Start Baza danych Studia przypadków Odbudowa rzeki miejskiej: zrównoważona strategia gospodarki deszczowej w Łodzi, Polska

Exclusion of liability

This translation is generated by eTranslation, a machine translation tool provided by the European Commission.

Website experience degraded
The European Climate and Health Observatory is undergoing reconstruction until June 2024 to improve its performance. We apologise for any possible disturbance to the content and functionality of the platform.
Studia przypadków

Odbudowa rzeki miejskiej: zrównoważona strategia gospodarki deszczowej w Łodzi, Polska

Odbudowa rzeki miejskiej: zrównoważona strategia gospodarki deszczowej w Łodzi, Polska

XIX-wieczna industrializacja w Łodzi mocno wpłynęła na rzeki miasta, zmieniając ich ekosystemy i hydrologię. Wiele rzek w gęsto zabudowanym mieście zostało kanalizowanych. Spowodowało to większe ryzyko powodziowe spowodowane spływem w okresach ulewnych. Niska retencja wody oznacza również zmniejszenie wilgotności gleby podczas suchych zaklęć, przyczyniając się do wyższej temperatury i zmniejszonej wilgotności powietrza (miejska wyspa ciepła). W oparciu o prognozy dotyczące zmian klimatu oczekuje się, że intensywność intensywnych okresów deszczowych i wyższych temperatur wzrośnie i zaostrzy te problemy.

W odpowiedzi na ten zakres zagadnień w Łodzi w ramach finansowanego przez UE projektu SWITCH przeprowadzono projekt demonstracyjny odbudowy rzeki Sokołówka z wykorzystaniem procesów naturalnych. Koncepcja Blue-Green Network została pilotowana, mająca na celu poprawę zdrowia ekosystemów miejskich, zmniejszenie ryzyka powodziowego i poprawę mikroklimatu, przyczyniając się w ten sposób do poprawy jakości życia. Koncepcja Blue-Green Network pozostaje istotna w planowaniu miasta Łodzi, a liczne korzyści płynące z projektów rekultywacyjnych rzek wzbudziły zainteresowanie i działania na rzecz dostosowania stosowanych technologii do nowych lokalizacji i rozwoju terenów zielonych w związku z elementami wodnymi obecnymi w mieście.

Opis studium przypadku

Wyzwania

Łódź znajduje się na obszarze źródła osiemnastu strumieni. Bliskość wody pozwoliła miastu stać się głównym ośrodkiem produkcyjnym w XIXwieku. Przeszłość przemysłowa Łodzi i urbanizacja spowodowały poważne wyzwania związane z gospodarką wodną dla miasta. Większość miejskich strumieni miejskich została kanalizowana i przekształcona w przepusty rurowe. To, w połączeniu z wysokim odsetkiem nieprzepuszczalnych powierzchni w mieście i w konsekwencji zmniejszoną zdolnością pochłaniania wody deszczowej na lądzie, przyczyniło się do wzrostu spływu powierzchniowego i szybkiego odpływu wody. W rezultacie części miasta zostały poważnie dotknięte powodziami podczas burz. Przewiduje się, że wysokie opady na tym obszarze wzrosną do końca stulecia o 15-25 % w ramach projekcji RCP 8.5 (EURO-CORDEX w Uamw 2020), co z kolei sugeruje wzrost presji na miejskie systemy odwadniające.

Duże części miasta mają połączone kanały kanalizacyjne, co oznacza, że podczas ulewnych opadów wydajność oczyszczalni ścieków jest przekroczona, co z kolei skutkuje zanieczyszczeniem rzeki odbiorczej. Degradacja siedlisk słodkowodnych wynikająca z zanieczyszczenia i sztuczny charakter rzek zmniejsza ich zdolność do retencji i samooczyszczania wody, prowadząc z kolei do gorszej jakości wody i stanu ekologicznego. Ponadto brak terenów zielonych i otwartych dróg wodnych w mieście zwiększa poziom zanieczyszczenia powietrza, zmniejsza wilgotność i powoduje znaczny efekt miejskiej wyspy ciepła. Razem wpływają one na zdrowie i jakość życia mieszkańców Łodzi. Ponieważ oczekuje się, że temperatura wzrośnie w przyszłości, wzrośnie również zapotrzebowanie na chłodne i zielone środowiska zdolne do radzenia sobie z ulewnymi opadami deszczu.

