Zielona i niebieska infrastruktura miejska

Urban Green and Blue Infrastructure Planning (UGI) to strategiczne podejście do rozwoju wzajemnie połączonych i wielofunkcyjnych sieci niebieskich i zielonych przestrzeni, które potencjalnie zapewniają szeroki zakres korzyści środowiskowych, społecznych i gospodarczych, a jednocześnie zwiększają odporność miast na zmianę klimatu. Komisja Europejska kładzie nacisk na strategiczne planowanie terenów zielonych w różnych skalach przestrzennych (od sąsiedztwa po całe miasto) i zachęca miasta do promowania świadczenia usług ekosystemowych i ochrony różnorodności biologicznej. Zielona i niebieska infrastruktura miejska obejmuje różne rodzaje niebiesko-zielonych przestrzeni, takich jak lasy, tereny podmokłe, grunty rolne, parki publiczne, prywatne ogrody, pojedyncze elementy zielone (drzewa uliczne, zielone dachy itp.) lub stawy i strumienie. Odgrywają one kluczową rolę w zwiększaniu zdolności w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków oraz w ograniczaniu negatywnych skutków zagrożeń związanych ze zmianą klimatu, takich jak fale upałów, powodzie i susze w miastach.  

W unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 określono konkretne działania na rzecz promowania rozwiązań opartych na zasobach przyrody, które powinny być systematycznie włączane do miejskiego planowania przestrzennego. Komisja Europejska definiuje rozwiązania oparte na zasobach przyrody (NbS lub NBS) jako „rozwiązania inspirowane i wspierane przez przyrodę, które są opłacalne, jednocześnie przynoszą korzyści środowiskowe, społeczne i gospodarcze oraz pomagają budować odporność”. IUCN wzywa do przyjęcia całościowego podejścia ekosystemowego przy wdrażaniu NbS i stwierdza: „rozwiązania oparte na przyrodzie wykorzystują siłę funkcjonujących ekosystemów jako infrastruktury do świadczenia usług naturalnych z korzyścią dla społeczeństwa i środowiska”. EEA (2021) odnosi się do NbS jako „koncepcji parasolowej” dla różnych działań i podejść politycznych (np. zarządzania ekosystemowego), które mają na celu zwiększenie odporności na zmianę klimatu i jednocześnie zapewnienie dodatkowych korzyści dla społeczeństwa. 

W kontekście miejskim NbS odnosi się w szczególności do różnych typologii zielonej i niebieskiej infrastruktury, które wykorzystują lokalne zasoby przyrody, takie jak roślinność, woda i gleba. Rozwiązania te skuteczniej odpowiadają na wyzwania środowiskowe, społeczne i klimatyczne niż „konwencjonalna” szara infrastruktura. Skala przestrzenna NbS w miastach może się różnić od dużych obszarów zalesionych po systemy wód opadowych na małą skalę. Ponadto rola kontroli przez człowieka lub rozwiązań technologicznych w NbS może również znacznie różnić się od samoregulujących się ekosystemów naturalnych (takich jak kontrola przeciwpowodziowa zapewniana przez miejskie tereny podmokłe), które nie wymagają interwencji człowieka lub są ograniczone, po hybrydowe rozwiązania szaro-zielone (takie jak systemy zarządzania wodami opadowymi i spływami komunalnymi, np. biofiltry), w przypadku których technologia i interwencja człowieka odgrywają znaczącą rolę. 

NbS poprawia warunki życia dla wszystkich, zapewniając możliwości zarówno mieszkańcom, jak i odwiedzającym w miastach, których gospodarka opiera się na turystyce. Zwłaszcza gdy UGI znajduje się w pobliżu ważnych obiektów dziedzictwa kulturowego, może zostać włączone do oferty turystyki miejskiej, stanowić część tras odwiedzających lub być zintegrowane z marką miasta, ostatecznie zwiększając wartość turystyki miejskiej (Terkenly i in., 2020).

Potrzebne są podejścia partycypacyjne w planowaniu zielonej infrastruktury miejskiej oraz w procesie projektowania, wdrażania i oceny NbS. Współpraca z różnymi zainteresowanymi stronami zwiększa transfer wiedzy między podmiotami, przy czym wyeliminowanie potencjalnych barier społecznych lub instytucjonalnych ma kluczowe znaczenie dla zwiększenia społecznej akceptacji tych rozwiązań i znalezienia najlepszego wariantu uwzględniającego lokalny kontekst społeczno-polityczny. W szczególności władze lokalne i regionalne odgrywają dużą rolę, w związku z czym konieczna jest ścisła współpraca horyzontalna i wertykalna, ale ważne jest również powiązanie z sektorem prywatnym. 

