Isar-Plan – Plan gospodarki wodnej i odbudowa rzeki Isar, Monachium (Niemcy)

Jednym z głównych wyzwań związanych ze zmianą klimatu w Monachium jest oczekiwana zmiana wzorców opadów deszczu. Ulewne deszcze w Alpach w latach 1999, 2005 i 2013 doprowadziły już do poważnych powodzi i znacznych szkód finansowych na południu Niemiec. W „Strategii w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dla Bawarii” z 2016 r. stwierdzono, że w Bawarii następuje przesunięcie maksymalnych opadów na areale z sezonu letniego na sezon zimowy. Podobnie ekstremalne opady wykazują pozytywne tendencje w miesiącu zimowym i nie ma znaczących zmian w okresie letnim.

Prognozy dotyczące zmian klimatu wskazują na niepewne zmiany opadów atmosferycznych na obszarach od -1 % do +11 % w miesiącach zimowych oraz od -7 % do +5 % w miesiącach letnich do połowy stulecia. Przewiduje się, że w tym samym okresie temperatura wzrośnie o +0,9 °C i +1,7 °C. Oczekuje się, że zmiany te doprowadzą do zmniejszenia pokrywy śnieżnej w okresie zimowym, a następnie do zmiany reżimu hydrologicznego w kierunku większego spływu w tym samym sezonie oraz potencjalnego wzrostu powodzi.

Główne cele planu Isar to:

• poprawa kontroli przeciwpowodziowej poprzez zwiększenie zdolności do retencji wody na odcinku rzeki w Monachium;
• Poprawa siedlisk gatunków dzikich, z uwzględnieniem kwestii związanych z: ekologiczną modernizacją rzeki Isar, procesami morfologicznymi, ciągłością podłużną i boczną, naturalnymi nawykami zwierząt i roślin, ochroną różnorodności biologicznej i jakością wody.
• Poprawa jakości rekreacji ze względu na rosnące zapotrzebowanie na przestrzeń rekreacyjną w gęstym obszarze miejskim, tj. dostęp do linii wodnej, atrakcyjny krajobraz i widoki.

Dawniej stałe, przypominające kanał koryto rzeki zostało przekształcone w koryto rzeki o różnej szerokości z żwirowymi brzegami i żwirowymi kamiennymi wyspami, które rozwijają się dynamicznie w systemie przychodzenia i odchodzenia. Dzięki poszerzeniu głównego kanału z 50 m do 90 m, obejmującego tereny przednie wzdłuż rzeki i równiny zalewowe, poprawiono średnie zrzuty i spływy powodziowe, co zapewniło więcej miejsca rzece. Strome nasypy zabezpieczone płytami betonowymi i nawierzchnią zostały zastąpione płaskimi pochyłymi bankami i naturalnie rozwijającymi się bankami. Technicznie zaprojektowane parapety poprzeczne o przekroju liniowym, które są rozmieszczone na 200 metrach z kroplami maksymalnie jednego metra, w większości przypadków nie mogły być przepuszczane przez ryby. Zostały one zastąpione płaskimi rampami z kamiennymi schodami skalnymi w kształcie plastra miodu z basenami pośrednimi. Środki te nie tylko przywracają niemal naturalny wygląd rzeki Isar, ale także poprawiają warunki życia i typy siedlisk flory i fauny charakterystyczne dla Isar.

Po odbudowie udoskonalono spływ powodziowy. Teraz woda powodziowa może spływać bez powodowania uszkodzeń z prędkością 1100 metrów sześciennych na sekundę. Aby lepiej chronić niżej położone dzielnice miast przed nadzwyczajnymi wysokimi wodami powodziowymi i związanymi z nimi szkodami, należało zapewnić dodatkową bezpieczną odległość jednego metra między poziomem wód powodziowych a grzbietem grobli.

Na obszarach o zmniejszonym bezpieczeństwie wałów, nowe wały zostały wypełnione przed starymi, aby utrzymać populację drzew powietrzno-bocznych. Uszczelniony po stronie wody nasyp z cienką warstwą wierzchniej gleby jest idealnym miejscem dla gatunków suchych użytków zielonych. Siejąc rodzime dzikie zioła, rozprowadzając pocięte siano i przesadzając sody z zagrożonymi gatunkami roślin na nowych nasypach grobli i na przedpolu, blizny pozostawione przez prace budowlane w pierwszych odcinkach rozwojowych szybko się zagoiły.

W 1995 r. powołano interdyscyplinarną grupę roboczą „Plan Isar”. Członkami byli: Państwowy Urząd Gospodarki Wodnej w Monachium, miasto Monachium (Departament Budownictwa Publicznego, Departament Urbanistyki i Regulacji Budownictwa oraz Departament Zdrowia i Środowiska) oraz „Isar-Allianz” (sojusz organizacji pozarządowych). Grupa robocza przeanalizowała sytuację powodziowo-wodną, zapotrzebowanie na tereny rekreacyjne nad rzeką oraz florę i faunę tego obszaru i ich siedliska. Na podstawie ich ustaleń określono cele rozwojowe. Rada Miasta i Rady Powiatu były zaangażowane w realizację projektu. Udział społeczeństwa zapewniono dzięki: platformie internetowej, broszurom informacyjnym, wycieczkom, warsztatom, telewizji i prasie, okrągłym stołom, punktom informacyjnym, telefonowi serwisowemu.