Cele

W Łodzi zrealizowano dwa główne cele:

  • Opracowanie i demonstracja strategii i technologii rekultywacji rzek komunalnych w oparciu o procesy naturalne, mająca na celu poprawę gospodarowania wodami burzowymi, zwiększenie retencji wody i lepszą jakość wody, wspierającą większą różnorodność biologiczną i poprawę jakości życia.
  • Opracowanie ogólnosystemowego podejścia do planowania przestrzennego w oparciu o koncepcję Blue-Green Network. Koncepcja zakłada, że doliny rzeczne i tereny zielone są połączone w procesy planowania i rozwoju miasta, aby stworzyć ramy dla miasta, które zachowuje wodę, wspiera zieloną infrastrukturę, zachęca do zdrowego stylu życia, przyciąga biznes i staje się odporne na globalne zmiany klimatyczne.
Rozwiązania

Przyjęte rozwiązania obejmują projekt renowacji, realizowany na rzece Sokołówka, oraz opracowanie całościowego podejścia do urbanistyki w oparciu o koncepcję Blue-Green Network. Projekt SWITCH wprowadził wielostronny proces (tj. sojusz na rzecz uczenia się) z udziałem wszystkich podmiotów w mieście zainteresowanych gospodarką wodną i zasobami naturalnymi, a także zainteresowanych stron regionalnych i krajowych. To wielozainteresowane podejście z silnymi elementami badawczymi zaowocowało zastosowaniem zasad ekologii (badanie interakcji między wodą a ekosystemami) oraz Zintegrowanej Gospodarki Wodnej Miejskiej w projekcie demonstracyjnym „Restauracja rzeki Sokołówka”.

Rzeka Sokołówka, dostarczana głównie przez odpływy wód burzowych, biegnie częściowo w sztucznym kanale i jest podatna na kwitnienia glonów ze względu na wysoką zawartość składników odżywczych w wodzie burzowej. Cele projektu odbudowy były następujące:

  • Stosowanie innowacyjnych biotechnologii ekosystemowych zgodnie z zasadami ekohydrologii;
  • Zwiększenie zdolności systemu rzecznego w celu ograniczenia powodzi w miastach poprzez zwiększenie zdolności magazynowania i oczyszczania wody;
  • Przywrócenie funkcji rzeki w celu poprawy jakości życia mieszkańców i atrakcyjności miasta.

Pierwszym etapem projektu pilotażowego było pozyskanie dokładnych danych wyjściowych (np. analiza chemiczna osadów dennych i wody, dane biologiczne i ekologiczne, budżet wód rzecznych oraz modele gospodarowania wodami burzowymi), które wykorzystano do wyboru odpowiednich środków do wdrożenia. Etap ten dostarczył informacji na temat projektu i budowy trzech zbiorników wody burzowej (ukończonej w 2006, 2009 i 2010 r.) oraz sekwencyjnego systemu biofiltracji sedymentacyjnego do oczyszczania wody burzowej (ukończonego w 2011 r.), który został opatentowany jako innowacja SWITCH. Ponadto projekt zaowocował szerszym planem rehabilitacji rzeki Sokołówka oraz planem zagospodarowania parku rzeki Sokołówka.

Projekt odbudowy rzeki Sokołówka i zademonstrowane podejście do urbanistyki przyczyniły się do rozwiązania następujących wyzwań związanych ze zmianą klimatu:

  • Zmniejszenie szczytów przepływu ścieków burzowych za pomocą szeregu stawów i zbiorników wodnych, tworzenie i odtworzenie doliny rzecznej i terenów podmokłych;
  • Zwiększenie retencji wody w krajobrazie miejskim (łagodzenie ekstremalnych przepływów, wzrost poziomu wód gruntowych, wspieranie roślinności miejskiej) poprzez zastosowanie fitotechnologii;
  • Poprawa jakości wody, stabilność ekologiczna zasobów słodkowodnych i ich zdolność do przenoszenia dzięki regulacji ekohydrologicznej wewnątrz strumienia;
  • Poprawa jakości życia i walorów estetycznych w zlewisku poprzez odbudowę korytarza rzecznego, stref ekotonowych i krajobrazu;
  • Zwiększenie zdrowia ludzkiego poprzez promowanie zdrowego środowiska miejskiego poprzez włączenie niebiesko-zielonej sieci do planu rozwoju miasta.

