevesenet redusera utsleppa?

Dei mest effektive spakane for avkarbonisering av helsetenester varierer i kvart land som ein funksjon av bidraget frå kvart utsleppsområde til dei totale utsleppa i helsesektoren. 

Reduksjon av Scope 1-utslepp inneber anten å forbetra effektiviteten av energibruk frå fossile kilder, eller overgangen til fornybare kilder til primærenergi for oppvarming og kjøling. I samanheng med sjukehus kan reduksjon av lekkasje av enkelte medisinske gassar påverke klimagassutsleppa, då nokre gassar som brukast som bedøvingsmiddel som desfluoran, har ein drivhuseffekt hundrevis av gonger sterkare enn karbondioksid (Health Care Without Harm, 2019). Utslepp frå energibruk til transport av pasientar fell òg inn under Scope 1-utslepp, som kan reduserast ved bruk av elektriske køyretøy i staden for køyretøy som brukar forbrenningsmotorar, og overgangen til meir berekraftige luftfartsbrensel for lufttransport av pasientar. 

I samanheng med Scope 2-utsleppsreduksjonar er overgangen frå fossilt brensel til fornybar kraftforsyning ein viktig spak for utsleppsreduksjonar. Når det gjeld utsleppsintensive fjernkjølings- eller varmesystemer som leverer til sjukehus, kan det vere naudsynt med ei ettermontering av kjøle- eller varmenettet for å imøtekome meir berekraftige energikilder for å redusere utsleppa. I tillegg er reduksjon av straumforbruket ved å investere i energieffektiviteten til bygningar òg ein spak for å redusere utsleppa frå innkjøpt elektrisitet.

Scope 3 utsleppsreduksjonar omfattar begrensning av indirekte utslepp frå produksjon og transport av produkter eller personar til anlegget. Produksjon av farmasøytiske produkter og medisinsk utstyr kan vera ei viktig kilde til klimagassutslepp gjennom dei energikrevjande prosessane som er naudsynte for produksjonen. For desse utsleppskildane må tiltak skje på produsentnivå, men òg på innkjøpsstrategiar for helsepersonell som prioriterer berekraftige produkter. Berekraftig forsyning av mat til sjukehus kan òg vere ein spak for Scope 3-utsleppsreduksjonar, gjennom bruk av lokale produktar med lågare karbonavtrykk og organisatoriske endringar for å forhindre matsvinn (Talbot eit al., 2025). Til slutt kan ei meir berekraftig handtering av avfall, vatn og sanitærforhold òg bidra til ein reduksjon i Scope 3-utsleppa (Oruçoğlu eit al., 2024).

Ved å redusera utsleppa på tvers av direkte og indirekte kilder, kan fotavtrykket av helsetenester reduserast på ein omfattande måte, som døme på Genève helsevesenet viser:

Kilde: Tilpassa frå Mermillod eit al., 2024

Utover dei breie tiltaka som er framheva her, understrekar litteraturen også viktigheita av å endre dagleg praksis i helsevesenet for å oppnå utsleppsreduksjonar. Til sjuande og sist kan eit meir miljømessig berekraftig helsevesen oppnåast viss helsepersonell tek beste praksis om bord og brukar dei i sitt daglege arbeid (Yeboah eit al., 2024). 

Døme på initiativ

Følgjande døme frå heile Europa illustrerer korleis ulike typar tiltak kan handtere utslepp på tvers av dei ulike områda i helsesektoren:

Østerrike: Berekraftig matinnkjøp i Wien sjukehus 

Frankrike: Resirkulering av farmasøytiske produkter

Italia: Bologna AUSL Health Authority — Ettermontering av energieffektivitet

Polen: Lågkarbonsjukehus i Wolica

Spania: Elektriske ambulanser på Galician Health Service

Sverige: Redusere karbonavtrykket frå helsesektoren i Skåne

Kroatia: Solkraftverk, Zadar General Hospital

Tyskland: Sustainable Endoscopy Initiative ved Universitetssjukehuset Würzburg

Island: Landspitali National University Hospital

Referansar