Dywersyfikacja rybołówstwa i akwakultury

Dywersyfikacja rybołówstwa i akwakultury oznacza istotną zmianę w działalności produkcyjnej w odpowiedzi na zmiany w dostępności zasobów rybnych (w przypadku rybołówstwa) lub zmiany stanu środowiska systemu morskiego spowodowane wyzwaniami klimatycznymi i innymi wyzwaniami. Strategie dywersyfikacji obejmują przejście na gatunki alternatywne lub – w przypadku akwakultury – nowe szczepy genetyczne, a także praktyki zarządzania bardziej odpowiednie do zmienionych warunków. Proces adaptacji może również obejmować (tymczasowe lub stałe) inicjatywy dywersyfikacji działalności gospodarczej poza sektorem. Obejmuje to rozwój nowej działalności związanej z rybołówstwem (np. ekoturystyka ze statkami rybackimi), która zapewnia uzupełniające źródła dochodu podmiotom gospodarczym, oraz inicjatywy wspierające ochronę środowiska (np. współzarządzanie morskimi obszarami chronionymi). Inne możliwości obejmują przejście z rybołówstwa na akwakulturę lub przejście z akwakultury morskiej na akwakulturę śródlądową. Dywersyfikacja jest procesem przeprowadzanym przez indywidualnych producentów lokalnych lub lepiej przez sieci i stowarzyszenia producentów o większych zdolnościach przedsiębiorczych i korzystających ze współpracy międzysektorowej z innymi powiązanymi przedsiębiorstwami (np. rynkiem, turystyką) oraz ze wsparcia organów publicznych.

W przypadku rybołówstwa działania obejmują dostosowanie narzędzi połowowych (nowe zrównoważone narzędzia połowowe lub elastyczne narzędzia połowowe zdolne do połowu różnych gatunków, lepiej dostosowane do zmienionych warunków, w różnych środowiskach) oraz dostosowanie statków, które mogą eksploatować zasoby rybne w różnych miejscach, zwiększając mobilność rybaków w miarę zmiany rozmieszczenia zasobów rybnych w związku ze zmieniającymi się warunkami oceanicznymi.

W przypadku akwakultury zmiany w hodowanych gatunkach lub różnych szczepach genetycznych mogą przyczynić się do zmniejszenia podatności sektora na zmianę klimatu, przechodząc w kierunku organizmów bardziej odpornych na zmianę klimatu, które rosną lepiej w zmienionych warunkach. Na przykład wtargnięcia soli fizjologicznej i fale sztormowe będą sprzyjać uprawie słonawej wody i gatunków euriahalicznych, podczas gdy wysokie temperatury wody i mętność mogą sprzyjać gatunkom, które tolerują niski poziom rozpuszczonego tlenu. Inne zmiany w praktykach akwakultury są coraz częściej promowane w celu poprawy efektywności środowiskowej, wydajności i rentowności produkcji akwakultury, co ma pozytywny wpływ na łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej, nawet jeśli zmiana klimatu nie jest wyraźnie uwzględniona wśród głównych czynników. Przykłady obejmują recyrkulacyjne systemy akwakultury, zintegrowaną akwakulturę multitroficzną i akwakulturę morską, które zapewniają dodatkowe możliwości wykorzystania nowych gatunków lub szczepów w akwakulturze. Podział na strefy i rozmieszczenie akwakultury w oparciu o ryzyko, w tym ryzyko związane ze zmiennością i zmianą klimatu, może wspierać dywersyfikację w każdym przypadku, gdy badane są nowe obszary produkcji, unikając strat gospodarczych wynikających z wyborów, które nie uwzględniają odpowiednio wszystkich obaw i ryzyka. Dywersyfikacja akwakultury była przedmiotem warsztatów technicznych FAO, które odbyły się w Rzymie w czerwcu 2016 r., podkreślając jej rolę w zapewnianiu odporności w obliczu zmieniającego się klimatu i innych czynników zewnętrznych, dodając ekonomiczne, społeczne i ekologiczne ubezpieczenie do systemów akwakultury.

