Od gruzów do nowej zielonej przestrzeni miejskiej: włączenie odporności na zmianę klimatu do prac rekonstrukcyjnych ośrodka kultury i kreatywności w Bratysławie na Słowacji

Bratysława jest stolicą i największym miastem Słowacji. Miasto charakteryzuje się wysokim odsetkiem obszarów zabudowanych i utwardzonych powierzchni, a ludność miejska nie ma atrakcyjnych obszarów rekreacyjnych (SECAP, 2024).

Wzrost liczby ludności miejskiej doprowadził już do znacznego spadku powierzchni terenów zielonych (Holec i in., 2020). Oczekuje się, że do 2050 r. liczba ludności w Bratysławie jeszcze wzrośnie o 6,43 % (Bratysława 2030), co przyczyni się do dalszego rozprzestrzeniania się obszarów zabudowanych. W okolicach miejscowości Nová Cvernovka planowana jest również rozbudowana zabudowa mieszkaniowa. Upadek terenów zielonych w miastach zmienia warunki mikroklimatyczne i przyczynia się do efektu miejskiej wyspy ciepła, tj. wyższych temperatur powietrza i powierzchni na obszarach miejskich w przeciwieństwie do otaczającego krajobrazu wiejskiego (Holec i in., 2020). Powoduje to zwiększoną podatność na skutki zmiany klimatu, takie jak fale upałów, susze i ulewne deszcze, które występowały z większą częstotliwością i dotkliwością w ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci (Lückerath i in., 2019; studium przypadku dotyczące dotacji EOG dla Bratysławy). Prognozy dla całego kraju wskazują na wzrost temperatury i znaczną zmianę rocznej struktury i harmonogramu opadów. Obejmuje to niewielki lub umiarkowany wzrost całkowitych opadów w zimnych porach roku. Prognozy wskazują również na rosnącą zmienność opadów w cieplejszej części roku, przy dłuższych sezonowych okresach suchych i krótkich okresach deszczowych z większymi opadami (strategia Republiki Słowackiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu).

Bratysława doświadczyła wielkiego boomu przemysłowego na przełomie XIX ⁱ XX ^wieku. Podczas transformacji postsocjalistycznej zburzono wiele dawnych terenów przemysłowych i zachowano tylko niektóre zabytkowe budynki (Kristiánová i in., 2016).

Dawna Szkoła Przemysłowa Chemii, położona w dzielnicy Nové Mesto w Bratysławie, została pierwotnie wybudowana jako budynek administracyjny dla sąsiednich zakładów chemicznych. Kiedy budynek został opuszczony w 2010 roku, zaczął popadać w ruinę. Kiedy Fundacja Cvernovka przebudowała go na centrum kultury i kreatywności, na dawnym podwórku szkolnym pozostało około 300 000 m3 odpadów budowlanych. Ponieważ trwałe składowanie odpadów budowlanych na nieruchomości jest prawnie niedozwolone, miało zostać przetransportowane na składowisko. Spowodowałoby to jednak znaczne koszty (około 50 000 EUR), co doprowadziłoby do wysokich emisji CO2 związanych z transportem, a tym samym nie byłoby ani zrównoważone pod względem gospodarczym, ani środowiskowym. Na Słowacji odsetek odpadów składowanych na składowiskach jest znacznie wyższy niż w pozostałej części UE (ponad 50 %) (bardziej zielona Słowacja – strategia dotycząca polityki ochrony środowiska). Ponadto duże ilości zmieszanych odpadów komunalnych i budowlanych są składowane na nielegalnych składowiskach, co prowadzi do potencjalnego zanieczyszczenia gleby, wody i powietrza (IEP, 2016).