Zmiany w dolinie Sokołówki wzbudziły zainteresowanie wśród lokalnych deweloperów. Firma, inwestująca w obszar mieszkaniowy w pobliżu rzeki, była zainteresowana przyczynieniem się do bardziej zrównoważonej gospodarki wodą burzową i postanowiła wprowadzić powiązane rozwiązania, takie jak studnie retencyjne, w taki sposób, aby cała woda burzowa mogła być całkowicie składowana na obszarze inwestycyjnym. W innych obszarach miasta pojawiło się kilka oddolnych inicjatyw skupiających się na rzekach i terenach zielonych, m.in. w historycznym obszarze Księży Młyn i Jasień. Kilka organizacji pozarządowych zainteresowało się zieloną i niebieską infrastrukturą oraz ewentualnym korzystaniem z jej usług, np. alternatywnymi zrównoważonymi szlakami transportowymi (ścieżkami rowerowymi) lub zielonymi podwórkami.

Pilotażowe działania restauracyjne realizowane wokół Sokołówki odniosły sukces i przekonały łódzkich władz i specjalistów wodnych o wartości powielania ich dla innych rzek w całym mieście. W pierwszych latach projektu demonstracyjnego rzeki Sokołówka koncepcja Blue-Green Network została opracowana przez naukowców z Europejskiego Regionalnego Centrum Ekhydrologii Polskiej Akademii Nauk w Łodzi. Ideą jest uporządkowanie rozwoju w mieście poprzez sieć (odrestaurowanych) systemów rzecznych i terenów zielonych (obszary rolne, parki i grunty poprzemysłowe). Połączenie „niebieskich” i „zielonych” przestrzeni mogłoby pomóc w utrzymaniu ciągłości procesów ekologicznych i zapewnić zintegrowane podejście do retencji wód burzowych, a także oczyszczania i poprawy mikroklimatu miejskiego, umożliwiając w ten sposób elastyczne przystosowanie się do zmiany klimatu, poprawę jakości życia i środowisko bardziej nadające się do życia na obszarach miejskich. Koncepcja ta nie została w pełni wdrożona na pełną skalę, ale pozostaje ważna w planowaniu urbanistycznym i została zrewidowana w ramach trwającego rozwoju strategii miasta na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu (Ecopact). Łódzki planiści starają się włączyć idee niebiesko-zielonej sieci do planów w centrum miasta, gdy pozwalają na to lokalne warunki i przepisy. Wszystkie zielone elementy, takie jak parki, drzewa i klomby, są ważną częścią projektów miejskich w Łodzi, a miasto ma na celu stworzenie zielonych korytarzy, aby je połączyć.

Doświadczenia i wstępne wyniki projektu odbudowy rzeki Sokołówka zostały również wykorzystane w projekcie UE LIFE+, który odbył się w latach 2010-2015: ER-REK, Ekohydrologiczna rehabilitacja zbiorników rekreacyjnych Arturówek (Łódź) jako modelowe podejście do rehabilitacji zbiorników miejskich. Zrehabilitowane zbiorniki Arturówek stanowią ważny teren rekreacyjny dla mieszkańców miasta, który odwiedza do 3000 osób dziennie w sezonie. Sekwencyjny system sedymentacji biofiltracji (SSBS) do oczyszczania wód opadowych opracowany w Sokołówce i EH-REK został później wykorzystany do poprawy wydajności w małych oczyszczalniach ścieków.

Plan parku rzecznego Sokołówka zainicjowany podczas projektu demonstracyjnego został zatwierdzony przez Radę Miasta w 2016 roku, a budowa rozpoczęła się od ścieżek i infrastruktury rekreacyjnej. Ponadto w 2020 r. opracowano nową koncepcję szerszej rehabilitacji rzeki Sokołówka i trzech parków. Nowy projekt deweloperski o nazwie Dolina Sokołówki ma na celu połączenie Parku Rzeki Sokołówka, Parku Mickiewicza i Stawu Wasiaka ze szlakiem turystycznym, wodną i ekosystemową ścieżką edukacyjną oraz ścieżką rowerową. Ponadto kontynuowana jest rekultywacja rzek na obszarze objętym projektem; stawy w Parku Mickiewicza zostaną oczyszczone, a SSBS do oczyszczania wody burzowej zostanie ulepszony. Oprócz tego znacznie poprawiona zostanie infrastruktura i wyposażenie parków, w tym nowe ścieżki, meble uliczne, place zabaw, toalety i odnowiona restauracja.

