Wieloaspektowe podejścia do ochrony materialnego dziedzictwa kulturowego

Dziedzictwo kulturowe, obejmujące wszystko, od stanowisk archeologicznych i zabytkowych budynków po tradycyjne praktyki i języki, jest coraz bardziej zagrożone zmianami klimatu. Kluczowe skutki dla klimatu można podsumować w następujący sposób:

• Wzrost poziomu morza: Przybrzeżne stanowiska archeologiczne, zabytkowe budynki i podwodne dziedzictwo kulturowe są zagrożone zalaniem i erozją. Podnoszący się poziom mórz może również zasolić gleby przybrzeżne, uszkadzając fundamenty i przyspieszając degradację materiału.

• Ekstremalne zdarzenia pogodowe: Zwiększona częstotliwość i intensywność burz, powodzi i susz może powodować fizyczne szkody w obiektach dziedzictwa kulturowego. Burze mogą obalać struktury, powodzie mogą powodować uszkodzenia wody i wzrost pleśni, a susze mogą prowadzić do pęknięć i niestabilności w strukturach.
• Zmiany temperatury i opadów: Rosnące temperatury mogą przyspieszyć pogarszanie się jakości materiałów, takich jak farby, drewno i tekstylia. Zmiany w strukturze opadów mogą prowadzić do zwiększonej erozji, osuwisk i pustynnienia, z których wszystkie mogą szkodzić obiektom dziedzictwa kulturowego. Wysoka wilgotność sprzyja wzrostowi pleśni, co może odbarwić i uszkodzić grafikę. Niska wilgotność może sprawić, że farba będzie krucha i podatna na pękanie. Rozpuszczalna sól i rozmrażanie to dwa istotne czynniki wietrzne, które przyczyniają się do pogorszenia dziedzictwa wykutego w skale.
• Zwiększone promieniowanie UV: Nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV może powodować blaknięcie i utratę koloru pigmentów.  Materiały organiczne, takie jak płótno i drewno, mogą z czasem stać się kruche i ulegać degradacji. Może przyspieszyć niszczenie materiałów, takich jak kamień i metal, powodując przebarwienia, erozję powierzchni i osłabienie struktury.
• Zakwaszanie oceanów: Proces ten osłabia skorupy i szkielety organizmów morskich, wpływając na podwodne dziedzictwo kulturowe, takie jak wraki statków i zanurzone osady.

Skutki te mogą mieć katastrofalne skutki, prowadząc do:

• Utrata niezastąpionego dziedzictwa kulturowego: Zniszczenie stanowisk archeologicznych, zabytkowych budynków i miejsc świętych.
• Utrata tożsamości kulturowej: Zakłócenie tradycyjnych praktyk i systemów wiedzy, które definiują dziedzictwo kulturowe społeczności.
• Straty gospodarcze: Szkody wyrządzone obiektom dziedzictwa kulturowego mogą mieć negatywny wpływ na turystykę i lokalną gospodarkę.

Jednak zmiany klimatu stwarzają również nowe możliwości, takie jak odkrycie wcześniej ukrytych stanowisk archeologicznych, ujawnionych przez topniejące lodowce. Jednak zmiany klimatu stwarzają również nowe możliwości, takie jak odkrycie wcześniej ukrytych stanowisk archeologicznych, ujawnionych przez topniejące lodowce. Ponadto potrzeba dostosowania dziedzictwa kulturowego do zmiany klimatu może być okazją do pobudzenia inwestycji w nowe formy ochrony, renowacji i eksploatacji dziedzictwa kulturowego w celu zapewnienia ochrony wrażliwych zasobów dla przyszłych pokoleń. 

Dostosowanie materialnego dziedzictwa kulturowego jest jeszcze na początku. Określono jedynie kilka konkretnych środków mających na celu ochronę dóbr kultury przed zmianą klimatu:

1. Ulepszone systemy kontroli klimatu:

• Inwestowanie w systemy HVAC: Modernizacja do energooszczędnych systemów ogrzewania, wentylacji i klimatyzacji (HVAC) może utrzymać stały poziom temperatury i wilgotności, aby zminimalizować stres związany z dziełami sztuki.
• Monitorowanie i gromadzenie danych: Wdrożenie systemów monitorowania w czasie rzeczywistym w celu śledzenia temperatury, wilgotności i poziomu promieniowania UV pozwala na szybką regulację i wczesne wykrywanie potencjalnych problemów.
• Techniki pasywnej kontroli klimatu: Zbadanie pasywnych strategii, takich jak naturalna wentylacja, cieniowanie i krajobraz (działanie, które modyfikuje widoczne cechy obszaru ziemi) może uzupełnić systemy mechaniczne i zmniejszyć zużycie energii.