Główne krajowe dokumenty strategiczne dotyczące przystosowania się do zmiany klimatu to strategia Republiki Słowackiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, przyjęta w 2014 r. i zaktualizowana w 2018 r., oraz krajowy plan działania (2021 r.). Na szczeblu lokalnym w Bratysławie w planie działania na rzecz zrównoważonej energii i klimatu do 2030 r. (SECAP, 2024) określono środki mające na celu ograniczenie emisji i zwiększenie odporności na skutki zmiany klimatu. Aby dostosować się do zmiany klimatu, w planie proponuje się rozwój zielonej i niebieskiej infrastruktury, wspieranie retencji wody deszczowej, zwiększenie różnorodności biologicznej, zwiększenie ochrony zdrowia publicznego podczas fal upałów oraz poprawę zarządzania kryzysowego. Ponadto wyceniono wykorzystanie materiałów, które zapobiegają nadmiernej absorpcji energii słonecznej, aby przyczynić się do zminimalizowania efektu miejskiej wyspy ciepła. Rewitalizacja parków i przestrzeni publicznych jest centralnym elementem SECAP, którą wspiera program Living Places.

Odzysk odpadów budowlanych jest zgodny ze strategią gospodarowania odpadami komunalnymi w Bratysławie na lata 2021–2026: Przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym, które przyjęto w 2021 r. Jego celem jest zwiększenie wskaźnika sortowania i recyklingu odpadów przy jednoczesnym zmniejszeniu wskaźnika składowania. Przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym jest również promowane w strategii „Bardziej ekologiczna Słowacja – polityka ochrony środowiska” (2019 r.), ale nie obejmuje wyraźnie strategii na rzecz odbudowy i ponownego wykorzystania materiałów z odpadów budowlanych.

Głównym celem projektu parku Nová Cvernovka było zrównoważone gospodarowanie odpadami budowlanymi poprzez recykling i ponowne wykorzystanie ich do budowy parku publicznego, który zapobiega przegrzaniu w okresie letnim i zatrzymuje wodę w glebie. Rozwiązanie to przyczynia się do realizacji szeregu celów środowiskowych i społecznych zgodnie z polityką lokalną i krajową nakreśloną powyżej:

• Tworzenie przestrzeni rekreacyjnej dla ludności miejskiej: Projekt ma na celu rozwiązanie problemu braku atrakcyjnych terenów rekreacyjnych dla ludności miejskiej w dzielnicy Nové Mesto, oferując park z różnorodnymi udogodnieniami (instalacje artystyczne, taras z ofertą gastronomiczną, sauna, plac zabaw, wydarzenia kulturalne).
• Zwiększenie różnorodności biologicznej: Poprzez rozszerzenie obszaru zielonego zapewnia się nowe siedlisko dla ptaków i owadów zapylających.
• Obniżenie kosztów: Recykling i ponowne wykorzystanie odpadów budowlanych na miejscu jako materiału budowlanego przyczynia się do zmniejszenia kosztów, które w przeciwnym razie zostałyby poniesione na transport i unieszkodliwianie odpadów budowlanych oraz na zakup konwencjonalnych materiałów budowlanych.
• Efektywne wykorzystanie surowców: Żaden dodatkowy surowiec budowlany nie musi być wydobywany, produkowany i transportowany na plac budowy, co zmniejsza emisję gazów cieplarnianych i inne rodzaje wpływu na środowisko.
• Podnoszenie świadomości: Odwiedzający centrum i park Nová Cvernovka są zainspirowani do zastanowienia się nad przyjaznymi dla środowiska alternatywami dla konwencjonalnego gospodarowania odpadami. Wspierają to różne działania edukacyjne i uświadamiające, skierowane w szczególności do młodszych pokoleń.
• Wzmocnienie społeczności: Park Nová Cvernovka to projekt kierowany przez społeczność. Sortowanie i recykling odpadów budowlanych były w dużej mierze przeprowadzane przez wolontariuszy, a wsparcie finansowe zapewniono w ramach kampanii zbierania funduszy.