Zarządzanie krajobrazem miejskim jest złożonym procesem podlegającym sprzecznym programom, takim jak mieszkalnictwo, transport, infrastruktura handlowa i gospodarka. Zielona infrastruktura miejska wymaga kompleksowego planowania i utrzymania. Ustanowienie ogólnomiejskiej sieci zielonych przestrzeni z podłączonymi korytarzami należy rozważyć i wycenić jako jeden z kluczowych rodzajów użytkowania gruntów wraz z innymi kluczowymi sektorami użytkowania gruntów. Konkurencyjne i sprzeczne interesy w zakresie użytkowania gruntów, słaba współpraca z kluczowymi zainteresowanymi stronami (np. właścicielami gruntów, sektorem budowlanym, inwestorami) lub myślenie silosowe w administracji miejskiej mogą działać jako silne czynniki ograniczające. Brak wiedzy na temat korzyści lub doświadczenia w zakresie wdrażania lub projektowania NbS może powodować negatywne postawy wśród praktyków, decydentów lub obywateli.  

Lokalny kontekst środowiskowy, społeczny, kulturowy i instytucjonalny ma ogromny wpływ na powodzenie planowania UGI i wdrażania konkretnych NbS. W związku z tym opracowano oparte na dowodach normy i wytyczne dla miast, aby zapewnić skuteczne i partycypacyjne planowanie UGI i zarządzanie różnymi NbS, na przykład w kilku projektach finansowanych przez UE (np. Naturvation). Ponadto integracyjne i inkluzywne podejścia do zarządzania, takie jak „mozaikowe” zarządzanie (łączące mikropoziom aktywnego obywatelstwa z makropoziomem strategicznego planowania urbanistycznego, Buijs i in., 2019 r.), są dobrymi sposobami promowania spójnego społecznie i opartego na współpracy planowania, wdrażania i utrzymania UGI.

Utrata terenów zielonych, degradacja ekosystemu naturalnego, zagęszczenie struktury miasta i rosnący odsetek utwardzonych gleb mają negatywny wpływ na obieg wody, jakość powietrza, lokalną temperaturę i zmniejszają odporność miast na zmianę klimatu. Mają one duże koszty ekonomiczne dla społeczeństwa i zazieleniania miast (np. sadzenie drzew lub tworzenie nowych terenów zielonych), odbudowa zdegradowanych ekosystemów, wybór niskointensywnych praktyk zarządzania w parkach lub budowa lokalnych rozwiązań opartych na zasobach przyrody mogą przynieść znaczne bezpośrednie oszczędności w celu kontroli spływu wody lub powodzi w porównaniu z tradycyjnymi rozwiązaniami opartymi na inżynierii. Ponadto te ekologiczne działania przynoszą również wiele pośrednich korzyści gospodarczych, np. poprzez przyciąganie inwestorów i tworzenie nowych miejsc pracy dla różnych sektorów.  Inne korzyści mogą wiązać się ze wzrostem gospodarki turystycznej. Dostępność terenów zielonych może odegrać znaczącą rolę, charakteryzując ofertę miast (Terkenli, et a. 2020 ), przesuwając wybór w ich kierunku, zwłaszcza w miejscach narażonych na stres termiczny (np. w gorące lato śródziemnomorskie).

Koszt planowania UGI i wdrożenia NbS może się znacznie różnić w zależności od wielu czynników wewnętrznych, takich jak skala przestrzenna, wykorzystanie technologii w rozwiązaniach, częstotliwość konserwacji i potrzeba naprawy. Zwykle koszty utrzymania są najniższe w ekosystemach naturalnych, takich jak siedliska pozostałości (np. lasy miejskie lub tereny podmokłe) lub ekosystemy półnaturalne (np. zastąpienie trawników łąkami). Koszty założenia i utrzymania niektórych rodzajów NbS są częściowo lub w całości pokrywane przez obywateli (np. rolnictwo miejskie), organizacje pozarządowe (np. działania na rzecz odbudowy zdegradowanych siedlisk) lub przedsiębiorstwa prywatne (stawy burzowe do zarządzania wodami spływającymi). Unia Europejska dołożyła wszelkich starań, aby zmobilizować NbS w Europie, oferując wsparcie finansowe w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, wzmacniając transfer wiedzy na temat udanych przypadków (np. miejski atlas przyrody) oraz oferując publiczne platformy cyfrowe w celu zachęcania do współpracy z sektorem prywatnym i publicznym (The Smart Cities Marketplace). 