Bardzo ważne jest, aby działania na rzecz dywersyfikacji nie zwiększały nakładu połowowego i były spójne z celami określonymi we wspólnej polityce rybołówstwa, dążąc do zrównoważonego rybołówstwa oraz ochrony zasobów rybnych i morskich. W każdym przypadku dywersyfikacja gatunków schwytanych lub uprawianych powinna być zgodna z opartymi na podstawach naukowych ocenami dotyczącymi zdrowia ekosystemów, bezpieczeństwa biologicznego i bioasekuracji, a także kompleksowymi badaniami gospodarczymi i społecznymi. Ponadto dywersyfikacja produktów i systemów nie może prowadzić do zwiększenia podatności sektora na zagrożenia w perspektywie średnio- i długoterminowej w celu osiągnięcia korzyści w perspektywie krótkoterminowej. Niezrównoważone praktyki, takie jak połowy wykraczające poza limity zrównoważonego rozwoju lub w nowej lokalizacji bez gwarancji zrównoważonego rozwoju lub bez zrównoważonych narzędzi, są przykładami reakcji na niewłaściwe przystosowanie się do wyzwań związanych z klimatem i innymi zmianami, co ma długoterminowe szkodliwe skutki dla stad i ekosystemów morskich.

Dywersyfikacja produktów akwakultury i rybołówstwa oznacza również dywersyfikację rynków, które powinny dostosowywać się do wyzwań i możliwości stwarzanych przez zmiany klimatu. W tym kontekście działania obejmują środki mające na celu zwiększenie postrzegania przez konsumentów produktów rybołówstwa pod znakiem zrównoważonego rozwoju oraz zmianę zachowań konsumentów. Należy wspierać popyt konsumentów na gatunki alternatywne oraz sprzedaż połowów nowych gatunków, co wynika również ze studiów przypadków opracowanych w ramach programu ClimeFish finansowanego w ramach programu „Horyzont 2020” (np. rybołówstwo na Morzu Adriatyckim, rybołówstwo na zachód od Szkocji).

Wszystkie działania w zakresie dywersyfikacji uwzględnione w tym wariancie powinny przyczynić się do zmniejszenia presji na nadmiernie eksploatowane stada ryb i wspierać przejście na nowe możliwości biznesowe oparte na mniej wrażliwych zasobach. W tym względzie wyniki projektu Muses finansowanego w ramach programu „Horyzont 2020”, którego celem było zbadanie możliwości wielozadaniowego wykorzystania na morzach europejskich, wskazują kilka przykładów dywersyfikacji rybołówstwa w kierunku działalności związanej z ekoturystyką, przyczyniając się do zmniejszenia presji połowowej, promując zrównoważone praktyki połowowe i zapewniając rybakom uzupełniające źródła dochodu.

Rybacy i podmioty działające w sektorze akwakultury, zwłaszcza skupieni w stowarzyszeniach spółdzielczych, są głównymi podmiotami dywersyfikującymi, które mogą również czerpać korzyści z innych rodzajów działalności handlowej (przemysł przetwórczy, organizacje marketingowe) oraz ze stowarzyszeń konsumentów, aby osiągnąć wspólnie uzgodnione cele. Organy publiczne, takie jak decydenci i organy regulacyjne, wdrażające na szczeblu lokalnym politykę europejską i krajową oraz wydające licencje na nowe rodzaje działalności, mogą odegrać istotną rolę, umożliwiając i uelastyczniając proces dywersyfikacji.

Przyjęcie narzędzi i statków przystosowanych do połowu różnych gatunków lub w różnych siedliskach może wymagać większych statków w przypadku dłuższych rejsów i znacznych inwestycji w rozwój narzędzi. Dłuższe podróże i dłuższy czas spędzony na morzu oznaczają również wyższe koszty paliwa i wynagrodzenia załogi oraz zwiększone narażenie na ryzyko. W tym kontekście wszelkie nowe praktyki powinny być opracowywane z uwzględnieniem zasad zrównoważonego rozwoju określonych we wspólnej polityce rybołówstwa i nie powinny prowadzić do nadmiernej eksploatacji stad ryb.