2. Techniki konserwacji zapobiegawczej:

• Stosowanie filtrów UV do szkła i okien: Instalowanie szkła filtrującego promieniowanie UV w gablotach i stosowanie zabiegów okiennych chroniących przed promieniowaniem UV może znacznie zmniejszyć uszkodzenia świetlne dzieł sztuki.
• Ulepszone materiały do przechowywania: Wykorzystanie materiałów magazynowych o jakości archiwalnej, które są bezkwasowe i odporne na wzrost pleśni, może pomóc zachować dzieła sztuki przez dłuższy czas.
• Zarządzanie szkodnikami: Wdrażanie programów zintegrowanego zarządzania ochroną przed szkodnikami (IPM), które minimalizują stosowanie chemikaliów i priorytetowo traktują środki zapobiegawcze, takie jak techniki sanitarne i wykluczające.
• Regularne oceny ochrony: Planowanie regularnych inspekcji i ocen ochrony przez wykwalifikowanych specjalistów w celu wczesnego zidentyfikowania potencjalnych problemów i wdrożenia zabiegów profilaktycznych.

Ponadto dziedzictwo kulturowe można zachować poprzez dostosowanie planów gotowości na wypadek klęsk żywiołowych (zob. wariant adaptacyjny „Kryzysy” oraz systemy i plany zarządzania klęskami żywiołowymi) oraz przeniesienie dzieł sztuki podatnych na zagrożenia (zob. wariant adaptacyjny „Odwrót z obszarów wysokiego ryzyka”).

Zaangażowanie zainteresowanych stron, w tym społeczności lokalnych, ludów tubylczych, osób zawodowo zajmujących się dziedzictwem kulturowym i decydentów politycznych, ma kluczowe znaczenie dla pomyślnego przystosowania się do zmiany klimatu.

Z jednej strony zapewnienie finansowania odbudowy dziedzictwa kulturowego jest złożonym zadaniem, a udział zainteresowanych stron odgrywa kluczową rolę w jego sukcesie.  Zaangażowanie zainteresowanych stron, w tym społeczności lokalnych, rządów, prywatnych darczyńców i organizacji kulturalnych, sprzyja poczuciu wspólnej własności i odpowiedzialności za miejsce dziedzictwa. Może to poszerzyć bazę finansowania poprzez wykorzystanie różnych źródeł wsparcia finansowego. Ponadto zainteresowane strony mogą opowiadać się za projektem, podnosząc świadomość społeczną i wzbudzając entuzjazm dla wysiłków na rzecz odbudowy. Ten wspólny wysiłek może przyciągnąć uwagę potencjalnych fundatorów, pokazując wartość projektu i potencjalny pozytywny wpływ na społeczność.

Z drugiej strony osiągnięcie akceptacji społecznej dla zamykania obiektów dziedzictwa kulturowego do celów renowacji wymaga wieloaspektowego podejścia, a udział zainteresowanych stron ma kluczowe znaczenie dla tego procesu. Współpracując ze społecznościami lokalnymi, grupami dziedzictwa i zainteresowanymi osobami, liderzy projektów mogą wspierać zrozumienie i budować poczucie wspólnego celu. Otwarta komunikacja na temat konieczności zamknięcia, konkretnych celów odbudowy i przewidywanego harmonogramu może złagodzić obawy i wygenerować wpisowe. Udział zainteresowanych stron pozwala również na włączenie różnych perspektyw do planu odbudowy, potencjalnie prowadząc do rozwiązań, które minimalizują zakłócenia lub oferują alternatywny dostęp do terenu podczas zamknięcia. Takie podejście oparte na współpracy sprzyja zaufaniu i przejrzystości, prowadząc do stworzenia bardziej sprzyjającego i akceptującego środowiska dla niezbędnego okresu zamknięcia.

Na powodzenie strategii adaptacyjnych może wpływać kilka czynników:

• Zasoby finansowe: Zasadnicze znaczenie ma zapewnienie odpowiedniego finansowania działań przystosowawczych.
• Specjalistyczna wiedza techniczna: Wymagana jest wiedza specjalistyczna w zakresie technik ochrony, nauk o klimacie i zarządzania ryzykiem.
• Wspólnotowy zakup na otwartym rynku: Wsparcie publiczne i społeczne dla planów przystosowania się do zmiany klimatu ma kluczowe znaczenie dla długoterminowego sukcesu.

Ponadto niezbędne jest rozwijanie i dzielenie się wiedzą na temat nowych metod ochrony. Kluczowymi czynnikami są:

• Badania i rozwój: Wspieranie badań i rozwoju nowych metod ochrony i materiałów dostosowanych do przeciwdziałania zagrożeniom związanym z klimatem.
• Dzielenie się najlepszymi praktykami: Promowanie wymiany wiedzy i współpracy między specjalistami ds. ochrony przyrody w celu wymiany najlepszych praktyk i opracowywania innowacyjnych rozwiązań.
• Inwestowanie w ochronę zasobów cyfrowych: Inwestowanie w technologie konserwacji cyfrowej w celu tworzenia cyfrowych kopii dzieł sztuki w wysokiej rozdzielczości jako kopii zapasowej i do celów edukacyjnych.