Kształtowanie parku Nová Cvernovka z recyklowanych gruzów

Gruz powstały w wyniku prac rekonstrukcyjnych centrum kulturalnego i kreatywnego Nová Cvernovka został poddany recyklingowi i przekształcony w celu stworzenia wybudowanych cech otaczającego parku publicznego (park Suť na).

Wniosek powstał w odpowiedzi na wysokie koszty i niekorzystny wpływ na środowisko związany ze składowaniem odpadów budowlanych na składowiskach. Społeczność rozpoczęła od zorganizowania festiwalu, który połączył kreatywność, sztukę, design, innowacje i myślenie środowiskowe w celu podniesienia świadomości na temat bieżących problemów środowiskowych i możliwych rozwiązań. Ponieważ ponowne wykorzystanie odpadów budowlanych jako materiału budowlanego nie jest rozwiązaniem konwencjonalnym, opracowano samodzielny mechanizm recyklingu do sortowania odpadów budowlanych zasilanych energią ludzką („Rubblebicycle”). Ponadto społeczność zbadała materiał i zorganizowała warsztaty, aby przetestować, w jaki sposób materiał może być przetwarzany. Wiedzę naukową na temat zagęszczonych powierzchni przepuszczających wodę zapewnił profesor czeskiego Uniwersytetu Przyrodniczego w Pradze.

Celem było stworzenie stałej powierzchni dla obiektów zabudowanych parku (np. ścieżek, powierzchni spacerowych), zdolnej do zatrzymywania wody bez stania się błotnistym. · Podejście to opiera się na niemieckiej normie DIN 18315 | 2023-09 dla niepowiązanych warstw nawierzchniowych w budownictwie drogowym. W parkach ten rodzaj powierzchni jest zwykle budowany przy użyciu granitu. W przypadku Nová Cvernovka zastosowano kruszony beton, cegły i ceramikę.

Aby uzyskać materiał dla poszczególnych warstw powierzchni młócącej, po pierwsze ochotnicy ręcznie sortowali gruz na poszczególne materiały i frakcje. Ponadto do uzyskania końcowego materiału pochodzącego z recyklingu wykorzystano certyfikowane maszyny. Aby zapewnić bezpieczne przekształcanie odpadów w materiał budowlany, zostało to przetestowane zgodnie z normą STN EN 933-1 (europejska norma określania rozkładu wielkości cząstek za pomocą metody przesiewania). Zlecono sporządzenie raportów laboratoryjnych potwierdzających, że materiał pochodzący z recyklingu nie stanowił zagrożenia dla środowiska. Poszczególne komponenty (od pyłu po większe komponenty o wymiarach 32 mm) zostały następnie wymieszane w celu uzyskania wymaganego składu. Na koniec nakładano je warstwami na pogłębioną powierzchnię. Mieszanina była stale zagęszczana i teraz buduje solidną powierzchnię o grubości od 30 do 100 cm.

Ponadto zakurzone cząstki gruzu zostały wykorzystane do stworzenia innych solidnych elementów budowlanych jako dodatków do parku, podczas gdy drewno z sufitu byłego budynku szkolnego wykorzystano do budowy doniczek. Teren zielony został powiększony. Różne rośliny tworzą naturalne zacienienie i siedlisko dla dzikiej fauny i flory, zwiększając w ten sposób różnorodność biologiczną.

Spacerująca powierzchnia nowego parku umożliwia retencję i parowanie wody deszczowej, unikając w ten sposób przegrzania i przyczyniając się do przyjemnego mikroklimatu. Ogólnie rzecz biorąc, inicjatywa Fundacji Cvernovka udowodniła, że budowa wybudowanych części parku publicznego z odpadów budowlanych pochodzących z recyklingu jest możliwa i że jest ona jeszcze bardziej zrównoważona środowiskowo i ekonomicznie niż konwencjonalne podejście.

