Zielona i niebieska infrastruktura miejska

Urban Green and Blue Infrastructure Planning (UGI) to strategiczne podejście do rozwoju wzajemnie połączonych i wielofunkcyjnych sieci niebieskich i zielonych przestrzeni, które potencjalnie zapewniają szeroki zakres korzyści środowiskowych, społecznych i gospodarczych, a jednocześnie zwiększają odporność miast na zmianę klimatu. Komisja Europejska (KE– zielona infrastruktura) kładzie nacisk na strategiczne planowanie zielonej przestrzeni w różnych skalach przestrzennych (od sąsiedztwa po całe miasto) i zachęca miasta do promowania świadczenia usług ekosystemowych i ochrony różnorodności biologicznej. Odgrywają one kluczową rolę w zwiększaniu zdolności w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków. Ograniczają one również negatywne skutki zagrożeń związanych ze zmianą klimatu, takich jak fale upałów, powodzie i susze w miastach.  Rozwiązania oparte na zasobach przyrody (NbS) to ściśle powiązana koncepcja, często stosowana zamiennie z zieloną i niebieską infrastrukturą lub służąca jako szersze ramy promowania i wdrażania takiej infrastruktury. W unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 określono konkretne działania na rzecz promowania rozwiązań opartych na zasobach przyrody, które powinny być systematycznie włączane do miejskiego planowania przestrzennego. Komisja Europejska definiuje NbS jako „rozwiązania inspirowane i wspierane przez przyrodę, które są opłacalne, jednocześnie zapewniają korzyści środowiskowe, społeczne i gospodarcze oraz pomagają budować odporność”. IUCN wzywa do przyjęcia całościowego podejścia ekosystemowego przy wdrażaniu NbS i stwierdza: „rozwiązania oparte na przyrodzie wykorzystują siłę funkcjonujących ekosystemów jako infrastruktury do świadczenia usług naturalnych z korzyścią dla społeczeństwa i środowiska”. EEA (2021) odnosi się do NbS jako „koncepcji parasolowej” dla różnych działań i podejść politycznych (np. zarządzania ekosystemowego), które mają na celu zwiększenie odporności na zmianę klimatu i jednocześnie zapewnienie dodatkowych korzyści dla społeczeństwa. 

W kontekście miejskim NbS odnosi się do różnych typologii zielonej i niebieskiej infrastruktury. Rozwiązania te skuteczniej łączą wyzwania środowiskowe, społeczne i klimatyczne niż „konwencjonalna” szara infrastruktura. Skala przestrzenna NbS w miastach może się różnić od dużych obszarów zalesionych po systemy wód opadowych na małą skalę. Ponadto rola ludzi w NbS może się znacznie różnić. Na przykład samoregulujące się ekosystemy naturalne (takie miejskie tereny podmokłe, które zapewniają obszary ochrony przeciwpowodziowej) nie wymagają interwencji człowieka lub wymagają jej w ograniczonym zakresie. Z drugiej strony mogą istnieć hybrydowe rozwiązania szaro-zielone (takie jak systemy zarządzania wodami opadowymi i spływami komunalnymi, np. biofiltry), w których istotną rolę odgrywają technologia i interwencja człowieka. 

NbS są coraz częściej wykorzystywane w europejskich miastach, a 91 % lokalnych planów działania w dziedzinie klimatu obejmuje takie środki. W 2018 r. średnia pokrywa drzew miejskich w państwach członkowskich EOG i państwach współpracujących (EEA‑39) wynosiła 28,5 % rdzenia miasta i 34,7 % większych miejskich obszarów funkcjonalnych, a także dodatkowy udział niebieskiej infrastruktury, która dodatkowo przyczynia się do chłodzenia miast (sprawozdanie EEA nr 14/2023).

NbS poprawia warunki życia dla wszystkich, zapewniając możliwości zarówno mieszkańcom, jak i odwiedzającym w miastach, których gospodarka opiera się na turystyce. Zwłaszcza gdy UGI znajduje się w pobliżu ważnych obiektów dziedzictwa kulturowego, może zostać włączone do oferty turystyki miejskiej, stanowić część tras odwiedzających lub być zintegrowane z marką miasta, ostatecznie zwiększając wartość turystyki miejskiej (Terkenly i in., 2020).

Potrzebne są podejścia partycypacyjne w planowaniu zielonej infrastruktury miejskiej oraz w procesie projektowania, wdrażania i oceny NbS. Współpraca z różnymi zainteresowanymi stronami zwiększa transfer wiedzy między podmiotami, przy czym wyeliminowanie potencjalnych barier społecznych lub instytucjonalnych ma kluczowe znaczenie dla zwiększenia społecznej akceptacji tych rozwiązań i znalezienia najlepszego wariantu uwzględniającego lokalny kontekst społeczno-polityczny. W szczególności władze lokalne i regionalne odgrywają dużą rolę, w związku z czym konieczna jest ścisła współpraca horyzontalna i wertykalna, ale ważne jest również powiązanie z sektorem prywatnym. 