Wdrożenie środków dostosowawczych dotyczących dziedzictwa kulturowego pociągnie za sobą dodatkowe koszty, w tym:

• Oceny ryzyka: Przeprowadzanie ocen w celu zrozumienia konkretnych zagrożeń dla dziedzictwa kulturowego w różnych scenariuszach klimatycznych.
• Działania konserwatorskie/renowacyjne: Rozwiązanie problemu zwiększonej częstotliwości i dotkliwości szkód spowodowanych zmianą klimatu w porównaniu z warunkami historycznymi.
• Nowe techniki konserwacji: Modernizacja infrastruktury, wykorzystanie nowych materiałów i wdrożenie środków zapobiegawczych w celu złagodzenia wpływu na klimat.
• Budowanie zdolności: Organizowanie programów szkoleniowych i warsztatów w celu wyposażenia społeczności i specjalistów w umiejętności potrzebne do skutecznej adaptacji.
• Kampanie uświadamiające: Edukowanie społeczeństwa na temat zagrożeń związanych ze zmianą klimatu dla dziedzictwa kulturowego i znaczenia strategii przystosowawczych.
• Programy monitorowania: Ustanowienie systemów śledzenia i oceny skuteczności rozwiązań adaptacyjnych w czasie.

Korzyści z dostosowania dziedzictwa kulturowego znacznie przewyższają związane z tym koszty. Dziedzictwo kulturowe uosabia znaczącą wartość kulturową, historyczną i ekonomiczną, co sprawia, że jego ochrona jest niezbędna. Ochrona dziedzictwa kulturowego nie tylko wzmacnia tożsamość społeczności, ale także wzmacnia turystykę i pobudza lokalną gospodarkę. Ponadto zachowanie tradycyjnej wiedzy – takiej jak praktyki w zakresie zarządzania zasobami i gotowości na wypadek klęsk żywiołowych – może odegrać kluczową rolę we wspieraniu działań przystosowawczych w innych sektorach, oferowaniu praktycznych rozwiązań i zwiększaniu odporności.

Na szczeblu europejskim i światowym istnieje wiele traktatów, dyrektyw i strategii mających na celu ochronę dziedzictwa kulturowego.

Art. 3 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) stanowi, że Unia zapewnia ochronę i rozwój dziedzictwa kulturowego Europy. W art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) zdefiniowano rolę UE jako zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi w celu wspierania ochrony dziedzictwa kulturowego o znaczeniu europejskim.

Unijna dyrektywa powodziowa uznaje znaczenie dziedzictwa kulturowego w zarządzaniu ryzykiem powodziowym. Wykracza poza ochronę ludzi i mienia przed powodzią. Zobowiązując państwa członkowskie do oceny ryzyka powodziowego, dyrektywa zapewnia uwzględnienie obiektów dziedzictwa kulturowego w niniejszej ocenie. Umożliwia to opracowanie planów zarządzania ryzykiem powodziowym uwzględniających środki zapobiegawcze i protokoły reagowania kryzysowego specjalnie dla tych cennych zabytków historycznych i kulturowych.

W strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu uznano potrzebę ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego w obliczu skutków zmiany klimatu, takich jak powodzie, burze i podnoszenie się poziomu mórz. Uznając to za dobrą praktykę, istnieje potrzeba włączenia dziedzictwa kulturowego do krajowych i regionalnych strategii i planów adaptacyjnych, takich jak obecnie przewidziane na Cyprze i Słowacji.

Strategiczne ramy UE dotyczące dziedzictwa kulturowego obejmują również: 

•  Nowy europejski program na rzecz kultury (2018): ochrona i promowanie europejskiego dziedzictwa kulturowego jako wspólnego zasobu jest jednym z celów strategicznych. 

• Plan prac Rady Europejskiej w dziedzinie kultury na lata 2023–26 zawierający konkretne działania, w tym ochronę dziedzictwa kulturowego przed klęskami żywiołowymi i katastrofami spowodowanymi przez człowieka.

Na szczeblu globalnym państwa będące stronami konwencji o dziedzictwie światowym powinny stosować środki ustanowione przez Komitet Światowego Dziedzictwa w celu przystosowania się do zmiany klimatu i złagodzenia jej skutków. Na przykład państwa strony mogą wykorzystać możliwości oferowane przez „Program prac z Nairobi w zakresie skutków, podatności i przystosowania się do zmiany klimatu” w ramach UNFCCC oraz inne trwające procesy, aby zająć się przystosowaniem się do zmiany klimatu w obiektach światowego dziedzictwa.

Ramy czasowe wdrożenia strategii adaptacyjnych będą się różnić w zależności od złożoności projektu, dostępności zasobów i poziomu zaangażowania zainteresowanych stron. Kluczowe znaczenie ma jednak jak najszybsze rozpoczęcie działań dostosowawczych.

Skuteczna adaptacja jest procesem ciągłym. Zmiana klimatu jest zjawiskiem dynamicznym, dlatego strategie przystosowawcze muszą być regularnie poddawane przeglądowi i aktualizowane. Zasadnicze znaczenie ma długoterminowe monitorowanie wpływu na klimat i obiektów dziedzictwa kulturowego.