Ponadto w 2025 r. zakończono tworzenie łąki na równinie zalewowej. Jego skuteczności nie można było jeszcze przetestować, ponieważ nie wystąpiły wystarczająco obfite i długotrwałe opady deszczu, aby ocenić jego rzeczywiste wyniki.

Utrzymanie parku Nová Cvernovka

Spacerujące powierzchnie parkowe wymagają regularnych wysiłków konserwacyjnych. Konserwacja obejmuje usuwanie chwastów i samosiewnych roślin, aby uniknąć zakłócenia materiału chodnikowego. Usuwanie liści i odpadów organicznych jesienią poprzez lekkie grabienie powierzchni zapewnia utrzymanie przepuszczalności powierzchni. Ponadto intensywne użytkowanie powierzchni lub ulewne opady deszczu mogą powodować nierówności, zagłębienia lub małe kanały wodne na powierzchni. Obszar ten musi być czasami zgrabiony i wyrównany lokalnie, aby zapobiec łączeniu się wody w kałużach. Uszczelnienie i skonsolidowanie struktury jest szczególnie ważne na wiosnę, ponieważ zamrażanie i rozmrażanie może spowodować wycięcie powierzchni. Z biegiem czasu utrata materiału następuje z powodu warunków pogodowych (wiatr i deszcz). Raz na kilka lat należy uzupełnić i ponownie zagęścić drobną warstwę powierzchniową recyklatu. Ponadto zagęszczona powierzchnia kruszywa musi utrzymywać niewielki poziom wilgotności, który naturalnie wiąże materiał i zapobiega powstawaniu kurzu. Tak więc obszar musi być lekko posypany wodą, szczególnie podczas długich, suchych letnich fal upałów.

Park Nová Cvernovka to projekt kierowany przez społeczność, który nie odniósłby sukcesu bez wsparcia wolontariuszy.

Inicjatywę przekształcenia odpadów budowlanych w park publiczny rozpoczęli członkowie fundacji Nová Cvernovka, społeczności osób pracujących w kulturze, sztuce, przemyśle kreatywnym i organizacjach pozarządowych. W 2018 r. zorganizowano festiwal „Nasuti”, który połączył sztukę współczesną z innowacjami i myśleniem ekologicznym w celu podniesienia świadomości na temat bieżących problemów i rozwiązań środowiskowych. Na międzynarodowej wystawie „Human by Design” pod auspicjami Słowackiego Centrum Projektowego, która odbyła się w 2019 r., przedstawiono mechanizm recyklingu do sortowania odpadów budowlanych zasilanych energią ludzką („rower bąbelkowy”). Studia architektoniczne Labak i 2021 stworzyły studium architektoniczne i krajobrazowe w celu rewitalizacji parku. Mieszkańcy sąsiedniego obszaru byli zaangażowani w ten proces, aby zapewnić, że park jest zaprojektowany zgodnie z ich potrzebami.    

Projekt został również wsparty wiedzą ekspercką. Na przykład wiedza naukowa na temat powierzchni młócących została zapewniona dzięki zaangażowaniu Czeskiego Uniwersytetu Przyrodniczego w Pradze. Ekspert ds. zrównoważonego transportu ze stowarzyszenia obywatelskiego Cyklokoalícia poparł planowanie ścieżki rowerowej.

Rozwój parku Nová Cvernovka opierał się głównie na pracy wolontariackiej społeczności twórczej, która zrównoważyła swoją pracę zawodową ze zmianami sortowania gruzu budowlanego ręcznie. Oprócz pracy fizycznej zorganizowano kampanię zbierania funduszy, która umożliwiła społeczności wokół miejscowości Nová Cvernovka wsparcie finansowe realizacji projektu. Fundacja VÚB wspierała kampanię finansowania społecznościowego jako główny darczyńca finansowy. Ambasady Hiszpanii i Holandii, przy wsparciu regionu Bratysławy, przekazały drzewa w ramach inicjatywy „10 000 drzew”.