Czynniki sukcesu

Wyraźna wielofunkcyjność jest kluczowym czynnikiem sukcesu, który sprawia, że NbS jest atrakcyjny w miastach i prowadzi do wielkich możliwości inspirowania i angażowania wielu sektorów.

Zapotrzebowanie na NbS znacznie rośnie ze względu na coraz bardziej sprzyjający krajobraz polityczny, zarówno na szczeblu UE, jak i na szczeblu krajowym i niższym niż krajowy. W związku z tym opracowano oparte na dowodach normy i wytyczne dla miast, aby zapewnić skuteczne i partycypacyjne planowanie UGI i zarządzanie różnymi NbS (zob. również Aspekty prawne). Dotyczące. W ramach projektu „Naturvation” opracowano europejskie mapy oceny, aby wykazać potencjał NbS w zakresie sprostania wyzwaniom społecznym, takim jak zmiana klimatu, kwestie zdrowia publicznego i utrata różnorodności biologicznej, w ponad 700 europejskich miastach. Ponadto integracyjne i inkluzywne podejścia do zarządzania, takie jak „mozaikowe” zarządzanie (łączące mikropoziom aktywnego obywatelstwa z makropoziomem strategicznego planowania urbanistycznego, Buijs i in., 2019 r.), są dobrymi sposobami promowania spójnego społecznie i opartego na współpracy planowania, wdrażania i utrzymania UGI.

Czynniki ograniczające

Zarządzanie krajobrazem miejskim jest złożonym procesem podlegającym sprzecznym programom, takim jak mieszkalnictwo, transport, infrastruktura handlowa i gospodarka. Zielona infrastruktura miejska wymaga kompleksowego planowania i utrzymania. Ustanowienie ogólnomiejskiej sieci zielonych przestrzeni z podłączonymi korytarzami należy rozważyć i wycenić jako jeden z kluczowych rodzajów użytkowania gruntów wraz z innymi kluczowymi sektorami użytkowania gruntów. Konkurencyjne i sprzeczne interesy związane z użytkowaniem gruntów, słaba współpraca z kluczowymi zainteresowanymi stronami (np. właścicielami gruntów, sektorem budowlanym, inwestorami) lub myślenie silosowe w administracji miejskiej mogą działać jako silne czynniki ograniczające. Brak wiedzy na temat korzyści lub doświadczenia w zakresie wdrażania lub projektowania NbS może powodować negatywne postawy wśród praktyków, decydentów lub obywateli.  

Kompleksowy przegląd ograniczeń przedstawiono w sprawozdaniu EEA na temat przystosowania się do zmiany klimatu w miastach (sprawozdanie EEA 14/2023). Obejmują one brak systematycznych dowodów skuteczności, które mogą pojawić się dopiero po długoterminowym monitorowaniu, problemy z analizą kosztów i korzyści, ograniczone możliwości techniczne, sytuacje specyficzne dla danego kontekstu, które uniemożliwiają zastosowanie jednego uniwersalnego rozwiązania, możliwe problemy zdrowotne wynikające np. z obecności komarów lub pyłków. Ponadto konkurencja o przestrzeń jest kluczowym czynnikiem ograniczającym rozwój zielonej i niebieskiej przestrzeni, zwłaszcza na gęstych obszarach miejskich.

Wreszcie, inne czynniki ograniczające zależą od możliwej niesprawiedliwości społecznej. Tworzenie nowych zielonych i niebieskich przestrzeni może przyczynić się do gentryfikacji i wzrostu cen nieruchomości, co może skutkować wysiedleniem członków społeczności. Jeżeli projektowanie zielonych i niebieskich przestrzeni nie opiera się na względach społecznych, niesprawiedliwe możliwości dostępu do tych obszarów mogą prowadzić do niesprawiedliwości społecznej. W rzeczywistości deprywacja i brak dostępu do tej przestrzeni mogą narazić niektórych mieszkańców na obniżoną jakość życia z perspektywy zdrowotnej, społecznej i psychologicznej (sprawozdanie EEA nr 04/2025).