Dostęp do kapitału i kosztów nowych statków jest kwestią o zasadniczym znaczeniu, zwłaszcza dla mniejszych przedsiębiorstw, podczas gdy zmiana narzędzi połowowych nie jest nawet możliwa w przypadku wysoce wyspecjalizowanych statków, takich jak włoki rozprzowe. Ponadto zmiana łowisk może prowadzić do wypłynięcia statków na wody innych państw, co wymaga umów połowowych i zarządzania transgranicznego w celu przydziału kwot.

W przypadku akwakultury koszt opracowania technik hodowli nowych gatunków oraz czas potrzebny na wprowadzenie tych gatunków na rynek stanowią znaczne ograniczenia, a także ograniczenia prawne i w zakresie zarządzania, które utrudniają zmiany i elastyczność.

Ogólnie rzecz biorąc, rozwój badań naukowych i innowacje technologiczne, do których zachęcają również inwestycje publiczne, mogą pomóc w znalezieniu alternatywnych gatunków, odmian dostosowanych do klimatu oraz nowych systemów rolnictwa lub zbiorów, które zmniejszają podatność na zmianę klimatu. Jeśli chodzi o dywersyfikację akwakultury, zwłaszcza w kierunku nowych technologii produkcji i nowych obszarów geograficznych, kluczowymi czynnikami sukcesu są odpowiednie przepisy prawne i ewentualnie zachęty, które zachęcają do rozwoju technologicznego i zmian biznesowych.

Kampanie informacyjne i działania edukacyjne mogą pomóc w zmianie zachowań konsumentów, otwierając rynki na nowe gatunki. Inicjatywy szkoleniowe dla rybaków i podmiotów działających w sektorze akwakultury mogą również sprzyjać procesowi dywersyfikacji, zachęcając do tworzenia nowych możliwości biznesowych, w tym związanych z turystyką.

W istniejących przykładach przystosowania się do zmiany klimatu zasadniczo brakuje informacji na temat kosztów, biorąc również pod uwagę, że niewiele jest dowodów na to, że inicjatywy na rzecz dywersyfikacji są obecnie wykorzystywane w odpowiedzi na zmianę klimatu. Oczekuje się, że koszty będą bardzo zmienne, biorąc pod uwagę różne możliwości dywersyfikacji zawarte w tym wariancie dostosowania. Koszty inwestycyjne związane ze zmianą produktów i systemów są zgłaszane jako główne ograniczenia w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, zwłaszcza w przypadku małych przedsiębiorstw.

W ramach wspólnej polityki rybołówstwa UE Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA) wspiera europejskie sektory rybołówstwa i akwakultury w dążeniu do bardziej zrównoważonych praktyk połowowych, a społeczności nadbrzeżne w dywersyfikacji ich gospodarek. EFMRA wspiera (zgodnie z priorytetem 3 rozporządzenia w sprawie EFMRA) strategie rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność ukierunkowane na dywersyfikację społeczności lokalnych (art. 30), choć nie jest to związane konkretnie ze zmianą klimatu. Zgodnie z dokumentem roboczym służb Komisji dotyczącym zasad i zaleceń w zakresie uwzględniania kwestii przystosowania się do zmiany klimatu w programach operacyjnych EFMR (SWD(2013) 299 final) może to prowadzić do zmniejszenia presji na stada ryb i stworzenia przedsiębiorstw odpornych na obecne i przewidywane zmiany warunków klimatycznych.

Często brakuje informacji dotyczących ram czasowych związanych ze strategiami adaptacyjnymi i ocenami sukcesu w sektorach rybołówstwa i akwakultury. Potrzebne są dalsze badania, aby ocenić czas adaptacji. Czas zależy również od różnych typologii działań i różni się od planowanych działań dostosowawczych (obejmujących zarządzanie, zmiany legislacyjne i polityczne) oraz adaptacji reaktywnej, w tym autonomicznej modernizacji systemów rybołówstwa i akwakultury w odpowiedzi na zmienność klimatu.