Głównym czynnikiem sukcesu inicjatywy było poświęcenie osób z fundacji Cvernovka do realizacji idei budowy parku z odpadów budowlanych pomimo pewnych przeszkód:

• Obowiązujące przepisy nie ułatwiają takiego innowacyjnego podejścia, ponieważ składowanie odpadów budowlanych na terenie obiektu jest prawnie niedozwolone. Trzyletni okres próbny, przyznany przez powiatowe biuro ochrony środowiska, był zatem decydujący, ponieważ umożliwił fundacji zbadanie możliwości recyklingu i ponownego wykorzystania odpadów budowlanych.
• Recykling na miejscu nie jest standardowym podejściem do postępowania z odpadami budowlanymi. W związku z tym brak zdolności i doświadczenia stanowił barierę. W związku z tym konieczne były szeroko zakrojone badania, badania materiałów i konsultacje z ekspertami w celu opracowania rozwiązania w zakresie ponownego wykorzystania odpadów budowlanych. Proces ten obejmował warsztaty mające na celu sprawdzenie, w jaki sposób można przetwarzać materiał, oraz opracowanie samodzielnego mechanizmu recyklingu do sortowania odpadów budowlanych zasilanych energią ludzką („rubblebicycle”).

Zaangażowanie społeczności i działania podnoszące świadomość miały kluczowe znaczenie dla powodzenia inicjatywy „Suť na park”. Wspomniany wyżej festiwal, zorganizowany w celu podniesienia świadomości na temat bieżących problemów i rozwiązań środowiskowych, zainspirował następnie szerszą społeczność do zaangażowania się w charakterze wolontariuszy lub wsparcia kampanii zbierania funduszy (zob. udział zainteresowanych stron). Spowodowało to jednak również pewną niepewność i przestoje, ponieważ zasoby nie były dostępne od początku.

Replikacja

Park Nová Cvernovka pokazuje, że odpady budowlane można z powodzeniem poddać recyklingowi i ponownie wykorzystać do stworzenia przepuszczalnej dla wody i zatrzymującej wodę powierzchni zbudowanych obiektów parkowych. Służy jako plan rewitalizacji miejskich terenów zdegradowanych poprzez lokalną inicjatywę i partnerstwa publiczno-prywatne. We współpracy z 3E – Instytutem Edukacji Ekologicznej podejście to zastosowano w odniesieniu do innego stoczni w dzielnicy Nové Mesto w Bratysławie, co świadczy o odtwarzalności w różnych środowiskach miejskich (zob. https://www.sutnapark.sk/).

Koszty

Wybrane rozwiązanie było bardziej opłacalne w porównaniu z konwencjonalnymi alternatywami. W ramach projektu uniknięto kosztów związanych z transportem i unieszkodliwianiem odpadów budowlanych na składowisko, które oszacowano na około 50 000 EUR. Ponieważ materiał poddano bezpośredniemu recyklingowi na miejscu, zaoszczędzono dodatkowe środki finansowe na wykorzystanie nowych materiałów budowlanych.

Ponieważ rozwój parku Nová Cvernovka jest procesem ciągłym, całkowite koszty inwestycji są niepewne i niedostępne. Około jednej trzeciej finansowania zapewniła Fundacja Cvernovka. Ponadto w ramach internetowej kampanii zbierania funduszy zebrano około 20 000 EUR (np. na wynajem sprzętu i maszyn). Prace były prowadzone głównie przez wolontariuszy, co przyczyniło się do obniżenia kosztów.

Dodatkowe koszty związane są ze zwykłym utrzymaniem parku, jak opisano w sekcji Rozwiązania.