Oszczędność kosztów

Utrata terenów zielonych, degradacja ekosystemu naturalnego, zagęszczenie struktury miasta i rosnący odsetek utwardzonych gleb mają negatywny wpływ na obieg wody, jakość powietrza, lokalną temperaturę i zmniejszają odporność miast na zmianę klimatu. Wiąże się to z dużymi kosztami ekonomicznymi dla społeczeństwa. Zazielenianie miast (np. sadzenie drzew lub tworzenie nowych terenów zielonych), odbudowa zdegradowanych ekosystemów, wybór mało intensywnych praktyk zarządzania w parkach lub budowa lokalnych rozwiązań opartych na zasobach przyrody w celu kontroli spływu wody lub powodzi może przynieść znaczne bezpośrednie oszczędności w porównaniu z tradycyjnymi rozwiązaniami inżynieryjnymi. Ponadto te ekologiczne działania przynoszą również wiele pośrednich korzyści gospodarczych, np. poprzez przyciąganie inwestorów i tworzenie nowych miejsc pracy dla różnych sektorów.  Istnieje również coraz więcej argumentów ekonomicznych przemawiających za integracją szarej strefy ze środkami ekologicznymi. Szare rozwiązania zazwyczaj wiążą się z wysokimi początkowymi inwestycjami kapitałowymi i długoterminowymi rocznymi kosztami utrzymania przez cały okres realizacji projektu w porównaniu z rozwiązaniami z elementami ekologicznymi (dokument orientacyjny z platformy uczenia się polityki na rzecz bardziej ekologicznej Europy, 2024). Badania naukowe sugerują, że infrastruktura NbS jest średnio o 42% tańsza i tworzy o 36% więcej wartości niż rozwiązania infrastrukturalne, które są w pełni szare. Dzieje się tak, gdy bierze się pod uwagę szerokie dodatkowe korzyści z NbS (Bechauf i in., 2022). Należy jednak zawsze przeprowadzać szczegółową analizę kosztów i korzyści i wspierać wybór najlepszego rozwiązania w poszczególnych przypadkach, biorąc pod uwagę kontekst lokalny.

Koszty utrzymania

Koszt planowania UGI i wdrożenia NbS może się znacznie różnić. Zależą one od wielu czynników wewnętrznych, takich jak skala przestrzenna, wykorzystanie technologii w rozwiązaniach, częstotliwość konserwacji i potrzeba naprawy. Zwykle koszty utrzymania są najniższe w ekosystemach naturalnych, takich jak siedliska pozostałości (np. lasy miejskie lub tereny podmokłe) lub ekosystemy półnaturalne (np. zastąpienie trawników łąkami). Koszty założenia i utrzymania niektórych rodzajów NbS są częściowo lub w całości pokrywane przez obywateli (np. rolnictwo miejskie), organizacje pozarządowe (np. działania na rzecz odbudowy zdegradowanych siedlisk) lub przedsiębiorstwa prywatne (stawy burzowe do zarządzania wodami spływającymi). Unia Europejska włożyła wiele wysiłku w mobilizację NbS w Europie. UE ułatwia wzmocnienie transferu wiedzy na temat udanych spraw (np. miejskiego atlasu przyrody) i oferuje publiczne platformy cyfrowe w celu zachęcania do współpracy z sektorem prywatnym i publicznym (The Smart Cities Marketplace) oraz oferuje wsparcie finansowe w ramach Europejskiego Zielonego Ładu.  Środki finansowe na włączenie zielonej i niebieskiej infrastruktury do planowania urbanistycznego można pozyskać z nowego europejskiego Bauhausu, inicjatywy politycznej i finansowej, która „sprawia, że transformacja ekologiczna w środowiskach zabudowanych i poza nimi staje się przyjemna, atrakcyjna i wygodna dla wszystkich”. Dostępne są różne narzędzia, w tym Guildelines dla inwestorów, w celu sprawdzenia, w jaki sposób i dlaczego inwestycje w projekty dotyczące środowiska zbudowanego można dostosować do nowego europejskiego Bauhausu.

Korzyści

Przestrzenie zielone i NbS w miastach mogą przyczynić się do zmniejszenia ryzyka klęsk żywiołowych, poprawy gospodarki wodnej i wywołania lokalnych efektów chłodzenia, aby lepiej radzić sobie z wysokimi temperaturami i falami upałów. Oprócz rozwiązywania konkretnych problemów środowiskowych, zielona i niebieska infrastruktura oferuje dodatkowe korzyści, które wykraczają poza ich główny cel. Na przykład parki i zbiorniki wodne mogą zwiększać piękno miasta, a jednocześnie służyć jako przestrzeń rekreacyjna, sprzyjając dobremu samopoczuciu psychicznemu i fizycznemu (Nilsson i Johansson, 2021 r.).