Przydatność

Przypadek został opracowany i wdrożony głównie ze względu na inne cele polityki, ale ze znacznym uwzględnieniem aspektów adaptacji do zmiany klimatu

Dodatkowe Szczegóły

Udział zainteresowanych stron

Bliskie powiązania naukowców z Uniwersytetu Łódzkiego z Miastem Łódzkim, istniejące od lat 90. XX wieku, stanowiły solidną podstawę do współpracy w projekcie SWITCH. Współpraca została znacznie zacieśniona i rozszerzona o inne zainteresowane strony poprzez utworzenie Sojuszu na rzecz Nauki SWITCH w Łodzi: forum zainteresowanych stron służące wymianie pomysłów, planów i interesów, z przeznaczeniem funduszy UE na swoje działania. Proces ten rozpoczął się w marcu 2006 r., początkowo angażując zainteresowane strony postrzegane jako najbardziej krytyczne role w gospodarce wodnej. Z biegiem czasu zidentyfikowano i zaangażowano dodatkowe ważne podmioty. Kluczowymi interesariuszami w łódzkim Sojuszu Learning Alliance byli partnerzy z 25 różnych organizacji, z których najważniejsze są:

  • Działy miasta łódzkiego: Zarządzanie gminami, środowisko i rolnictwo, planowanie strategiczne;
  • Przedsiębiorstwo wodociągowo-ściekowe, które prowadzi oczyszczalnie ścieków oraz sieci wodociągowo-kanalizacyjne w Łodzi;
  • Łódzkie Przedsiębiorstwo Infrastruktury, będące właścicielem oczyszczalni ścieków oraz sieci wodociągowo-kanalizacyjnych w Łodzi;
  • Łódzkiej oczyszczalni ścieków;
  • Instytuty badawcze: (i) Katedra Ekologii Stosowanej Uniwersytetu Łódzkiego, (ii) Europejskie Regionalne Centrum Ekhydrologii pod auspicjami UNESCO – Międzynarodowego Instytutu Polskiej Akademii Nauk, (iii) Politechnika Łódzkia, (iv) Uniwersytet Medyczny w Łodzi, (v) Instytut Medycyny Zawodowej w Łodzi;
  • Kilka organizacji pozarządowych, które dołączyły do Łódzkiego Sojuszu Naukowego w 2009 r. podczas inauguracji Blue-Green Network.

Organizacja Learning Alliance zbudowała i przeszkoliła zespół ułatwiający pracę, opracowała stronę internetową i strategię komunikacji oraz zorganizowała kilka spotkań, szkoleń i warsztatów na temat różnych zagadnień związanych z gospodarką wodną w miastach. Każde z warsztatów rozszerzyło członkostwo w Sojuszu. Zespół SWITCH w Łodzi podjął się szeroko zakrojonych działań uświadamiających i rzeczniczych. Obejmowały one zaangażowanie młodych ludzi w podnoszenie świadomości na temat kwestii środowiskowych i wzbudzanie zainteresowania ukrytymi rzekami miasta. Zaangażowały się również media, zwłaszcza radio i gazety.

Obywatele nadal odgrywają znaczącą rolę w rozwoju zielonych i niebieskich obszarów Łodzi. Na przykład wiele usprawnień parku rzecznego Sokołówka zostało zainicjowanych przez obywateli. Kontynuowana jest również współpraca miasta Łodzi z lokalnymi instytutami badawczymi i firmami infrastrukturalnymi. Firma wodno-kanalizacyjna stworzyła szlak łódzkich rzek, aby pokazać, gdzie w mieście biegną częściowo pokryte rzeki. Istnieją również pomysły na odkrycie niektórych części innych rzek, na przykład w parku Źródliska i w Parku Kilińskim.

Czynniki sukcesu i czynniki ograniczające

Główne czynniki sukcesu można podsumować w następujący sposób:

  • Udział w projekcie SWITCH był głównym czynnikiem napędowym, m.in. ze względu na środki finansowe dostępne w ramach projektu. Udział w projekcie pomógł połączyć wiedzę techniczną z planowaniem w mieście i podnieść świadomość potrzeby rozważenia zielonych i niebieskich przestrzeni w mieście. Profesor z Uniwersytetu Łódzkiego stwierdził, że „SWITCH całkowicie zmienił sposób, w jaki miasto patrzy na wodę (...) Pomysł, że woda i tereny zielone mogą być centralnym punktem w przyszłości Łodzi, stał się akceptowanym widokiem w mieście”.
  • Zaangażowanie zainteresowanych stron w ramach sojuszu na rzecz uczenia się było silnym motorem inicjatywy. Dzięki sojuszowi stworzono silne nowe powiązania między naukowcami, decydentami i innymi kluczowymi interesariuszami. Powiązania te są utrzymywane znacznie poza zakończeniem projektu SWITCH.
  • Duża część sukcesu Learning Alliance wynika z silnych mistrzów na forum. Zaangażowane osoby, w szczególności profesor z Uniwersytetu Łódzkiego, który od lat 90. promował odbudowę rzek, odegrał kluczową rolę w procesie budowania partnerstwa i jego kontynuowania. Sukces sojuszu na rzecz uczenia się opierał się również na silnych ułatwieniach, częstej komunikacji i zaangażowaniu zainteresowanych stron ze wszystkich organizacji w regularne zaangażowanie. Chociaż Learning Alliance nie działa już oficjalnie, istniejące powiązania nadal przynoszą korzyści, w postaci nowych projektów, inicjatyw i lepszej współpracy między byłymi członkami Learning Alliance.
Koszty i korzyści