Korzyści

Jeśli chodzi o korzyści dla środowiska, ponowne wykorzystanie zasobów przyczyniło się do zaoszczędzenia około 20 ton emisji CO2 dzięki uniknięciu unieszkodliwiania odpadów, a także wydobycia, produkcji i transportu surowców konwencjonalnych. Rozbudowa i renowacja parku zwiększa lokalną różnorodność biologiczną i tworzy siedliska dla owadów zapylających i ptaków. Wykorzystanie powierzchni zatrzymujących wodę może również zmniejszyć potrzebę nawadniania otaczającej roślinności.

Oprócz korzyści dla środowiska i oszczędności kosztów park zajmuje się również kwestiami społecznymi. Zapewnia przestrzeń rekreacyjną w dzielnicy charakteryzującej się brakiem atrakcyjnych terenów zielonych i służy jako miejsce wydarzeń kulturalnych, spotkań społeczności i działań edukacyjnych. Partycypacyjny charakter projektu wzmocnił ponadto spójność społeczną w społeczności Nová Cvernovka i poza nią.

Park jest obecnie szczególnie popularny wśród młodych ludzi, rowerzystów i rodzin, a regularne wydarzenia społeczne i kulturalne, takie jak koncerty, dyskusje i sąsiedzkie grille, przyczyniają się do wzmocnienia społeczności.

Park Nová Cvernovka to długofalowy projekt, który rozwija się stopniowo. Początkowy pomysł pojawił się w 2016 r. po przebudowie centrum kultury i kreatywności Nová Cvernovka, która została sfinalizowana w ciągu dziewięciu miesięcy. Trzyletni okres próbny pozwolił fundacji Cvernovka zbadać ważne możliwości recyklingu i ponownego wykorzystania odpadów budowlanych jako materiału budowlanego dla parku publicznego. Potrzebny był również czas na zapewnienie wystarczających zasobów ludzkich i finansowych, tj. motywowanie ludzi do udziału w kampanii zbierania funduszy lub wolontariatu w zakresie sortowania i rekultywacji odpadów budowlanych. Następnie w ciągu zaledwie kilku miesięcy przeprowadzono na miejscu sortowanie i recykling odpadów budowlanych na materiały budowlane, a park otwarto w lipcu 2020 r.     

Park Nová Cvernovka ma służyć jako atrakcyjny teren rekreacyjny i zielona przestrzeń dla odporności na zmianę klimatu cenna dla ludności miejskiej w perspektywie długoterminowej, również biorąc pod uwagę planowany przyszły rozwój mieszkaniowy na obszarze wokół centrum kultury. 

Długowieczność parku wymaga jednak regularnych wysiłków konserwacyjnych (np. podlewanie roślin, ponowne profilowanie, uzupełnianie i zagęszczanie powierzchni, usuwanie odpadów organicznych w celu utrzymania przepuszczalności powierzchni (zob. Rozwiązania). Wymaga to nieustannego zaangażowania ze strony społeczności.

Cvernovka Foundation 

info@novacvernovka.eu

Bratysława 2030: Starostlivé, dostupné a odolné mesto, v ktorom chceme žiť (2022): Bratysława-2030_publikacia_032023_compress.pdf (tylko w języku słowackim)

Bratysławski plan działania na rzecz zrównoważonej energii i klimatu 2030 (SECAP) (2024): https://bratislavask.s3.bratislava.sk/upload/SECAP_Sustainable_Energy_and_Climate_Action_Plan_EN_6f81e109ad.pdf

Holec, J., Feranec, J., Šťastný, P., Szatmári, D., Kopecká, M., & Garaj, M. (2020). Ewolucja i ocena miejskiej wyspy ciepła w latach 1998-2016: studium przypadku miast Bratysława i Trnawa w zachodniej Słowacji. Klimatologia teoretyczna i stosowana, 141 (3–4), 979–997. https://doi.org/10.1007/s00704-020-03197-1

Kristiánová, K., Gécová, K., & Putrová, E. (2016). Stare tereny przemysłowe – Przekształcenie w parki: Potencjał Bratysławy. Procedia Engineering, 161, 1858–1862. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2016.08.709