Poziom współpracy osiągnięty między wszystkimi zainteresowanymi stronami zaangażowanymi w ramach planu Isar był doskonały i stanowił jeden z kluczowych czynników sukcesu projektu.

Akceptacja opinii publicznej została osiągnięta dzięki silnemu udziałowi społeczeństwa w tym procesie za pośrednictwem wielu mediów w celu zachęcenia do świadomości i uczestnictwa. Szczególnie zachęcano do udziału w konkursie na projekt krajobrazu w celu przeprojektowania 1,6-kilometrowego odcinka miejskiego w centrum miasta. Umożliwiło to ludności zabranie głosu w sprawie projektu obszaru, a także podniesienie świadomości na temat kwestii renaturyzacji i ochrony przeciwpowodziowej. Dialog z zainteresowanymi stronami i ich zaangażowanie były jednak również trudne w czasach kontrowersyjnych dyskusji i kłótni publicznej obejmującej silne kampanie. Konflikt nastąpił po tym, jak dwa prawie przeciwstawne projekty otrzymały 1 ^{st i} 2 ^nagrodę za przeprojektowanie odcinka miejskiego, z których pierwszy skupiał się bardziej na ochronie przeciwpowodziowej, a drugi na renaturyzacji. Wreszcie osiągnięto sprytny kompromis między tymi dwoma projektami, pokazując, w jaki sposób dobra mediacja i współpraca mogą pomóc w rozwiązaniu takich konfliktów.

Na długim etapie realizacji (11 lat) konieczne było zarządzanie adaptacyjne w celu realizacji planu. Na przykład duża powódź w 2005 r., w połowie fazy realizacji, miała duży wpływ zarówno na lokalizację, jak i na rodzaj ostatecznie zrealizowanych projektów.

Na projekt wydano łącznie około 35 mln euro: 28 mln euro na koszty budowy, 7 mln euro na rekultywację zanieczyszczonych terenów oraz usuwanie i unieszkodliwianie broni z okresu II wojny światowej. Koszty zostały podzielone między rząd kraju związkowego Bawaria (55%) i miasto Monachium (45%). Główne zalety projektu to:

• ochrona przeciwpowodziowa; duża powódź w 2005 r. wywarła duży wpływ na cały obszar zlewiska rzeki Isar. Środki odbudowy, które zostały już wdrożone do tej pory, miały znaczący wpływ na zmniejszenie rozmiarów szkód spowodowanych przez powódź w Monachium. W porównaniu z innymi częściami południowych Niemiec powódź nie spowodowała znacznych szkód w Monachium z powodu odbudowy rzeki Isar.
• jakość wody; Plan Isar przyczynił się do poprawy jakości wody w rzece Isar w celu osiągnięcia jakości wody w kąpieliskach. Wszystkie społeczności znajdujące się na Isarze zakończyły proces modernizacji swoich oczyszczalni ścieków w celu włączenia systemów napromieniowania bakteriobójczego UV. Środki te znacznie poprawiły jakość wody. Dziś pływanie jest możliwe w rzece Isar.
• siedliska wodne i lądowe; poszerzenie koryta rzeki nie tylko doprowadziło do poprawy przepływu wody powodziowej, ale także stworzyło przestrzeń dla innych środków, które należy opracować na brzegach: łagodnie nachylonych brzegów rzek, brzegów żwiru u wybrzeży, żwirowych wysp kamiennych i podjazdów gruntowych wykonanych z dużych bloków płaskich kamieni i przeplatanych głębszymi basenami. Funkcje takie jak te nadają obszarowi Isar jego naturalny charakter. Działania w ramach projektu doprowadziły do poprawy warunków życia i siedlisk rodzimych zwierząt i roślin w regionie Isar. Ponadto rzeka Isar ma teraz więcej miejsca do poruszania się i przekształcania się na całym tym odcinku.
• jakość rekreacyjna; jakość rekreacyjna znacznie się poprawiła, odrestaurowany Isar jest, szczególnie latem, jednym z ulubionych miejsc mieszkańców Monachium.

Różne rezolucje Rady Miasta, które rozpoczęły się już w 1980 r., napędzały i wspierały opracowanie i wdrożenie planu Isar.

Projekt został uruchomiony w 1995 r. przez Państwowy Urząd Gospodarki Wodnej w Monachium i miasto Monachium. Prace restauracyjne rozpoczęły się w lutym 2000 roku, a zakończyły w 2011 roku.

Nie określono okresu obowiązywania środków wdrożonych w ramach planu Isar, pod warunkiem zapewnienia monitorowania i utrzymania. Renaturalizowane brzegi, brzegi rzek i wyspy mają na celu promowanie procesu naturalizacji całego odcinka rzeki Isar w Monachium.

Daniela Schaufuß
Department of Public Construction, City of Munich
E-mail: daniela.schaufuss@muenchen.de 

Plan ISAR, obejmujący: Państwowy Urząd Gospodarki Wodnej w Monachium, miasto Monachium – Departament Budownictwa Publicznego, miasto Monachium – Departament Zdrowia i Środowiska