Finansowanie UE miało kluczowe znaczenie dla projektu. Całkowity budżet projektu SWITCH na działania w Łodzi w wysokości około 1 150 000 EUR pokrywał koszty uczelni i Miasta Łodzi przez pięć lat. Projekt demonstracyjny rzeki Sokołówka miał budżet w wysokości około 700 000 EUR. Około 130 000 EUR zainwestowano w działania Learning Alliance. Należy wspomnieć, że wiele wkładów rzeczowych wniosły w szczególności naukowcy i doktoranci z łódzkich instytucji badawczych.

Nie określono ilościowo wielu korzyści wynikających z projektu odbudowy Sokołówki, ale przynajmniej uniknięto szkód spowodowanych powodziami miejskimi, zwiększono wartość atrakcyjnego środowiska miejskiego, korzyści zdrowotne wynikające z poprawy jakości powietrza i zmniejszenia efektu miejskiej wyspy ciepła. Rozwiązanie sprawdziło się w praktyce, ponieważ zbiorniki gromadzą nadmiar wody przy każdym opadach deszczu, a obszar ten jest ewidentnie bardziej atrakcyjny do życia. Planowane są nowe budynki w okolicy, a ludzie są skłonni zapłacić więcej za mieszkania w okolicy. Co najważniejsze, ludzie mieszkający w okolicy są bardzo przywiązani do parków i rzeki, które budują lokalną tożsamość.

W maju 2009 r. zalecenia dotyczące sieci niebiesko-zielonej zostały włączone do jednego z najważniejszych dokumentów strategicznych miasta, wykorzystywanych jako podstawa planowania przestrzennego: studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Łodzi. W 2012 roku koncepcja oficjalnie stała się częścią Strategii Zintegrowanego Rozwoju Łodzi 2020+. Projekt Arturowek Reservoirs bezpośrednio odpowiada wymogom Dyrektywy UE 2006/7/WE w sprawie kąpielisk oraz ramowej dyrektywy wodnej 2000/60/UE.

Czas wdrożenia

Przebudowa rzeki Sokołówka miała miejsce przede wszystkim podczas projektu SWITCH w latach 2006-2011. Projekt rehabilitacji zbiorników Arturowek (EH-REK) opierał się na wczesnych wynikach odbudowy rzeki Sokołówka i był realizowany w latach 2010-2015. Kolejne projekty rozwojowe zapoczątkowane w trakcie projektu swtich zostały poczynione później przez miasto Łódź. Plan przebudowy parku Sokołówka został zatwierdzony w 2016 r., a w 2020 r. opracowano nową koncepcję szerszego planu odbudowy rzeki Sokołówka.

Okres użytkowania

Chociaż przywrócenie uszkodzonych systemów ekologicznych i funkcji ekosystemu jest trudne i może być kosztowne, jest to również długotrwałe rozwiązanie, a jego skutki prawdopodobnie przekroczą żywotność jednego pokolenia.

Źródło informacji

Kontakt

Maciej Zalewski
European Regional Centre For Ecohydrology Polish Academy of Sciences (ERCE PAS)
E-mail: m.zalewski@erce.unesco.lodz.pl 
UNESCO Chair on Ecohydrology and Applied Ecology, University of Lodz
E-mail: m.zalewski@erce.unesco.lodz.pl 

Aleksandra Sztuka-Tulińska
Environment Management Division in Department of Ecology and Climate
The City of Lodz Office
E-mail: a.sztuka@uml.lodz.pl 

Źródło

SWITCH (Sustainable Water Management Improves Tomorrow Cities Health) project, City of Lodz, University of Lodz, European Regional Centre For Ecohydrology Polish Academy of Sciences

Opublikowane w Climate-ADAPT Nov 22 2022   -   Ostatnia modyfikacja w Climate-ADAPT Mar 07 2024


Skontaktuj się z nami w przypadku jakichkolwiek innych zapytań na temat tego studium przypadku lub w celu udostępnienia nowego studium przypadku (e -mail climate.adapt@eea.europa.eu )

Akcje Dokumentu