Inne dodatkowe korzyści obejmują: wspieranie różnorodności biologicznej w miastach, składowanie dwutlenku węgla (łagodzenie skutków), łagodzenie zanieczyszczenia powietrza, oferowanie przestrzeni rekreacyjnych, doświadczeń przyrodniczych oraz zapewnianie większego dobrostanu społecznego, fizycznego i psychicznego. NbS na obszarach miejskich może przyczynić się do osiągnięcia kilku celów zrównoważonego rozwoju, a w szczególności celów dotyczących zrównoważonych miast (11). 

Korzyści gospodarcze mogą wreszcie wiązać się ze wzrostem gospodarki turystycznej. Dostępność terenów zielonych może odgrywać istotną rolę w charakterystyce oferty miast (Terkenli, et a. 2020). Może to prowadzić do przesunięcia wyboru turystów w ich stronę, zwłaszcza w miejscach narażonych na stres cieplny (np. w gorące lato śródziemnomorskie).

W wielu państwach członkowskich UE zielona infrastruktura miejska i rozwiązania oparte na zasobach przyrody były już wspierane przez przepisy krajowe związane z planowaniem przestrzennym, gospodarką wodną opadową, wodami powierzchniowymi lub ochroną różnorodności biologicznej. Zachęty i płatności zachęcają do wdrażania NbS i UGI zamiast tradycyjnej szarej infrastruktury.

Wiele miast wdrożyło strategie mające na celu poprawę i rozbudowę zielonej infrastruktury w środowisku miejskim. , Na przykład strategia hamburska przewiduje rozbudowę zielonych dachów. Program Superblock w Barcelonie ma na celu przekształcenie środowiska miejskiego, w tym aspektów sprawiedliwości. Ponadto specjalne narzędzia planowania, takie jak współczynnik obszaru biotopowego, mogą być stosowane w lokalnych strefach, aby wymagać pozostawienia części obszaru jako terenów zielonych (zob. berlińskie studium przypadku) . Podobnie wytyczne na szczeblu krajowym ułatwiają włączenie zielonej i niebieskiej infrastruktury do projektu miasta. Na przykład w Szwecji Krajowa Rada Mieszkalnictwa, Budownictwa i Planowania wydała przewodnik dotyczący integracji usług ekosystemowych w planowaniu, budowie i utrzymaniu środowiska zbudowanego, który zawiera również informacje na temat wartości przyrody dla przystosowania się do zmiany klimatu. Szwedzka Agencja Ochrony Środowiska opublikowała krajowe wytyczne dotyczące NBS, narzędzia przystosowania się do zmiany klimatu i innych wyzwań społecznych.

Unia Europejska zdecydowanie popiera koncepcję zielonej infrastruktury i rozwiązań opartych na zasobach przyrody w zwiększaniu odporności na zmianę klimatu, zrównoważonej gospodarki wodnej oraz dobrostanu ludzi i różnorodności biologicznej w europejskich miastach. Na przykład UGI i NbS są postrzegane jako kluczowe pojęcia w unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 (2020 r.) wraz z unijnym prawem o odbudowie zasobów przyrodniczych, strategią UE na rzecz zielonej infrastruktury (2013 r.) i ramową dyrektywą wodną UE. Ponadto w strategii UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu z 2021 r. podkreślono znaczenie wspierania opartych na zasobach przyrody rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, również poprzez ich zwiększenie na szczeblu miejskim. 

Czas wdrożenia różni się w zależności od skali przestrzennej, od kilku miesięcy do kilku lat. Na przykład wdrożenie małych NbS, takich jak zielone ściany lub lokalne biofiltry, jest dość szybkim procesem, a rzeczywisty czas budowy trwa mniej niż rok. Jednak planowanie i projektowanie, uzyskiwanie oficjalnych pozwoleń, integracja z innymi procesami planowania i rozwoju może wydłużyć czas realizacji. Planowanie i wdrażanie na dużą skalę terenów zielonych (np. rozwój parku wielofunkcyjnego) może potrwać kilka lat. Techniczna realizacja nowych terenów zielonych jest również krótsza niż pełna realizacja ekologiczna. Może minąć kilka lat, zanim roślinność obsadzona terenami zielonymi lub pojedynczymi NbS, takimi jak zielone dachy, spełni swoje pełne funkcje ekosystemowe (np. łagodzenie zmiany klimatu lub zdolność zatrzymywania wody i składników odżywczych).  

Przewidywany czas życia połączonej zielonej infrastruktury miejskiej powinien być bardzo długi, znacznie dłuższy niż w przypadku pojedynczych budynków lub infrastruktury. Wiek jednej zielonej przestrzeni może wahać się od kilkuset lat (np. parki historyczne) do kilku lat (np. zielone dachy). Żywotność -czas pojedynczego Nb S może się również różnić, ale celem jest długotrwała konserwacja.