Przestrzenie zielone i NbS w miastach mogą przyczynić się do zmniejszenia ryzyka klęsk żywiołowych, poprawy gospodarki wodnej i wywołania lokalnych efektów chłodzenia, aby lepiej radzić sobie z wysokimi temperaturami i falami upałów. Oprócz rozwiązywania konkretnych problemów środowiskowych, zielona i niebieska infrastruktura oferuje dodatkowe korzyści, które wykraczają poza ich główny cel. Na przykład parki i zbiorniki wodne mogą zwiększać piękno miasta, a jednocześnie służyć jako przestrzeń rekreacyjna, sprzyjając dobremu samopoczuciu psychicznemu i fizycznemu (Nilsson i Johansson, 2021 r.).

Inne dodatkowe korzyści obejmują: wspieranie różnorodności biologicznej w miastach, składowanie dwutlenku węgla (łagodzenie skutków), łagodzenie zanieczyszczenia powietrza, oferowanie przestrzeni rekreacyjnych, doświadczeń przyrodniczych oraz zapewnianie większego dobrostanu społecznego, fizycznego i psychicznego. NbS na obszarach miejskich może przyczynić się do osiągnięcia kilku celów zrównoważonego rozwoju, a w szczególności celów dotyczących zrównoważonych miast (11). 

W wielu państwach członkowskich UE zielona infrastruktura miejska i rozwiązania oparte na zasobach przyrody były już wspierane przez przepisy krajowe związane z planowaniem przestrzennym, gospodarką wodną opadową, wodami powierzchniowymi lub ochroną różnorodności biologicznej. Opracowano zachęty i płatności, które zachęcają do wdrażania NbS i UGI zamiast tradycyjnej szarej infrastruktury. Ponadto konkretne narzędzia planowania, takie jak współczynnik obszaru biotopowego (zob. np. studium przypadku w Berlinie), mogą być stosowane w lokalnych strefach, aby wymagać pozostawienia części obszaru jako terenów zielonych. Unia Europejska zdecydowanie popiera koncepcję zielonej infrastruktury i rozwiązań opartych na zasobach przyrody w zwiększaniu odporności na zmianę klimatu, zrównoważonej gospodarki wodnej oraz dobrostanu ludzi i różnorodności biologicznej w europejskich miastach. Na przykład UGI i NbS są postrzegane jako kluczowe pojęcia w: Unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030 (2020), unijna strategia na rzecz zielonej infrastruktury (2013) oraz ramowa dyrektywa wodna UE. Ponadto w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r. podkreślono znaczenie wspierania opartych na zasobach przyrody rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, również poprzez ich zwiększenie na szczeblu miejskim. 

Czas wdrożenia różni się w zależności od skali przestrzennej, od kilku miesięcy do kilku lat. Na przykład wdrożenie małych NbS, takich jak zielone ściany lub lokalne biofiltry, jest dość szybkim procesem, a rzeczywisty czas budowy trwa mniej niż rok. Jednak planowanie i projektowanie, uzyskiwanie oficjalnych pozwoleń, integracja z innymi procesami planowania i rozwoju może wydłużyć czas realizacji. Planowanie i wdrażanie na dużą skalę terenów zielonych (np. rozwój parku wielofunkcyjnego) może potrwać kilka lat. Techniczna realizacja nowych terenów zielonych jest również krótsza niż pełna realizacja ekologiczna. Może minąć kilka lat, zanim roślinność obsadzona terenami zielonymi lub pojedynczymi NbS, takimi jak zielone dachy, spełni swoje pełne funkcje ekosystemowe (np. łagodzenie zmiany klimatu lub zdolność zatrzymywania wody i składników odżywczych).  

Przewidywany czas życia połączonej zielonej infrastruktury miejskiej powinien być bardzo długi, znacznie dłuższy niż w przypadku pojedynczych budynków lub infrastruktury. Wiek jednej zielonej przestrzeni może wahać się od kilkuset lat (np. parki historyczne) do kilku lat (np. zielone dachy). Żywotność -czas pojedynczego Nb S może się również różnić, ale celem jest długotrwała konserwacja.